مشخصات درختان مورد استفاده در هنر (بخش اول)

در مبحث قبلی با عنوان آشنایی با چوب ، انواع چوب را مورد بررسی قرار دادیم؛ و گفته شد که انواع چوبهایی که در صنعت و نیز هنرهای مرتبط با چوب مورد استفاده قرار میگیرند، به دو دسته‌ی کلی قابل تقسیم هستند:

1- چوبهای درختان تیز برگ

به طور خلاصه چوبهای تیز برگ مربوط به درختانی میشود که دارای برگ تیز و سوزنی بوده و عموماً در فصل‌های مختلفی سال، برگ آنها سبز است و کمتر دیده شده که در فصل زمستان برگهایشان خشک شود، به این سبب است که به آنها چوبهای زمستانی نیز میگویند. این نوع درختان دارای چوبی با الیاف بسیار نرم هستند و از جمله‌ی خصوصیات دیگر این نوع درختان آن است که:

  • از خود صمغ زیادی ترشح میکنند.
  • سبک وزن بوده و دارای مقاومت زیادی در برابر فشار و عوامل جوی و نیز در مقابل رطوبت هستند.

کار با ابزار کار مورد استفاده در ساخت فرآورده‌های چوبی نظیر اره و رنده با این نوع ‌ها بسیار آسان است. در صورت نیاز به تغییر رنگ، فرآورده‌های چوبی ساخته شده با این نوع گونه ها، به خوبی به خود آستری میگیرند.

2- چوب‌های درختان پهن برگ

چوبهای پهن برگ نیز مربوط به درختانی می شوند که فقط در فصل یا فصل‌های معینی دارای برگ هستند و مانند سایر گیاهان، در فصل بهار، برگهایشان شروع به سبز شدن میکنند و تا فصل پاییز نیز دارای برگ هستند ولی برگهای آنها به تدریج از فصل پاییز شروع به خشک شدن و ریختن میکند و در فصل زمستان نیز فاقد برگ هستند، به این سبب است که به آنها چوبهای تابستانی نیز میگویند.

چوب درختان پهن برگ یا تابستانی عموماً سخت بوده و دارای فشردگی خاصی است و الیاف آنها نیز دارای خلل و فرج است و زمانی که به آنها برش طولی داده میشود، در سطح چوب سوراخ‌های بازی مشاهده میشود.

 

در این مقاله مشخصات درختان مورد استفاده در هنر های مرتبط با چوب را مورد بحث قرار میدهیم:

گردو

درخت گردو هم به صورت پراکنده در گروههای کوچک در جنگلهای شمالی ایران – حوزه‌ی خزر - میروید و هم در بسیاری از نقاط ایران که دارای آب و هوایی نیمه خشک یا مدیترانه ای هستند مانند آذربایجان، کردستان، لرستان، شمال فارسی، تفرش و خمین، اطراف اصفهان، اطراف تهران، خراسان، دامنه‌های جنوبی البرز، همدان، تویسرکان، بافت و کرمان و کوههای دلفار و ساردویه جیرفت، جبال بارز و ... کاشته میشود، لذا گسترش آن در کشورمان بسیار وسیع است. درختان جنگلی آن دارای قامت بلند و تنه‌های قطور تقریباً به ارتفاع ۱۲ و ۱۵ متر و قطری در حدود 40 تا ۷۰ سانتیمتر هستند. در صورتی که تک درختان کاشته شده از این گونه در نقاط مختلف کشورمان، دارای تنه ای کوتاه به ارتفاع ۱ تا ۲ متر و گرزن بزرگ و گرد بوده و قطر تنه‌ی آنها به ۱۰۰ تا ۱۶۰ سانتیمتر میرسد. وزن مخصوص چوب گردو حدود 0.6 است و اگر چه تنه‌ی آن غالباً کوتاه است ولی چوب درون آن دارای رنگ قهوه ای روشن تا تیره با رگه ‌ها و نقش و نگار بی نظیر و زیبا و بسیار دل انگیز است.

چوب گردو نیمه سبک، نیمه نرم و همگن بوده و به خوبی قابل تورّق است به طوری که میتوان از ان به وسیله‌ی ابزار جدید و ماشین آلات قوی، روکش‌هایی به ضخامت ۰/۳ میلیمتر تهیه کرد.

چوب گردو راست تار و خوش کار بوده و دوام آن بسیار خوب است، در داخل آب ریش ریش نمی شود، الیاف ان زود جدا نمیشود، و خواصی تکنولوژیکی آن عالی است. روکش گردو در ایران و دیگر کشورهای جهان در صنایع مبل سازی، نماسازی، تخته لایی سازی، دکوراسیون چوبی، صنایع پوششی و... هنوز هم دارای اهمیت فوق العاده ای بوده و طرفداران پروپا قرصی دارد. چوب گردو، در صنایع دستی چوبی ایران کاربرد فراوان دارد و از این چوب به ویژه در خراطی، منبت کاری، مشبک کاری و معرق کاری و... استفاده‌ی زیادی می شود.

