مشخصات درختان مورد استفاده در هنر (بخش دوم)

با ادامه‌ی مبحث مشخصات درختان مورد استفاده در هنر با ما همراه شوید.

زیتون

رویشگاه طبیعی این درخت، سواحل دریای مدیترانه تا خاورمیانه است و در کشورمان نیز به صورت کاشته شده در منطقه‌ی رودبار و به صورت خودرو در ارتفاعات منطقه‌ی جیرفت وجود دارد ولی به علت کمی مقدار آن نمی توان آن را جزء چوبهای تجارتی ایران محسوب کرد. تنه‌ی بدون شاخه‌ی زیتون ۳ متر بلندی و ۶۰ سانتیمتر قطر دارد. وزن مخصوص آن نیز 0.85 است. چوب زیتون در مجموع چوبی است سنگین، بسیار سخت ولی همگن، با هم کشیدگی کم که برشهای طولی آن صاف و صیقلی و در عین حال قدری چرب و مومی به نظر میرسد. چوب زیتون به خوبی قابل صیقل دادن، پرداخت و لاک کاری است و از آن برای ساخت صنایع دستی چوبی نظیر آثار خراطى، کنده کاری، مشبک کاری و منبت کاری و معرق کاری استفاده میشود. ضمن آنکه از ان روکش‌های مختلفی نیز میتوان تهیه کرد. و آن را برای مهرسازی، نماسازی، جعبه‌های تزییناتی، لوازم کوچک زینتی و نماسازی ساختمانهای محلی و... نیز به کار میبرند.

چوب تازه بریده‌ی زیتون دارای طعم کمی ترش و بوی مطبوع است و وقتی زود خشک میشود،تمایل به تشکیل ترک‌های انتهایی دارد و با وجود سختی و تراکم زیاد، کار با آن توسط ابزار مختلف مشکل نیست. درخت زیتون دارای تنه‌ی خیلی بی نظم و بدشکل بوده و چوب برون آن باریک، خاکستری تا زردکمرنگ و چوب درون قهوه ای مایل به زرد و دارای نقش و نگار بسیار زیبا و رگه‌های قهوه ای زیتونی تیره رنگ نامنظم است.

چنار

این نوع درخت در اروپا به جز شمال و شمال شرقی اروپا به صورت کاشته شده دیده می شود و در ایران نیز گونه یی از آن با نام علمی Platanus Orientalis-L در اکثر نقاط مانند اصفهان، تهران، ارومیه، خراسان، جنوب البرز و ... کاشته میشود. تنه‌ی بدون شاخه‌ی درخت چنار تا ۸ متر بلندی و ۱ متر قطر دارد. ضمن آنکه در کشورمان چنارهایی می روید که تنه‌ی بدون شاخه‌ی آن تا ۱۸ متر و قطر آن گاهی در تک درختان تنه کوتاه تا بیش از ۴ متر میرسد. چوب برون آن پهن و مایل به زرد، چوب درون صورتی رنگ مایل به خاکستری و حدود آن کاملاً مشخص نیست.

وزن مخصوص چوب چنار 0.57 است و در مجموع باید گفت این درخت دارای چوبی نیمه سنگین، نیمه سخت، همگن، راست تار و خوشی کار بوده و پره‌های چوبی آن در برش شعاعی نقش بسیار زیبا و جالبی به وجود می آورد که به ویژه پس از لاک زدن بسیار جلوه میکند.

چوب چنار با آنکه زود خشک می شود ولی تاب برمی دارد. کار با آن توسط همه‌ی ابزار آسان است. به خوبی قابلیت جذب لاک الکل را دارد و به خوبی هم پرداخت میشود. چنار، چوبی است کم دوام و استحکام آن در برابر مقاومت یا ضربه کم است. قابلیت تورق و تراش زنی آن خوب است. چوب چنار یکی از مناسب ترین چوبها برای خراطی است. این نوع چوب در هنرهای دیگر از جمله در معرقکاری هم کاربرد دارد. ضمن آنکه در کشورمان از آن برای روکش‌های نمایی بسیار زیبا و نیز ساخت پایه‌های صندلی لهستانی و... نیز استفاده میشود.

گلابی

این نوع درخت از جمله درختان پهن برگ یا تابستانی است. تنه‌ی بدون شاخه‌ی آن تا ۶ متر بلندی و ۷۰ سانتیمتر قطر دارد. ضمن آنکه باید گفت ابعاد آن در «واریته ها» و ارقام مختلف فرق میکند. چوب برون و چوب درون آن از نظر رنگ، زیاد از هم قابل تشخیص نیست ولی از خاکستری روشن تا قهوه ای مایل به قرمز در تغییر است. این درخت دارای جوبی نیمه سنگین، نیمه سخت، ریز بافت، راست تار و بسیار همگن بوده و هم کشیدگی آن متوسط است. موقع خشک شدن تمایل به ترک خوردن دارد و تاب برمی دارد. اگرچه سخت و متراکم است، ولی کار با آن به وسیله‌ی همه‌ی ابزارها راحت است. وزن مخصوص چوب گلابی 0.64 است و رویه‌ی رنده شده‌ی آن کاملاً تمیز، صاف و صیقلی جلوه میکند و به خوبی قابل تورّق بوده و لاک پذیر است، باید گفت در مجموع چوبی محکم و بادوام است.

