مصالح مورد استفاده در معرق چوب

مصالح مورد نیاز معرق کاری به 5 شاخه زیر تقسیم می شوند که در ادامه آنها را مورد بحث قرار می دهیم:

الف) چوب‌های صنعتی

ب) صدف، عاج، شبه عاج

ج) مواد چسبنده

د) مواد محافظ و جلا‌دهنده

ه) خمیرسیاه

الف) چوب‌های صنعتی

پایه و اساس اجرای یک طرح به شیوه‌ی معرق‌کاری بستگی به چوب‌ها و تنوع رنگشان دارد و نگارنده در این مبحث سعی نموده است که دانستنی‌های مقدماتی را که برای شناختن چوب‌ها ضروری است و هم‌چنین مشخصات مورد نیاز هر یک از چوب‌های مورد استفاده را دردسترس علاقه‌مندان قرار دهد. تعداد چوب‌هایی که مشخصا‌شان تهیه شده بیست و پنج عدد است، اما بعضی از آن‌ها مثل چوب گردو، عناب، فوفل و غیره با زمینه‌های رنگی، سیر و روشن، تعداد آن‌ها را به هفتاد و دو می‌ ‌رساند.

اهمیت چوب ‌شناسی از دیدگاه هنر معرق کاری اساسی‌ترین ماده‌ی تشکیل دهنده‌ی آثار معرق، چوب است. از انواع‌چنین ماده‌ی سختی نقش‌های متنوع و دل‌پذیری شکل می‌‌گیرد که نگاه انسان سختی نوع آن را فراموش کرده و نرمی نقش‌ها را دنبال می‌ ‌کند. به واسطه‌ی‌چنین اهمیتی است که هنرمندان فعال در این رشته می‌‌یابد دانش خود را درباره‌ی ویژگی‌های چوب گسترش بیش‌تری دهند.

طبیعی است که شناخت بیشتر در بالاتر بردن کیفیت آثار مؤثر خواهد بود. به طور کلی چوب مادہ‌ی پرارزشی است که تحت تأثیر دو عامل ارث و شرایط اکولوژیکی در طبیعت ساخته و پرداخته می‌ ‌شود. با دلایل گوناگونی که بیان شد چوب دارای بافت و ویژگی‌های ظاهری و تکنولوژیکی مختلف است که شناخت آن‌ها در واقع فرمول معینی ندارد، بلکه مستلزم داشتن دانش وسیع بیولوژیکی و هم‌چنین تجربه و ممارست در عمل است. نگارنده در این مبحث به شرح پاره‌ای از اصطلاحات مربوط به چوب ‌شناسی که مورد نیاز در معرق‌کاری می‌ ‌باشد پرداخته است.

تشکیل چوب

همه‌ی گیاهان دارای بافت چوبی نیستند و تنها به دسته‌ای از آن‌ها که دارای ویژگی‌های زیر می‌ ‌باشند گیاه چوبی اطلاق می‌ ‌شود. گیاهان چوبی در هر سال از دوره‌ی رویش خود بافتی به نام بافت چوبی به وجود می‌آورند که مانند پوششی بر بافت‌های قبلی افزوده می‌شود. سرعت رویش و تشکیل بافت چوبی در گیاهان مختلف یکسان نیست.

برخی از آنان رشد سریع دارند و با بافت نرم و سست و پهنای زیاد هستند، مانند صنوبر، اوکالیپتوس و تعداد زیادی از درخت‌هایی که در مناطق گرم و مرطوب جهان می‌رویند. گیاهان دیگری وجود دارند که فوق العاده کند‌‌‌ رشد هستند و به هر میزان که در شرایط مساعد قرار بگیرند، لایه‌ی چوبی بسیار نازک به وجود می‌آورند و بافت‌های آن سخت و متراکم می‌شوند مانند چوب شمشاد، کهور و غيره. در مناطق گرم و مرطوب جهان، مناطق استوایی، بیش از سه هزار گونه درخت و درختچه وجود دارد که اصطلاحاً به پهن برگان شهرت دارند و به علت مساعد بودن همیشگی شرایط رویش، رطوبت، بارندگی دائم و پایین نیامدن درجه‌ی حرارت از ۱۸ درجه‌ی سانتی گراد، شیوه‌ی رویش مداومت دارد و معمولاً برش عرضی چوب این درختان حد فاصل مشخصی را بین دو دوره‌ی رویش نشان نمی‌دهد.