زبان گنجشک

درخت زبان گنجشک در جنگل‌های شمال ایران از آستارا تا گرگان و نیز در برخی دیگر از نقاط کشورمان می روید. ضمن آنکه باید گفت گونه‌های دیگری نیز دارد که در نقاط غیر جنگلی کاشته میشود. زبان گنجشک، در ختی متوسط است که در جنگل‌های ایران به ارتفاع ۱۸ متر میرسد. تنه ای آن که کاملا استوانه ای و صاف نیست، به بلندی ۱۲ تا ۱۵ متر بوده و قطر تنه‌ی آن به ۶۰ تا ۷۰ سانتیمتر میرسد. وزن مخصوص چوب زبان گنجشک حدود 0.71 بوده و چوبی است نیمه سنگین، نیمه سخت، همگن، راست تار، خوش کار و قابل تورّق که بخش روزنه دار آن پس از رنده شدن، صاف، صیقلی و درخشان است. چوب برخی از زبان گنجشک ‌ها بسته به وضع رویشگاه، در برشی مماسی خود نقش زیتونی دارد که به نام زبان گنجشک زیتونی معروف شده است که روکش این گونه ‌ها ارزش بیشتری دارد. اختلاف چوب درون و برون زبان گنجشکان کم بوده و میتوان از آن روکش‌های خوبی تهیه کرد. زبان گنجشک به علت درخشنگی صدفی و رنگ براقش و گاهی به علت نقش و نگارش بسیار مورد توجه بوده و در ساخت فرآورده‌های چوبی صنایع دستی نیز مصرف میشود.

آبنوس

چوب آبنوس یکی از انواع چوبهای تزیینی و زیبا است. تنه‌ی بدون شاخه‌ی آن تا ۱۰ متر ارتفاع و تا 80 سانتیمتر قطر دارد. چوب برون آن پهن و به رنگ صورتی مایل به خاکستری تا خاکستری قهوه ای است و چوب درون با حدود مشخص و به رنگ سیاه تیره بوده و گاهی هم دارای قسمتهای سیاه روشن است. وزن مخصوص چوب آبنوس 1.06 بوده و چوبی است سنگین، متراکم، خیلی سخت، همگن، دارای هم کشیدگی زیاد، با الیاف درهم، خیلی بادوام، به خوبی قابل صیقل دادن و پرداخت بوده و لاک کاری نیز روی به خوبی انجام میشود. رویشگاه طبیعی آبنوس، سواحل گینه در آفریقا از گانا تا گابون است و از چوب آن برای ساخت انواع محصولات خاتم و منبت استفاده میشود و در معرق کاری نیز مورد مصرف دارد ضمن آنکه برای تولید افزار موسیقی بادی، مبلهای گرانبها، مجسمه سازی، دستگیره سازی و ساخت دسته‌ی چاقو و سایر ظروف نیز از آن استفاده میشود.

اقاقیا

از جمله مهمترین مناطق کاشت این درخت، جنوب شرقی آمریکای شمالی است، ضمن آنکه در ایران نیز این درخت به صورت کاشته شده وجود دارد. تنه‌ی بدون شاخه‌ی تا ۱۰ متر بلندی و ۸۰ سانتیمتر قطر دارد. البته باید گفت در ایران، درختانی به این ابعاد هنوز وجود ندارد. تنه‌ی اقاقیا نامنظم و اکثراً پر شاخه است. غالباً کج و کوله می روید وسط تنه‌ی آن دارای بینظمی بوده و گرد نیست. چوب برون آن باریک و تقریباً به رنگ سفید یا سفید مایل به سبز و چوب درون با حدود کاملاً مشخص، زرد مایلی به سبز یا زیتونی و گاه قهوه ای طلایی و درخشان است. وزن مخصوص چوب اقاقیا 0.7 بوده و چوبی است نیمه سنگین، بسیار سخت، کج تار نسبتاً همگن با هم کشیدگی متوسط، قابل ارتجاع و به ویژه قابل خمش که اگر راست تار روییده باشد، بدون اشکال می توان با آن کار کرد. این نوع چوب که سطح رنده شده‌ی آن متراکم، صاف و صیقلی و شاخی به نظر میرسد، معمولاً برای قسمت‌های داخلی ساختمانها، واگن سازی، گاری سازی، تیرک، پارکت، پله و دستگیره سازی مصرف می شود. افزون بر آن برای خراطی، فرزکاری، کنده کاری و منبتکاری نیز می توان از آن استفاده کرد.

ماهاگونی

سواحل کاریبه، آمریکای مرکزی و مناطق گرمسیری آمریکای جنوبی از جمله رویشگاه‌های طبیعی این نوع درخت است که تنه ای بدون شاخه‌ی آن تا ۳۰ متر بلندی و 1.5 متر قطر دارد. چوب برون آن خاکستری و پهن و چوب درون، زرد تا قهوه ای مایل به قرمز است. چوب ماهاگونی ، چوبی است زیبا و تزییناتی و در عین حال ساده که وزن مخصوص 0.49 است. این نوع چوب که در مجموع چوبی است نیمه سبک، نیمه سخت، بسیار همگن، با هم کشیدگی کم، و زود خشک می شود. و کار با آن آسان است، برای روکش‌های نمایی و تزییناتی و دکوراسیون چوبی و... مصرف می شود. ضمن آنکه در ساخت انواع صنایع دستی چوبی و در رشته‌هایی چون خراطی، کنده کاری و منبتکاری، کاربرد دارد.

 

با ادامه‌ی بررسی مشخصات درختان مورد استفاده در هنر (بخش دوم) با ما همراه شوید ...