مسگر ورقه‌ساز

پیش از آمدن کارخانه نورد مس که ورقهٔ مس را با آن تهیه می‌کنند مراکز بزرگ مسگری مانند کاشان، اصفهان، شیراز، کرمان و دیگر جاها دارای گروهی کارشناس در ساختن ورقه‌های مس بود که آنها را «گدازنده مسگر» می‌نامند. جاهای کوچکتر، کار مس‌گدازی را خود مسگر انجام می‌داد.

ورقه‌ساز یا شمش‌های حاضر شده مس را از مرکز فلزکاری انارک می‌خرید و یا مس قراضه را خودش آب می‌کرد و واژه گدازنده دقیقاً به چنین کسی اطلاق می‌شود. برای این منظور وی کوره یا بوته‌ای که شبیه به بوتهٔ ریخته‌گری بود به کار می‌برد و بوته‌ها را با انبر کج ویژه از کوره خارج می‌کرد و فلز گداخته را در قالبهای شمش (ریجه) می‌ریخت. کار اصلی او آن بود که شمش را بکوبد و به ورقه تبدیل کند. این کار چکش‌زدن یا چکش‌کاری با کمک یک یا دو نفر چکش کار در دو مرحلهٔ کاملاً متمایز انجام می‌شد. یعنی نخست فلز را با «چکش کف» تخت می‌کردند یا به اصطلاح خودشان «وا می‌چیدند» و بعد با «چکش چهارسو» آن را صاف می‌کردند.

در این هنگام فلز دیگر چکش خور نبود و باید تاب دیده یا «دست افشار» می‌گردید. این فرایند ادامه می‌یافت تا اینکه اندازه صحیح و ضخامت مورد نیاز به دست می‌آمد. گدازندهٔ مس هدفش این بود شکل۱۷-کورة ذوب مس در شیراز که تا آنجا که ممکن بود فلز را مطابق شکلی که مورد احتیاج مسگر است تهیه کند. در بازدیدی که نویسنده در سال ۱۹۶۳ از ایران کرد متوجه شد که این پیشهٔ کهن دوباره زنده شده است و به شکل نوینی تبدیل به کارهای ذوب‌کاری و کارخانه نورد گردیده است. دکانی که نویسنده دید در وسط بازار مسگری شیراز است.

صاحب کارخانه مس قراضه را هر کیلویی ۲۲ ریال از مشتری می‌خرد و شمش مس را تا آنجا که نیاز دارد به آن اضافه می‌کند. این فلز را در بوتهٔ بزرگی می‌گذارد و سپس آن را در کوره‌ای که با نفت کار می‌کند و به «کورهٔ ذوب» موسوم است قرار می‌دهد. وقتی که مس در حال گداختن است چند قالب چدنی شمش در کف کارخانه ردیف می‌شود و فلز به قالب ریخته می‌شود وقتی که سرد شد شمشها را به قسمت نوردکاری می‌دهند. در آنجا شمش نورد می‌شود و به صورت مس نورد و به پهنای ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتر آماده می‌شود و در دودکش کوره یکی دو تاب هم به آن داده می‌شود.

خریداران، این ورقه‌ها را طبق اندازه و ضخامت مورد نیاز سفارش می‌دهند. از مس نورد شده قطعات مستطیلی برای دیواره‌های ظروف و قطعات گرده برای ته ظروف بریده می‌شود. بدین طریق مشتری مواد زائد خیلی کم دارد و برای هر کیلو نورد و برش ۷۰ ریال می‌پردازد. من نتوانستم بفهمم که تعداد این کارخانه‌ها چندتاست. جاهایی که کارخانه نورد وجود نداشته باشد مسگران ورقه‌های مس را از تصفیهٔ مس تهران خریده یا از خارج وارد می‌کنند.

مسگر

محصول عمدهٔ مسگر ظروفی با شکلها و اندازه‌های گوناگون است. شکل۱۸- نورد مس در بازار شیراز ظروف کوچک را از یک تکه مس، چکش‌کاری می‌کنند و اغلب تو گود هستند، در این مورد ابتدا مس را باز می‌کنند و پس از هر دور باز کردن، یک تاب به آن می‌دهند. اشیاء بزرگتر را نیز به همین طریق از ورقه‌های گرد بدست می‌آورند و این کاری است که نیاز به مهارت و استادی زیاد دارد، گاهی اوقات ظروف از دو قسمت ساخته می‌شوند، اول صفحه را خم کرده به شکل استوانه در می‌آورند و سپس یک صفحهٔ گرد (گرده) را به دست گرفته لبهٔ آن را با چکش‌زدن به سمت بالا آورده و آن را به آرامی گود می‌کنند، این کار با چکش چهارسو انجام می‌شود.