درصورتی که در مناطق سردسیر که دوره‌ی رویش منقطع است، آغاز رشد از فصل بهار شروع شده و تا اوایل پاییز ادامه می‌یابد. به طور کلی گیاهان در فصل سرما به هنگام استراحت برگ‌های خود را از‌دست می‌دهند و در آغاز بهار دگربار فعالیت رویشی را از سر می‌گیرند. درنتیجه چوب بهاره زود رشدتر و سست تر تشکیل می‌شود و هوا هرچه به طرف گرما می‌رود از سرعت رویش کاسته شده و بافت چوب متراکم‌تر می‌شود ‌و نهایتاً حد فاصل مشخصی بین دو دوره‌ی رویش آن به وجود می‌ ‌آید.

بدین ترتیب در برش عرضی چوب‌های مناطق معتدله و سرد حلقه‌های رویش معین با پهنای متفاوت ساخته می‌ ‌شوند که هریک از آن‌ها متعلق به یک دوره‌ی رویش، یک سال، است و از شمارش میزان حلقه‌های موجود هر تنه، سن هر کدام را می‌ ‌توان تشخیص داد. در برخی از درختان مناطق گرمسیری، تشکیل حلقه‌های رویش دریک جهت صورت می‌ ‌گیرد. گاه متمایل به راست و گاه در جهت معکوس آن و گاه به طور متناوب است. این تغییر جهت، در برش طولی چوب ، نوارهای تاریک و روشن زیبایی به وجود می‌آورد.

سوزنی برگان

در چوب ‌شناسی اصطلاح سوزنی برگ به گروهی از گیاهان اطلاق می‌شود ‌که دارای ترکیب ظاهری مخروطی، میوه‌ی مخروطی شکل، تنه‌های مستقیم و بلند باشند.

چوب این دسته گیاهان روشن، نرم، نسبتاً سبک و بدون نقش، فقط دارای نقش شعله‌ای در برش مماسی، است و حدود حلقه‌های رویش کاملاً مشخص و پهنای آن‌ها باریک و متوسط است. رنگ چوب سوزنی برگان از سفید یک‌دست ‌تا زرد روشن، نارنجی و گاهی ارغـوانی متغیر است. به کار گرفتن این نوع چوب بسیار آسان است، ولی برخی از آن‌ها را به علت داشتن صمغ زیاد نمی‌توان به راحتی درمعرق‌کاری به کار برد.

ارتفاع این دسته از درختان از ۲۰ تا ۳۵‌متر و قطر آنها از ۱۰ تا 50 سانتی‌متر است.

پهن‌برگان

درنوار پهن و نامنظمی از مناطق گرم و مرطوب جهان و هم‌چنین در مناطق معتدله نیم‌کره‌ی‌شمالی، گروه بزرگی از گیاهان چوبی به نام پهن برگان می‌رویند که ویژگی‌های آن به شرح زیر است: ترکیب ظاهری پهن برگان معمولاً به صورت درختان بزرگ یا درختچه‌ها یا گیاهان چوبی رونده است که تاج نامنظم به اَشکال مختلف دارند و تنه (ساقه) آن‌ها از ارتفاع معینی منشعب شده و شاخه‌های کم و بیش قطوری را تشکیل می‌ ‌دهند که میزان انشعابات شاخه‌ها بستگی به شرایط ارثی درخت و دیگر عوامل رویش گیاهان دارد.

چوب پهن برگان دارای بافت و ساختمان بسیار متفاوتی است که از سست‌ترین و سبک‌ترین چوب‌ها تا سنگین‌ترین و سخت‌ترین و رنگین‌ترین چوب‌ها در میان آن‌ها وجود دارد. در اکثر پهن‌برگان رنگ برون چوب و درون چوب با یکدیگر تفاوت داشته و کاملاً قابل تشخصص است. وجود ترکیبات آهن و سیلیسیم وغیره در خاک مناطق رویش پهن‌برگان سبب تنوع رنگ در چوب این گیاهان شده و این گوناگونی رنگ، از قرمز تا قهوه‌ای با سایه روشن‌های متفاوت است.

