مشخصات دستگاه‌های بافندگی سنتی

دستگاه‌های سنتی نساجی عموماً چوبی و اندازه‌های آن برای بافت پارچه‌های مختلف متفاوت است و هر چه عرض آن بیشتر باشد، به همان نسبت عرض پارچه‌ی تولیدی توسط آن نیز زیادتر خواهد بود. معمولاً هر دستگاه بافندگی شامل قسمت‌های زیر است:

1. وردها: که قسمت مهمی از دستگاه بافندگی را تشکیل می‌دهند و کارشان طبقه‌بندی کردن تارهاست و در ایجاد دهنه‌‌ی کار، نقش و طرح سهم عمده‌ای دارند.

۲. میل: میلک‌ها که قسمت‌های فلزی باریک و میله‌ای شکل هستند و در وسط آنها سوراخی تعبیه شده و به تعداد لازم به صورت عمودی در داخل ورد قرار می‌گیرند. سوراخ میان میل میلک‌ها جهت عبور نخ‌های تار به کار می‌رود و به نسبت طرح پارچه معمولاً از هر سوراخ یک نخ عبور نموده و یا از سوراخ‌های خاصی نخ عبور داده می‌شود.

۳. ماکو: وسیله‌ای است که ماسوره در داخل آن قرار گرفته و در عرض دستگاه به صورت رفت و برگشت از میان دهان تارها (که به صورت دو دسته از هم جدا شده‌اند) حرکت نموده و باعث قرار دادن پود به داخل تارها می‌شود.

۴. ماسوره: قرقره‌ای کوچک است که نخ پود به دور آن پیچیده شده و جهت پود‌گذاری درون ماکو قرار می‌گیرد.

۵. شانه: وسیله‌ی دندانه‌داری است که معمولاً از چوب ساخته می‌شود و طولش اندکی بیش از عرض پارچه می‌باشد و نقش آن کنترل و یکنواخت نمودن عرض پارچه و استحکام بخشیدن به درگیر‌های تار و پود است. توضیح اینکه شانه‌‌ی چوبی در گذشته‌های دور متداول بوده و گو اینکه هنوز در اغلب روستاهای ایران روی دستگاه‌های دستبافی از این نوع شانه استفاده می‌نمایند ولی امروزه از شانه‌های فلزی با استانداردهای مشخص استفاده می‌شود.

۶. پدال یا رکاب: تخته‌ای است که با زنجیر یا نخ به وردها متصل شده و با فشارِ پای بافنده وردها را بالا و پایین برده و دهنه‌ی کار را ایجاد می‌نماید.

۷. غلتک پارچه پیچ: وسیله‌ای است استوانه‌ای شکل که در قسمت تحتانی دستگاه بافندگی قرار داشته و پارچه‌ی بافته شده به دور آن پیچیده می‌شود.

۸. چرخ ماسوره پیچی: دستگاهی است شبیه دوک که ماسوره در میله‌ی آن قرار گرفته با حرکت دست دوک به چرخش درآمده و نخ را دور ماسوره می‌پیچد.

۹. مِتید: وسیله‌ای است چوبی و گیره مانند که طول آن معادل عرض پارچه بوده و دو سر آن سوزن تعبیه گردیده که به دو لبه‌ی پارچه فرو رفته و عرض آن را ثابت نگاه می‌دارد.

۱۰. دستگاه چله دوانی: دستگاهی است که نخ‌های قرقره‌ای (بوبین) متفاوت را گرفته و به صورت دسته‌ای از نخ که قلب یا گندله نامیده می‌شود، در می‌آورد.

۱۱. دفَه یا دفَتین: وسیله‌ای است که شانه‌‌ی بافندگی در داخل آن قرار گرفته و به وسیله‌ی آن به قسمت لبه‌ی پارچه ضربه زده می‌شود تا درگیری‌های تار و پود آن محکم و متراکم شود. برای تهیه‌‌ی منسوجات دستباف، صنعتگران پس از تهیه و رنگرزی نخ مورد نیاز، ابتدا آن را چله دوانی نموده و ۸۰ تار نخ را از بوبین‌های مختلف گرفته و آن را به صورت یک قلب یا گندله در می‌آورند و سپس آن را به گرد چرخی استوانه‌ای پیچیده و از آن عمامه ایجاد می‌کنند.

همزمان با این کار‌، عمل ماسوره پیچی به وسیله‌ی چرخ‌هایی که با دست به حرکت در می‌آید، انجام و پس از آن چله‌کشی و طراحی آغاز می‌شود. در این مرحله طبق نقشه، تارهای لازم از سوراخ میل میلک‌های دستگاه به طریقه‌ی خاصی عبور داده می‌شود و عمامه‌های چله به وسیله‌ی وزنه‌هایی در انتهای دستگاه مستقر می‌گردد و به نسبت پیشرفت تولید، با خارج کردن، قلمبک، موجبات باز شدن مقداری از نخ عمامه فراهم و تولید ادامه می‌یابد.

در زیر پای بافنده پدال وردهای دستگاه قرار دارد که در ارتباط با طرح پارچه‌ها، دو به دو (کمتر یا بیشتر یا به طور متناوب ) بالا و پایین رفته و دو دسته تار را از هم باز می‌کند که به اصطلاح دهنه ایجاد می‌گردد و در این حال با عبور ماکو از وسط دهنه، پود گذاشته می‌شود. سپس با عوض کردن پاها، دو ورد دیگر را به حرکت در آورده و بافت را مانند آنچه گفته شد، ادامه می‌دهد.

در صورتیکه پود پارچه از چند رنگ تشکیل شده باشد، به موقع از ماسوره‌های رنگارنگ استفاده می‌کند. تعداد وردهای هر دستگاه بر حسب نوع تولید و نیز عرض آن متغیر است و دستگاه‌های بافندگی رایج، ۲ وردی و ۴ وردی است.

همچنین عرض دستگاه‌های سنتی نیز با یکدیگر تفاوت دارد و معمولاً از ۹۰ تا ۲۵۰ سانتیمتر متغیر است. همچنین هر دستگاه مجهز به شانه‌ای است که پود را در لابه‌لای تارها محکم می‌کند. نمره‌ی شانه بستگی به تراکم نخ‌های تار در عرض پارچه داشته و معمولاً هر بافنده شانه‌های متعددی با نمرات مختلف در اختیار دارد. شانه‌ها گاهی فلزی و گاهی ازنی است ولی در حال حاضر استفاده از شانه‌های نیی در بین دستبافان عمومیت بیشتری دارد.