محل اتصال آنها یک درز دندانه‌ای است که نوعی مفصل زبانه و کام است. برای ساختن آن، مسگر دور تا دور مفصل را دندانه‌هایی به بزرگی تقریبا ۹ میلیمتر مربع می‌چیند. بعد هر دو لبه را به هم متصل کرده به طوری که یک دندانه وارد مادگی طرف روبرو گردد و این کار را «هم کردن» می‌گویند. «لحیم نقره» و «تنه کوریاتنگار» برای لحیم آن به کار می‌رود و همهٔ قسمتهای آن در کوره روباز حرارت داده می‌شود تا لحیم انجام شود. پس از آن فلز را بار دیگر می‌زنند تا محلهای اتصال کاملاً تخت شود تنها چیزی که معلوم است یک خط مارپیج نقره‌ایست که از لحیم‌های رنگهای مختلف ساخته شده ولی محکم است.

تا این اواخر مفصل تا شده یا رویهم شناخته نشده بود و چون اخیراً را یاد گرفته‌اند اسم آن را «پیج فرنگی» گذاشته‌اند. بعضی از مسگرها می‌توانند در کوره‌های روباز بدون به کار بردن لحیم، قطعات مس را به هم جوش بدهند با آشنا شدن با جوش اکسیژن، این نوع جوش کردن از بین رفت. مسگر برای این کار ورقه‌ها را به شکلهای مختلف در می‌آورد، چندین سندان با شکلهای مختلف دارد که آنها را در زمین فرو کرده یا در کندهٔ چوب نهاده است. سندانها به نام‌های زیر نامیده می‌شوند: «تخت یا سندان تخت» سندان بزرگی است در حدود ۵/۳۷ سانتیمتر مربع که تخت می‌باشد؛ «نیم راه یا سندان متوسط» نیز تخت است ولی فقط ۱۹ سانتیمتر مربع می‌باشد؛ «سندان کاسه میخ» یک سندان تخت و گرد است، «سندان نیم‌قلوه‌ای» و «سندان میخ قلوه‌ای» سندانهایی هستند که رویشان منحنی است؛ «سندان لب گردان» سندانی است که برای برگردانیدن لبهٔ مضاعف (لب گردان) به کار برده می‌شود.

یک نوع، سندان بخصوص هست که برای ساختن اشیای مجوف به کار می‌رود و روی چوب (چوغ) قرار دارد، آن را «ناتاره، میخ، نا» می‌نامند . عملیات گوناگونی که برای کامل کردن ظروف مسی انجام می‌شود مستلزم داشتن چکش‌های مختلفی است، این چکشها عبارتند از چکش چهارسو، چکش دَم گرد، چکش سینه‌دار، چکش کف، چکش دَم باریک، چکش دوبهری، چکش پرچ‌کن (مطرقه) چکش چوبی و بالاخره چکش بی‌دسته که یک قطعه فولاد آبداده تخت است و به نام «قالب تنه» معروف است که آخر سر برای صاف‌کاری رویه‌ها به کار برده ‌می‌شود.

برای بریدن فلز از «گاز یا قیچی» حلبی بری استفاده می‌کنند. قیچی حلبی‌بری یک دستهٔ آن تخت است تا برای بریدن، محکم روی زمین قرار داده شود و دسته دیگرش دارای یک قلاب (میخی) است تا پس از اینکه برش کامل شد آن را بلند کنند. «گازها» دارای تیغه‌های توخالی هستند. این نوع قیچی اخیراً در کشورهای باختری به کار برده می‌شود. مسگر اعم از اینکه روی مس خارجی کار کند یا مس را که گدازنده مس تهیه کرده است در اختیار داشته باشد، همیشه کار خود را با ورقه‌هایی که دارای ضخامت بیشتری هستند شروع می‌کند و محصول نهایی نازک‌تر از مس مصرفی خواهد بود.