ارتفاع این دسته از درختان گاهی به ۵۰ تا ۷۰‌متر و قطر آن‌ها به بیش از ۲‌متر نیز می‌‌رسد. چوب اکثر پهن‌برگان به علت تراکم بافت دارای الیاف سخت و سنگین است، بنابراین در مقابل ابزار کار ونیروهای مکانیکی مقاومت بیشتری نشان می‌‌دهد. اغلب چوب‌های زینتی و گران‌بهای جهان از این گروه است.

چوب درونی شدن

چوب درونی شدن پدیده‌ای است جالب که در برخی از چوب‌ها پس از آن که مدتی از تشکیل آن گذشت به وجود می‌آید. البته همه‌ی چوب‌ها عملاً درون چوب دارند ولی گاهی رنگ و مشخصات آن با برون چوب قابل تشخیص نیست. منظور از اصطلاح «چوب درونی شدن» درواقع تغییر رنگ و حالت قسمت درونی چوب است. پس از آن‌که مدتی از عمر چوب گذشت یاخته‌های بخش میانی پیر و فرسوده شده و عملاً می‌‌میرند. بدین ترتیب قدرت فعاليت فيزيولوژيکی آن‌ها از بین‌ می‌‌رود و تبدیل به انبار مواد ذخیره‌ی گیاهی می‌گردند و انواع مواد مختلف مانند قندها، نشاسته ها، اوکسالات و تانن و مواد معدنی در این یاخته‌ها رسوب کرده وذخیر می‌‌شوند.

مواد ذخیره شده‌ی گیاهی به تدریج در اثر واکنش‌های شیمیایی تغییر ترکیب داده و رنگشان دگرگون می‌شود و لذا درون چوب درختان به رنگ‌های زرد، نارنجی، قهوه ای، قرمز، سیاه، ارغوانی و غیره درمی‌آید و چون پراکنش این مواد در داخل چوب یکنواخت نیست، نامنظمی پراکنش آن‌ها گاهی نقش و نگار زیبایی در چوب به وجود می‌‌آورد که می‌ ‌توان از آن‌ها در صنایع مختلف استفاده نمود.

باتوجه به مبحث بالا، برون چوب به قسمت دیگر چوب اطلاق می‌شود ‌که در اطراف درون چوب قرار گرفته و دارای یاخته‌های زنده است که فعالیت فیزیولوژیکی درخت را تأمین می‌کند.

چوب درون نادرست 

در بعضی از چوب‌ها مانند راش، طبیعتاً چوب درون مشخص تشکیل نمی‌شود ولی در اثر حمله‌ی باکتری ها، قارچ ها، ویروس‌ها و یا پدیده‌های دیگر قسمتی از داخل تنه تغییر رنگ می‌دهد. این تغییر رنگ نامنظم است و با چوب درون حقیقی فرق دارد. معمولاً این قسمت آوندها پر از تیل شده و قابلیت آغشتگی چوب را کاهش می‌ ‌دهد.

این عارضه نقص چوب است و ارزش آن را پایین می‌آورد. 

نقش چوب

دلایل بسیار زیادی وجود دارد که چوب بسیاری ازگیاهان به ویژه پهن‌برگان دارای نقش و نگارمتفاوتی هستند که گاهی بسیار زیبا و دل‌پسند، گاه بسیار شلوغ و درهم و بعضی اوقات نسبتاً ساده به نظر می‌رسند.

مهم‌ترین این دلایل به شرح زیراست: راست تار یا کج تار بودن چوب. همان‌گونه که در بحث گذشته اشاره شد، بعضی ازچوب‌ها دارای رویش متناوب به چپ یا راست هستند و در برش طولی این چوب‌ها نوارهای کم و بیش پهن، روشن و تاریک را به وجود می‌آورند که نقش زیبایی را جلوه‌گر می‌نماید مانند: اَکاژو

- وجود گره وپیچیدگی در جهت الیاف برخی از چوب‌ها سبب تشکیل نقش‌های گوناگون می‌‌شود مانند: کیکُم، سنجد، گردو و غیره.

- وجود لوب و بروسن (غده‌های سرطانی که بر روی درختان گردو و بلوط و توسکا تشکیل می‌ ‌شود) سبب ایجاد بی نظمی در بافت چوب شده و پس از برش این قبیل چوب‌ها نقش‌های زیبایی نمایان می‌شود.

- پراکنش نامنظم رنگ در بافت‌های چوب یکی دیگر از عوامل ایجاد نقش و نگار در چوب می‌‌باشد. مانند: گردو و زیتون ...

