مشخصات درختان مورد استفاده در هنر (بخش سوم)

با بخش سوم بررسی مشخصات درختان مورد استفاده در هنر ، با ما همراه شوید:

صندل (سندیل)

رویشگاه طبیعی این درخت، جزیره‌ی سوندا و هندوستان به ویژه سرزمین میسور و حیدرآباد است. تنه‌ی بدون شاخه‌ی سندل تا ۵ متر بلندی و ۴۰ سانتیمتر قطر دارد. چوب برون ان باریک و تقریبا سفید و چوب درون آن زرد گاهی دارای رگه‌های سبز رنگ گاهی قهوه ای مایل به صورت روشن است.

این درخت دارای چوبی سنگین، سخت، ریزبافت، فشرده، متراکم و راست تار بوده. دیر خشک می شود ولی بدون عیب و ترک باقی میماند. وزن مخصوص آن 0.88 است. چوب تازه بریده‌ی سندل تا مدت طولانی معطر باقی میماند و میتوان آن را در زمره‌ی چوبهای بادوام دانست. از چوب صندل روکش تهیه نمیکنند ولی می توان از آن روکش‌های اره ای تمیز و خوشرنگ - البته برای کارهای کوچک و تزییناتی - تهیه کرد. چوب سندل بیشتر برای خراطی، فرزکاری، کنده کاری، مشبک کاری، منبت کاری، معرق کاری و استخراج مواد و اَتِرهای معطر روغنی به کار میرود و گاهی نیز در ساخت محصولات نجاری و چوبی تزییناتی از آن استفاده میکنند.

شمشاد

شمشاد ، درخی است بسیار کند رشد که در جنگل‌های طبیعی ایران، پایه‌های بزرگ عرضه میکند. رویشگاه طبیعی این درخت، ارتفاعات پایین جنوب اروپا، شمال افریقا، ترکیه، خاورمیانه و شمال ایران – حوزه‌ی خزر - است. اگرچه این نوع درخت در گذشته‌هایی نه چندان دور با بیش از ۱۰ متر بلندی تنه و بیش از ۷۰ سانتیمتر قطر تنه‌ی تو خالی در لاهیجان دیده شده ولی در حال حاضر چنین تنه‌هایی از چوب شمشاد در ایران وجود ندارد. درخت شمشاد، به طور معمول دارای بلندی تنه‌ی حدود ۴ تا ۵ متر و قطر تنهای 10 تا ۳۰ سانتیمتر با وزن مخصوص 0.95 است. چوب برون و چوب درون آن هم رنگ و به رنگ زرد روشن بوده، کج تا راست و اکثراً در امتداد الیاف ترک میخورد. شمشاد دارای چوبی است کاملاً سخت، بسیار سنگین، فوق العاده محکم با هم کشیدگی زیاد که به زحمت خشک میشود و خیلی ترک میخورد ولی در عین حال بسیار با دوام است. از چوب شمشاد در خراطی برای ساخت شانه‌های چوہی و قاشق چوبی استفاده میشود ضمن آن که در خاتمسازی و معرقکاری و به طورکلی در صنایع ظریفه بسیار کاربرد دارد.

راش

رویشگاه طبیعی این درخت در کشورمان، سرتاسر جنگل‌های شمال ایران – حوزه‌ی خزر – و معمولا در مناطقی از آن است که بالاتر از ارتفاع ۷۰ متری از سطح دریا باشد.

راش، درخی است بلند که ارتفاع آن ۳۵ متر و قطر تنه‌ی آن به ۱۵۰ سانتیمتر .میرسد و وزن مخصوص آن حدود 0.67 است گاهی جنگل‌های نسبتاً خالص و یکدست از این درختان به وجود میاید که با تنه‌های صاف، مستقیم، استوانه ای و پرچوب مشخص میشوند. راش، نسبت به خشک شدن و یخ زدگی بسیار حساس است و در برشی شعاعی بسیار زیباست. این چوب وقتی بخار میبیند، به رنگ قرمز روشن در میاید و شبیه چوب گلابی می شود. رنگ درونی و برونی چوب راش تقریباً یکنواخت و به رنگ صورتی کمرنگ تا پررنگ است و در مجموع چوبی نیمه سخت، همگن، راست تار، خوشکار قابل تورّق و بسیار مناسب برای صنایع روکش سازی است.