از چوب گلابی برای روکش‌های نمایی و تزییناتی به روش لوله بری و تراش زنی، برای پوشش رویه‌های بزرگ مانند رویه‌ی میز و... استفاده میشود. گفتی است که هرگاه چوب گلابی را بیزند یا بخار دهند، رنگ آن تیره تر و قهوه ای می شود یا به رنگ قرمز مایل به صورتی در می آید. از چوب گلابی برای خراطی ، منبت کاری ، ریزه کاری چوب ، کنده کاری ، معرق کاری ، مشبک کاری ، مجسمه سازی و... استفاده میشود.

گیلاس

این نوع درخت در همه‌ی نقاط کره‌ی زمین به صورت خودرو و کاشته شده وجود دارد و جزء گونه‌های بومی جنگل‌های شمال ایران – حوزه‌ی خزر است. ضمناً چوب درختان گیلاس باغها هم مشابه آن است و با هم در این صنعت به کار برده میشود. تنه‌ی بدون شاخه‌ی این درخت تا ۶ متر بلندی و ۸۰ سانتیمتر قطر دارد. البته باید گفت که درختان گیلاس ایران به این ابعاد نمیرسد. چوب برون باریک به رنگ سفید مایل به زرد و چوب درون، زرد روشن که بعد به قهوه ای مایل به قرمز یا مایل به نارنجی تغییر رنگ میدهد و به تدریج تیره تر میشود. این درخت دارای چوبی نیمه سخت، محکم، همگن، تا اندازه ای کج تار بوده، هم کشیدگی آن متوسط و کار با آن به وسیله‌ی کلیه‌ی ابزارها آسان است. وزن مخصوص چوب این نوع درخت 0.52 بوده و رویه‌ی رنده شده‌ی آن صاف، صیقلی و تمیز است. ضمناً این نوع چوب به راحتی قابل تراش زنی و قابل لوله بری بوده و به خوبی پرداخت میشود و قابلیت لاک و الکل زدن را دارد ولی در مجموع چوبی کم دوام است۔ از جمله موارد مصرف چوب گیلاس، تهیه‌ی روکش برای نماسازی و پوشش رویه‌های وسیع، رویه‌ی تخته لایی ها، نئوپانها و رویه‌ی تخته‌ی خرده چوبها و رویه‌ی مبلها بوده و در خراطی ، کنده کاری ، مشبک کاری ، منبت کاری ، معرقکاری و ساخت مجسمه‌های چوبی و... نیز مورد استفاده قرار میگیرد.

لیمو

در ایران، این گونه لیمو، لیمو شیرین و لیموترش نامیده میشود ولی گونه‌های زیادی از مرکبات در شمال و جنوب ایران و نقاط دیگر دنیا وجود دارد که چوب همه‌ی خیلی مشابه هم هستند و باید گفت این درخت در کلیه‌ی نقاط دنیا به ویژه در مناطق ساحلی با آب و هوای مدیترانه ای تا ناحیه‌ی گرمسیری اکثراً به صورت کاشته شده وجود دارد. تنه‌ی بدون شاخه‌ی این درخت تا ۳ متر بلندی و ۲۰ سانتیمتر قطر دارد ولی تنه‌ی گونه‌های این درخت در ایران اغلب در ابعاد کوتاهتر است. درخت لیمو با وزن مخصوص 0.74 ، چوبی نیمه سنگین، سخت و متراکم، فشرده و ریز بافت، همگن و با هم کشیدگی متوسط است. چوب برون آن خیلی باریک و سفید مایل به زرد و چوب درون آن زرد گاهی دارای رگه‌های سبز رنگی است. این نوع چوب، به خوبی خراطی می شود، پرداخت آن خوب است، سطوح رنده شده‌ی آن متراکم، تمیز، صیقلی و دارای حالت مات بوده و از نظر دوام نیز متوسط است. از این نوع چوب برای روکش‌های سطوح بزرگ استفاده نمیشود و اصولاً برای این کار مناسب نیست ولی برای سطوح کوچک به وسیله‌ی روکش‌های اره ای میتوان پوششی‌های مناسبی تهیه کرد. از چوب لیمو بیشتر برای خراطی ، کنده کاری ، منبت کاری ، مشبک کاری ، معرقکاری و خاتم سازی - برای این منظور آن را رنگی کرده و به رنگ نارنجی در می آورند. و نیز برای نازک کاری و ریزه کاری چوب استفاده میشود.

 

ادامه‌ی این مبحث را در مطلب مشخصات درختان مورد استفاده در هنر بخش سوم ، دنبال کنید.