ویژگی‌های انتخاب چوب در معرق‌کاری

برای انتخاب چوب در معرق کاری باید به یک سری ویژگی ها دقت کرد:

رنگ

 خوش‌رنگی و تنوع رنگ در چوب عامل بسیار مهمی به هنگام انتخاب است و این نکته که گوناگونی رنگ چوب صرفاً طبیعی باشد مورد تأکید است. استحکام: روی هم رفته استحکام چوب به وسیله‌ی تراکم ماده‌ی لیگنین در جدار یاخته‌های چوب تأمین می‌شود. بنابراین هر چه الیاف چوب متراکم‌تر و جدارشان ضخیم‌تر باشد چوب محکم‌تر است و به سبب همین تراکم، خاصیت لاک‌پذیری این نوع چوب بیش‌تر است. زیرا لاک در میان الیاف چوب نفوذ نکرده و کاملاً بر سطح آن قرار می‌‌گیرد و درنتیجه پس از خشک شدن، سطح شفاف‌تری را منعکس می‌کند.

خشک بودن چوب

یکی از عوامل مهم انتخاب چوب، خشک بودن آن است. هرگاه چوب تمام آب موجود در بافت‌های خود را از‌دست ‌دهد و رطوبت آن معادل رطوبت هوا شود، اصطلاحاً «چوب خشک شده» نام می‌‌گیرد. این عنوان بدان معنی نیست که خاصیت جذب رطوبت و پس دادن آن را ندارد و کاملاً خشک شده است. چوب اگر در آب و هوای مرطوب خشک شده باشد و سپس در آب و هوای خشک قرار بگیرد ترک برمی‌دارد و اگر در شرایط معکوس قرار گیرد، چوب تاب برداشته و کج می‌‌شود.

با درنظر گرفتن توضیحات فوق اگر نقشی از چوب مرطوب تهیه شود، پس از خشک شدن حجم کم‌تری پیدا می‌ ‌کند و علاوه بر این‌که امکان ترک برداشتن دارد کوچک‌تر از محل مقرر خود می‌شود و بدین ترتیب ترکیب کلی طرح را ناهمگون می‌سازد.

سلامت چوب

در مواردی دیده شده که صنعت‌گران ایرانی به علت ناآگاهی یا به جهت عدم دسترسی به چوب‌های سالم از چوب‌های قارچ زده‌ی پوسیده و لکه دار که اصطلاحاً به «چوب باخته» معروف است استفاده می‌‌کنند. این عمل اشتباه علاوه بر این‌که مقاومت کالای ساخته شده را کم می‌کند بلکه به علت وجود لکه‌های ناخوشایند روی چوب ارزش آن شئ را کاهش می‌دهد. به ویژه اگر‌چنین چوبی در هنر معرق به کار گرفته شود ارزش هنری آن را کم می‌ ‌کند. چوب چون یک فرآورده‌ی طبیعی است و ازترکیبات مواد آلی ساخته شده، لذا همیشه در معرض هجوم انواع عوامل مخرب از جمله باکتری، ویروس و قارچ قرار می‌گیرد. معمولاً دو دسته از قارچ‌ها در شرایط متناوباً مرطوب به چوب حمله می‌کنند.

یک دسته قارچ‌های رنگ کننده‌ی چوب هستند که میسرییوم (ریشه نما) خود را داخل حفره‌ی درون یاخته‌ها کرده و از مواد غذایی درون یاخته‌ها تغذیه می‌کنند. این گروه معمولاً به ساختمان چوب لطمه‌ای نمی‌زنند فقط رنگ آن را تغییر می‌دهند و لکه‌های ناخوشایندی بر روی آن به وجود می‌‌آورند که اصطلاحاً به «باختگی چوب» شهرت دارد.

گروه دیگر، قارچ‌های پوشاننده‌ی چوب نامیده می‌‌شوند که میسرییوم خود را در جدار یاخته فرو برده و سلولز و لیگنین جدار یاخته را تجزیه کرده و ساختمان چوب را به کلی متلاشی می‌کنند. چوب‌های مبتلا به این نوع قارچ استحکام و قابلیت خود را به کلی از‌دست ‌داده و کاملاً بی ارزش می‌‌شوند.