از آنجا که دارای دوام زیاد و قابلیت تحمل فشار قابل ملاحظه ای است، از آن برای ساخت ابزار و ادوات کشاورزی استفاده میشود. از این چوب برای کارهای خراطی ، ساخت پایه‌ی آباژور ، قاشق آشپزخانه ، چوب لباسی و نیز برای کارهای کنده کاری و معرق کاری و... استفاده میشود.

جگ

جگ، چوبی است نیمه سخت، نیمه همگن، بسیار قابل تورّق و با دوام که وزن مخصوص آن حدود 0.60 تا 0.62 است. درخت جگ از با ارزش ترین، زیباترین مطلوبترین و خوش نقش ترین چوبهای روکشی به شعار می آید که از برش‌های آن به ویژه در معرق سازی استفاده میکنند. درون چوب آن قرمز مایل به بنفشی یا قرمز مایل به نارنجی با رگه‌های نامنظم قهوه ای و با نقش و نگار بسیار جالب است.

سنجد

درخت سنجد را عموماً در کنار نهر آب و چشمه ‌ها میتوان مشاهده کرد. این درخت تنه یی پیچیده دارد و روی آن نوار مانند به رنگ قهوه ای دیده میشود. چوب برون آن سفید و چوب درون آن قهوه ای تا قهوه ای مایل به نارنجی است. این چوب فاقد بو و طعم و گاهی دارای بویی جزیی است و به طور معمول دارای الیاف موازی نرم و گاه سخت است. چوب سنجد دارای حالت الاستیکی بوده و چوب نسبتا سختی است. این چوب دارای الیاف فشرده بوده و فشردگی این الیاف به گونه ای است که به سختی می توان روی آن پرداخت کرد. ضمن آنکه دارای رگه‌هایی بندبند است که با قسمتهای دیگر چوب ترکیب یافته و در زمان رنگ کاری، بر روی آن قسمتها موج رنگی مات و براق ایجاد می شود. از چوب سنجد در کارهای خراطی ، نازک کاری چوب و معرق کاری استفاده‌ی زیادی میشود.

ملج (ملچ)

ملج یکی از مهمترین چوبهای گروه نارونهای ایران است که در جنگل‌های شمال کشورمان به طور پراکنده می روید. ارتفاع این درخت به ۳۰ متر و تنه‌ی بدون شاخه‌ی آن به ۲۰ متر و قطر تنه‌ی آن به 1.80 تا 2 متر میرسد. تنه‌ی آن مستقیم، استوانه ای و پرچوب است و وزن مخصوص چوب آن حدود 0.65 تا 0.68 است و در مجموع چوبی است نیمه سنگین، نیمه سخت، همگن، راست تار، خوش کار و قابل تورّق که چوب درون آن به رنگ خاکستری مایل به قهوه ای کمرنگ یا شکلاتی است. از چوب ملج در ساخت بسیاری از فرآورده‌های چوبی و هنرهای مرتبط با چوب استفاده میشود.

نارنج

نارنج ، چوبی است زردرنگ برون آن سفیدرنگ و نازک، بدون موج و رگه و بسیار صاف است. این چوب نسبتا محکم و سخت بوده دارای بو و بدون طعم است و در استانهای فارسی و مازندران به وفور یافت میشود. چوب نارنج شمال، سفیدرنگ و چوب نارنج فارس، زردرنگ است و گاهی با رنگ طوسی نیز همراه است. از این چوب برای خراطی ، منبت کاری ، مشبک کاری ، معرق کاری و به ویژه خاتمسازی استفاده میشود.

کیکم

این چوب فاقد بو و طعم بوده و معمولاً دارای الیافی ظریف و ریزبافی و نسبتاً سخت با درخشانی ساتنی زیباست که چوب برون آن سفید و چوب درون آن قهوه ای روشن یا سرخ روشن است.

نمونه‌هایی از این چوب دارای نقوش است. به ویژه ریشه‌ی آن که دارای بافت جوش دار زیبایی است. از چوب کیکم که دارای توانایی زیاد در نگهداری میخ است، در تهیه‌ی ابزار چوبی منزل ، جعبه سازی ، منبت کاری ، معرق کاری و... استفاده میشود.

