مشخصات درختان مورد استفاده در هنر (بخش چهارم)

با بخش آخر از بررسی مشخصات درختان مورد استفاده در هنر با ما همراه شوید.

سرو

سواحل دریای مدیترانه، ترکیه و ایران از جمله رویشگاه‌های طبیعی درخت زیبای سرو است که تنه‌ی آن تا ۱۰ متر بلندی و قطرش به ۸۰ سانتیمتر میرسد. رنگ چوب این نوع درخت که از جمله چوبهای زمستانی و سوزنی برگ است، زرد و طلایی تا زرد مایل به قهوه ای بوده ولی چوب پاییزه‌ی آن کمی تیره تر است.

چوب سرو دارای وزن مخصوص 0.46 بوده و چوبی است  بسیار کند رشد، همگن و معطر با بوی بسیار تند، سبک، نرم و همگن که رویه‌ی آن صاف، صیقلی و تمیز در می آید. این نوع چوب برای خراطی و پرداخت بسیار مناسب بوده و محکم و بادوام است. ضمناً مقاومت آن در برابر حشرات، قارچ ‌ها و موریانه ‌ها بسیار زیاد است. از این چوب برای دکوراسیون ، نماسازی ساختمانها به ویژه در شمال ایران، و همان طور که گفته شد، برای ساخت نجاری و کارهای خراطی استفاده میکنند.

سرخدار

رویشگاه طبیعی این درخت، ترکیه، شمال آفریقا، اروپا به جز قسمت شمال آن -  و جنگل‌های شمال ایران در منطقه‌ی راشستان است. وزن مخصوص چوب این درخت 0.59 و تنه‌ی آن تا ۶ متر بلندی داشته و قطرش ۸۰ سانتیمتر است. ضمن آنکه در جنگل‌های شمال ایران - منطقه‌ی فریم - بلندی درخت آن تا ۲۵ متر با تنه‌ی به ارتفاع بیش از ۱۵ متر و قطر ۱ متر هم میرسد. تنه‌ی این نوع درخت غالباً معیوب کج و کوله بوده و کاملاً استوانه ای نیست و چوب برون آن خیلی باریک و زرد و چوب درون زرد تا قهوه ایی مایل به قرمز نارنجی است.

چوب سرخدار بسیار کند رشد بوده و حلقه‌های رویش سالانه‌ی آن باریک و موج دار است. این چوب فاقد مجاری تراونده‌ی صمغ بوده و همگن، سخت و زیباست و در مجموع باید گفت چوبی است نیمه سنگین با قابلیت میخ خوری کم و قابلیت پرداخت زیاد که راحت لاک می پذیرد و با ابزار نیز میتوان به خوبی با آن کار کرد. چوب سرخدار، چوبی است دارای قابلیت ارتجاع و الاستیلی، محکم و بادوام که افزون بر تهیه‌ی روکش‌های زیبای تزییناتی از ان برای کارهای خراطی ، کنده کاری ، منبت کاری و ساخت مجسمه‌های چوبی و... نیز استفاده میشود.

آزاد

چوب درخت آزاد . چوبی نیمه سخت، نیمه سنگین، نسبتاً راست تار بوده و قابلیت تورّق دارد و وزن مخصوص آن حدود 0.75 تا 0.80 است. چوب آزاد ، اگرچه نقش و نگار مشخصی ندارد ولی در برش‌های آن به علت درخشندگی و زیبایی رنگ آن که مانند برش ملج، ریز بافت طلایی است، جلوه و شکوه خاصی وجود دارد. کار با آن آسان است و از دوام خوبی برخوردار است. چوب آزاد قابلیت میخ خوری ندارد. از این نوع چوب در ساخت آثار چوبی از جمله معرق کاری استفاده میشود.

صنوبر

این درخت برحسب نوع و محل رویشگاه دارای ارتفاع و قطرهای متفاوتی است ولی چوب اغلب گونه‌های ان روی هم رفته سفیدرنگ، یکنواخت، همگن و سبک، راستتار و خوشکار با قابلیت تورّق است. وزن مخصوص آن حدود 0.4 است و از چوب‌هایی است که به ویژه در معرقکاری مورد استفاده قرار میگیرد.