قابلیت اره شدن

امروزه اره‌های ظریفی وجود دارند که میتوانند سخت‌ترین چوب‌ها و گره‌های درهم تار آن‌ها را به ورقه‌های بسیار نازل و ظریف ببرند. ولی این نکته قابل توجه است که چوب‌هایی که سختی آن‌ها متوسط است قابلیت اره شدن بهتری از خود نشان می‌دهند درحالی که چوب‌های نرم، زیر دندانه‌های اره متلاشی می‌ ‌شوند و چوب‌های سخت نیز به هنگام بریده شدن با مشکلات بسیاری همراه هستند. قابلیت رنده شدن: هرچه چوب‌ها همگن‌تر و راست تارتر باشند، قابلیت رنده شدن آن‌ها بهتر است. چوب‌های گره دار و درهم تار را به راحتی نمی‌توان رنده کرد و بایستی ابتدا ورقه‌هایی را با اره تهیه و سپس به وسیله‌ی کاغذ سمباده و غیره آنها را پرداخت کرد. در بین چوب‌های ایران عده‌ی کمتری قابلیت رنده شدن عالی دارند از آن جمله افرا، توسکا، راش، نمدار، صنوبرها و غیره هستند.

ب) صدف و عاج

صدف، در اندازه و قطرهای متفاوتی است و ترکیبی شبیه به گوش ماهی دارد که برای استفاده در معرق‌کاری ابتدا آن را به دو نیم می‌کنند و سپس پوست آن را به وسیله‌ی چرخ سمباده‌ی برقی که لوله‌ی آبی به آن متصل است به قدری صیقل می‌دهند که قطرش حدود ۳ یا ۴ میلی‌متر می شود. صدف را بیش‌تر از نواحی دوبی به ایران می آورند.

عاج، یا دندان فیل را در کارخانه به ورقه‌های نامنظمی به قطر ۳ یا ۴ میلی‌متر تبدیل می‌کنند و سپس مورد استفاده قرار می دهند. عاج از هندوستان وارد می شود.

ج) مواد چسبنده و کاربرد آن

چسب فوری، چسبی است به رنگ بژ که زود خشک می‌شود و غالباً برای چسبانیدن طرح روی تخته‌ی سه لایی به کار می رود. از این چسب برای اتصال روکشی بر لبه‌های شئ و هم‌چنین چسبانیدن سمباده بر صفحه‌ی چرخ سمباده‌ی برقی استفاده می شود. سریشم سرد، چسب غلیظ و سفید رنگی است که می‌توان به وسیله‌ی آب آن را رقیق‌تر نمود. پودر حمرا، پودری است قهوه‌ای رنگ که با سریشم مخلوط می‌کنند و حاصل این ترکیب مایع غلیظی می‌شود که برای پوشانیدن شیارهای کنار نقش‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

د) مواد محافظ و جلادهنده

پلی استر، ماده‌ای پلاستیکی و رقیق به شفافیت شیشه است که برای استفاده آن را با مقداری تینر فوری و دو محلول خشک کننده و سخت کننده، هر یک به اندازه‌ی یک قاشق چای خوری، مخلوط می‌کنند تا غلظتی شبیه به شربت مربا پیدا کند. لازم به توضیح است که اگر نسبت دو مواد اخیر به یک اندازه نباشد پلی‌استر بعد از خشک شدن ترک برمی‌دارد. کیلر، ماده‌ای تینری و شفاف است و در مواردی که معرق از کیفیت کم‌تری برخوردار است به جای پلی‌استر از آن استفاده می شود.

ه) خمیر سیاه

خمیر سیاه رنگی است که با پلی‌استر مخلوط می‌شود و در مواقعی که چوب فوفل در دسترس نیست در زمینه‌ی معرق به کار برده می‌شود. طبق آزمایش‌های انجام شده در آزمایشگاه دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک تهران)، به سفارش اداره‌ی کل هنرهای سنتی در تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۶۳، فرمول خمیر مورد استفاده در معرق بدین قرار است: نوعی رنگ ماستربیچ جهت استفاده درفرمولاسیون‌های رزین پلی‌استر است و متشکل از رزین پلی‌استر اشباع نشده، (Un- saturated polyestero Resin) همراه 33% وزنی منومراستایرین (styrene) و سایر مواد مانند سیلیکا و دوده (Carbon black) و نرم کننده (Plasticizer) و مواد معدنی ازقبیل کربنات کلسیم یا اکسید تیتان است.