عناب

عناب ، چوبی نسبتاً سخت بوده و دارای الیاف موازی و یکنواخت است. چوب برون آن زرد روشن تا قهوه ای روشن و چوب درون آن قهوه ای تیره است. از چوب عناب برای کارهای خراطی ، منبت کاری ، معرق کاری و... استفاده میشود.

توسکای ییلاقی

این درخت در جنگل‌های طبیعی شمال ایران و اکثراً در بستر رودخانه ‌ها از ارتفاعات پایین تا ارتفاع ۲۰۰۰ متر از سطح دریا می روید. بلندی این درخت (که در لاهیجان سفید توسه نامیده میشود)، در جنگل‌های ایران گاهی از ۳۵ متر متجاوز است و قطر تنه‌ی آن به ۸۰ تا ۱۱۰ سانتیمتر میرسد و بلندی تنه‌ی بدون شاخه‌ی آن نیز به ۲۵ متر بالغ میشود. تنه‌ی در ابتدا دارای سطح ناصاف و نامنظم است ولی به تدریج با بالارفتن سن درخت، بینظمی‌های تنه پرشده و به صورت استوانه ای و پر چوب در می آید. وزن مخصوص چوب توسکای ییلاقی در حدود 0.54 بوده و رنگ چوب درون آن اختلاف چندانی با چوب برون ندارد و صورتی کدر است.

توسکای ییلاقی چوبی سبک، نرم، راست تار، خوش کار، قابل تورّق، با نقشی ساده و بدون نقش و نگار مشخصی، ریزبافت و مناسب برای روکش سازی است. گفتی است که چوب توسکا نسبت به قارچ ‌ها و بیماریها چوب حساسی است و نباید آن را مدت زیادی پس از بریدن در محیط مرطوب نگاهداشت. از چوب توسکای ییلاقی در ساخت انواع فرآورده‌های چوبی به ویژه برای قاب و جعبه‌های زیر ساخت خاتم استفاده میکنند.

توسکای قشلاقی

رویشگاه طبیعی این درخت، اروپا، آسیای غربی، قفقاز، خاورمیانه و ارتفاعات پایان جنگل‌های شمالی ایران است. بلندی تنهای این درخت ۱۲ متر بوده و قطر تنه‌ی آن به 1 متر میرسد و درون چوب با برون چوب آن اختلاف رنگی زیادی ندارد و رنگ آن صورتی کدر است. وزن مخصوص چوب توسکای قشلاقی 0.48 بوده و سبک، نرم، همگن، قابل تورّق و راست تار است. ضمن آنکه کار با آن آسان و دوام آن کم است. البته دوام این نوع چوب در داخل آب زیاد بوده و رنگش در درون آب، به نارنجی مایل به زرد تبدیل میشود. از چوب توسکای قشلاقی علاوه بر روکش سازی و پوشش سطوح بزرگ، در «صنایع تخته خرده چوب سازی»، کاغذ سازی، «تخته فیبرسازی»، مقواسازی ، قرقره‌ی کابل ، قایق سازی ، نجاری و... استفاده میشود.

این چوب، یکی از چوبهای مورد مصرف در منبتکاری نیز بوده و هست.

توت سفید

اين چوب، بدون بو و طعم و سخت سنگین بوده و دارای الیاف موازی است. چوب توت سفید، درخشان است، همچنین به ویژه در تماسی با خاک دوام زیادی دارد و به سختی شکاف برمی دارد. چوب برونی توت سفید، زرد روشن و چوب درون آن درخشان متمایل به قهوه ای است و به تدریج به رنگ قهوه ای متمایل به سرخ تغییر مییابد. از چوب توت سفید برای تهیه‌ی ابزار چوبی منزل ، معرقکاری و خاتمسازی استفاده می شود. ضمن آنکه چوب توت سفید مناسبترین چوب برای ساخت سه تار است.

پسته وحشی

چوبی بسیار محکم و دارای الیافی ظریف و ریز بافت است. چوب برون این درخت، سفید تا زرد روشن و چوب درون آن قهوه ای کمرنگ تا قهوه ای مایل به زرد و همراه خطوط زرد و تیره‌ی زیباست. این چوب فاقد اهمیت تجاری بوده و فقط در تهیه‌ی ادوات زینتی ، منبت کاری ، معرق کاری و ساخت وسایل چوبی منزل قابل استفاده است.

 

ادامه‌ی این مبحث را در بخش چهارم مشخصات درختان مورد استفاده در هنر، دنبال کنید.