شیردار

چوب این درخت همگن، راست تار، خوش کار، قابل تورّق با سنگینی و سختی متوسط است. وزن مخصوص چوب شیردار حدود  0.64 و رنگ آن سفید تا خاکستری با رگه‌های سبز و گاهی صورتی است. از این نوع چوب در هنرهای مرتبط با چوب از جمله معرق کاری استفاده میکنند.

نمدار

این درخت که به طور پراکنده در جنگل‌های شمال ایران می روید و فعلاً کمیاب است. چوبی نرم، راست تار، خوش کار و سبک است. چوب نمدار قابل ورق شدن است و وزن مخصوص آن حدود 0.52 است، نقش و نگار مشخصی ندارد. ساده و یکنواخت است. چوب نمدار به رنگ صورتی روشن یا کدر است و بافت آن نیز ریز بوده و مانند افرا نسبت به قارچهای چوب خوار حساس است. از این نوع چوب در تولید فرآورده‌های چوبی به ویژه آثار معرق استفاده میکنند.

آکاژور

چوبی است نیمه سنگین، سخت، بسیار همگن، راست تار خوشی کار، با کشیدگی متوسط که هنگام خشك شدن تاب برمی دارد و تغییر شکل مییابد ولی با وجود سختی نسبی، کار با آن توسط کلیه‌ی ابزار اسان است.

جواب آکاژور ، دارای قابلیت تورّق بسیار خوب است، به خوبی پرداخت میشود و قابلیت چسب خوری و لاک پذیری هم دارد. استحکام و دوام آن خوب است. چوب تازه بریده‌ی ان گاهی اوقات معطر است. از این نوع چوب که وزن مخصوصی آن 0.57 است، در ساخت محصولات صنایع دستی چوبی از جمله معرقکاری استفاده میشود.

بلندمازو

این درخت دارای چوبی نیمه سنگین نیمه سخت، راست تار و قابل تورّق است. رنگ چوب برون آن خاکستری و رنگ چوب درون آن از قهوه ای روشن، مات تا قهوه ای تیره است و وزن مخصوص آن حدود 0.79 است. از چوب بلند مازو در تولید صنایع دستی چوبی به ویژه آثار معرق بهره میگیرند.

افرا

چوب درخت افرا در صنایع چوب واجد ارزی و اهمیت زیادی است. درخت افرا دارای انواع مختلفی است که از آن جمله میتوان به «افرای صحرایی»، «افرای کوهستانی»، «افرای تیز» و «افرای چشم پرنده» اشاره کرد که خصوصیات کلی آنها یکسان است و تفاوتها مختصر است. از جمله آنکه پوست درخت افرای کوهستانی، خاکستری رنگ است که پس از مدتی به رنگ قهوه ای روشن درآمده و بر روی آن ترک‌هایی مانند پوست درخت چنار ایجاد می شود و مثل فلس، تکه تکه میشود ولی پوست درخت افرای صحرایی (افرای دشتی) صاف است و پس از گذشت زمان ترک‌های طویلی به رنگ سیاه بر روی آن به وجود می آید.

در افرای تیز نیز پوست درخت ترکهایی برداشته و چوب پنبه ای میشود. برگ درخت افرا به شکل پنج پر است که با لبه‌های دندانه ای که تا حدودی شبیه به برگ موی کوچک است، مشخص میشود و رنگ برگ نیز سبز متمایل به خاکستری است. قابل ذکر است که در افرای کوهستانی لبه ‌ها دندانه‌های ریزی دارد که در افرای صحرایی این دندانه ‌ها درشتتر و از همدیگر فاصله دارد، البته در نوع افرای تیز، نولد برگها کاملاً تیز است. رنگ چوب درخت افرای صحرایی، سفید مایل به زرد است و در کناره‌های آن گاهی رنگ قرمز نزدیک به قهوه ای دیده میشود اما رنگ چوب درخت افرای کوهستانی، سفید مایلی به شکری است.