ورقه مس را با دقت باز، صاف و لبه‌گیری می‌کند و آن را به صورت طشت در می‌آورد. نه تنها لبهٔ ظرفهای بزرگ و دیگها به طرف بالا و بیرون آورده می‌شود بلکه لبهٔ سیم فولادی (مفتول) نیز چکش‌کاری می‌شود. برای برداشتن مس داغ از انبر استفاده می‌کند، انبر حلقه با دهانهٔ گرد برای ظروف لبه‌دار به کار می‌رود.

اغلب دسته، پایه و لوله را به ظرف پرچ می‌کنند. سوراخ پرچ را با سنبه درست می‌کنند، و سر پرچ را با «قالب میخ پرچ» می‌سازند. سیمهای برج و زینتی را از شمش میله گرد بدست می‌آورند. بدین طریق که آن را از میان حدیده‌های مختلف می‌کشند. و در فواصل معین تاب می‌دهند.

چنین سیمها و گاهی اوقات دسته‌ها و سایر لوازم را در قالبهای خوشه‌ای آهنگری می‌کنند تا اینکه رویهٔ آنها براق و مرواریدی گردد. تمام اشیاء گرد را طوری با چکش به درستی و دقت شکل می‌دهند که بلافاصله می‌توان برای گرفتن خشها و پرداخت، آنها را روی ضربگاه، چرخ یا چرخ دوال گذارد. قاب چوبی چرخ پرداخت در قسمت کولهٔ خود دارای یاتاقان (دوپا) است که در آن میل طوق یک میل محور چوبی «چوب طوق» حرکت می‌کند کوله را با گذاردن میل درجه در یک ردیف سوراخ درجه تنظیم می‌کنند. طرف دیگر این قاب یک مرغک دارد.

چوب طوق دو کار انجام می‌دهد، اول اشیایی را که بایستی بچرخند نگه می‌دارد یعنی مرغک، آنها را به طرف چوب طوق فشار می‌دهد، دوم زه کمانه را که به توسط یک نفر جلو و عقب می‌رود روی خود می‌پیچد و بدین طریق چوب طوق به دور خود می‌گردد. در کارهای سنگین به جای کمانه یک تسمه چرمی (دوال) به کار می‌برند که دو نفر مرد آن را می‌کشند به طوری که دوال در جهتی که چرخ پرداخت حرکت می‌کند سفت و در حرکت برگشت آن آزاد می‌شود. چرخ پرداختی که تئوفیلوس (در حدود ۱۱۲۵ میلادی) توصیف می‌کند بسیاری از خصوصیاتش شبیه آن چيزى است که هنوز در ایران به کار برده می‌شود.

کسی که چرخ را می‌گرداند رنده را روی میلهٔ گیره نگه می‌دارد. تعدادی از رنده‌های گوناگون در اختیار اوست که می‌تواند اشیاء را به هر شکلی که باشند پرداخت کند. رنده را به وسیلهٔ سنگ رومی تیز نگه می‌دارند. آخرین پرداخت با کاربرد یک نوع مادهٔ ساینده که از خاک آجر و روغن خشخاش است و با کمک نمد انجام می‌شود.

تمام اکسیدهای مسی که در ضمن حرارت دادن، چکش‌کاری و رندش بدست آمده است به دقت جمع‌آوری شده و به کوزه‌گرها فروخته می‌شود کوزه‌گر نیز برای رنگ کردن لعاب از آن استفاده می‌کند. محصولات معمولی مسگرها دیگ، دیگچه، سردیگ و همچنین آبکشهای بزرگ پلو، تنگ و سینی‌های مختلف است بعضی از آنها در ساخت دیگهای مسی بسیار بزرگ به نام تیان که در گرمابه‌های همگانی به کار برده می‌شود تخصص دارند. این تیانها از ورقه‌های مسی کلفت ساخته شده و به یکدیگر پرچ گردیده و پس از آن لحیم قلع در آن به کار برده‌اند که آب پس ندهد.

در جاهای کوچک مسگرها غیر از کارهایی که در بالا گفته شد تمام کارهای فلزی را که از مس ساخته شده باشد انجام می‌دهند و روی برنج، حلبی و حتی ورقه‌های آهن کار می‌کنند. اما در شهرهای بزرگتر فلزات و محصولات ویژه را کارشناسان انجام می‌دهند این کارشناسان عبارتند از سماورسازان، حلبی‌سازان و بخاری‌سازان.