چوب درخت افرای چشم پرنده دارای رنگهای سفید مایل به زرد تا سفید مایل به قرمز است و در سطح آن گره‌های بسیار ریزی وجود دارد که زیبایی خاصی به آن میبخشد. به همین جهت از آن روکش‌های جالبی تهیه میشود. سختی، سفتی، سبکی نسبی و حالات الاستیکی از خصوصیات ویژه‌ی چوب افراست. وزن مخصوص چوب افرا حدود 0.54 است. چوب افرادر مدت زمانی کوتاه خشک میشود، ابزار بر روی آن به راحتی کار میکند و به خوبی پرداخت می شود. ضمن آنکه رنگ کاری و آسترهای مختلفی نیز بر روی آن به سهولت انجام و لاک و الکل و لاکهای سلولزی را نیز به خوبی بر روی خود می پذیرد. از چوب افرای کوهستانی برای تهیه‌ی روکش‌های مختلف استفاده میکنند که در صنعت درودگری کاربردهای فراوانی دارد. این نوع چوب ضمن تلفیق با روکش‌های تیره برای معرقکاری نیز به کاربرده میشود.

همچنین از آن برای ساخت انواع شکلات خوری ، آجیل خوری ، شمعدان چوبی ، پایه چراغ ، انواع مهره‌های چوبی و سایر کارهای خراطی استفاده میشود. چوب افرا در منبت کاری ، کنده کاری و نازک کاری نیز مصرف میشود.

وج

این درخت دارای چوبی نیمه سنگین، نیمه سخت، کج تار، با قابلیت تورق کم بوده و کار با آن نسبتاً مشکل است. چوب بیرونی آن خاکستری مایل به زرد و چوب درونی آن قرمز مایل به قهوه ای است که نقش و طرح معینی نیز ندارد. این چوب که دارای الیافی درهم است، دارای وزن مخصوص 0.74 بوده و به طور ویژه در معرق کاری به کار میرود.

ممرز

اینگونه دارای چوبی نیمه سخت، نیمه سنگين، کج تار با الیاف درهم است و کار با آن چندان ساده نیست. تنه‌ی این درخت معمولاً مستقیم و استوانه ای نیست و عمدتاً خمیدگی‌هایی دارد و موقع خشک شدن ترک میخورد. با تمام اینها چون فراوان ترین و ارزان ترین چوب ایران است، برای تولید صنایع دستی چوبی از جمله کارهای خراطی و معرق کاری از آن استفاده میشود.

وزن مخصوص چوب ممبرز حدود 0.70 و رنگ برون و درون چوب آن، سفید مات با رگه‌هایی به رنگ بنفشی کمرنگ و ناصاف است. در ضمن قابلیت تورّق این چوب به نسبت خوب است.

سرخچوب

ارتفاع این درخت که بزرگترین درخت جهان در بین سوزنی برگان است، به بیش از ۱۰۰ متر و قطر تنه‌ی آن به بیش از ۶ متر بالغ می شود. رویشگاه طبیعی این درخت، سواحل غربی ایالات متحده‌ی آمریکا از جنوب اروگوئه تا کالیفرنیا بوده و نمونه‌های از این درخت به طور پراکنده کاشته شده است. وزن مخصوصی چوب این نوع درخت 0.37 بوده و دارای چوبی سبک، نرم، همگن، خوش کار با استحکام و دوام خوب است. چوب برون آن باریک و زرد و چوب درون آن قرمز کمرنگ است که به تدریج تیره تر می شود. سرخ چوب برای روکش سازی جهت نما و لایه‌های میانی تخته‌ی لایی، تخته‌ی نئوپان ، تخته‌ی فیبرسازی ، مبل سازی (قسمتهای داخلی آن)، خراطی ، پارکت ، نماسازی و دکوراسیون، جعبه سازی و نجاریهای عمومی به کار میرود.