مروری بر تاریخچه‌ی قلمکار از آغاز تا دوره‌ی صفویه

با تاریخچه‌ی قلمکار از آغاز تا دوره‌ی صفویه بیشتر آشنا شوید؛ در ابتدا تعریف قلمکار و وجه تسمیه آن را مورد بحث قرار می دهیم:

تعريف قلمکار

در تعریف «قلمکار» آمده است: «پارچه ای ساده و مازور شده از کرباس، کتان و ... که بر آن به وسیلهٔ قالب و مهر، نقوشی تصویر کرده باشند و آن را به اشکال پرده، سفره، رومیزی وغیره در آورند (معین). همچنین ذکر شده است: «نوعی از بافته‌های رنگارنگ و الوان» (نفیسی)
درگذشته ای نه چندان دور، قلمکارسازی به «چیت سازی» و قلمکارساز به «چیت ساز» و حرفه و هنر قلمکاری به «چیت سازی» یا «چیتگری» مشهور بود، به گونه ای که هم اکنون «چیتساز» نام خاندان بزرگی در اصفهان است که همچنان عرصهٔ هنر قلمکارسازی فعالیت دارند و پارچه‌های چاپ قلمکار باکیفیت و متنوعی را تولید و عرضه می دارند.

وجه تسمیه

به طور کلی وجه تسمیه قلمکار، به علت نوع تولید و نحوهٔ منقش کردن پارچه در آغاز پیدایش این هنر بوده است. بدین معنی که در ابتدا روی پارچه‌های پنبه ای و احتمالاً ابریشمی، با قلم نگاره‌های مورد نظر را نقاشی می کردند و نقوش مختلفی پدید می آوردند؛ ولی چون برای این نوع تولید، وقت زیادی صرف می شد، ضمناً نقوش رسم شده با قلم فاقد هماهنگی بود و باعث یکسان نبودن تولیدات می شد و همچنین قیمت تمام شده را نیز بالا میبرد، بنابراین به واسطه نیاز به تولید زیاد، قلمکارسازان انتقال نقوش به وسیلهٔ قالب‌های حکاکی و کنده کاری شده بر روی پارچه را تنها راه چارهٔ این مشکل دانستند و به طراحی، حکاکی و کنده کاری قالب‌های مورد نظر پرداختند؛ البته پس از یافتن راه حل جدید، به طور کلی نقش زنی به صورت قدیمی متروک نشد؛ بلکه برخی نگاره ‌ها به وسیله قالب و طرح‌های دیگر با دست نقاشی می شد، ولی به مرور زمان و به دلیل احتیاج به سرعت بیشتر در تولید، قلمکارسازی به صورت فعلی یعنی استفاده از قالب برای کلیه نگاره ‌ها و نقوش متداول شد. در این طریقهٔ قلمکارسازی، تنها نقصی که وجود دارد، استفاده از رنگ‌های محدود با قالب‌های مشخص است؛ در صورتی که در ابتدا که نقش زنی به وسیلهٔ قلم صورت می گرفت، این محدودیت در مورد استفاده از رنگ، وجود نداشت و تنوع رنگی در تولیدات و خلاقیت هنری بیشتری مشهود بود (اخوان چیت ساز).

نگاهی به تاریخچه‌ی قلمکارسازی از آغاز تا دوره‌ی صفویه

تاریخچهٔ چاپ قلمکار و قلمکارسازی، که یکی از انواع شایع چاپ بر روی پارچه است، در پردهٔ ابهام است. روشهای متداول چاپ‌های سنتی که به طور عمده چاپ قلمکار، چاپ باتیک و (به گمان برخی از صاحب نظران) چاپ دستی را هم شامل می شود، از گذشته‌های دور در برخی از نقاط جهان دنبال شده است. تنی چند از صاحبنظران سابقهٔ منقش کردن پارچه به شیوهٔ باتیک را حدود دو هزار سال قبل میدانند که از کشور اندونزی آغاز شده است و امروزه نیز هنرمندان کثیری در جزایر بی شماری در اندونزی به کار چاپ باتیک می پردازند. کشف بقایای نیم تنه ای پارچه ای در مصر متعلق به حدود 400 ق. م، که دارای نقوشی ستاره ای شکل و به رنگ آبی است و نیز کشف قالب‌های قلمکار در هند، که آن هم به حدود سدهٔ چهارم قبل از میلاد برمیگردد، همه اطلاعات و دانسته‌های ما تا به امروز در مورد پیشینهٔ چاپ‌های سنتی و از جمله چاپ قلمکار در دیگر ممالک جهان است. در خصوص تاریخ چاپ پارچه در ایران، بررسی ‌ها و مطالعات زیادی صورت نگرفته است، ولی به نظر میرسد با ورود پارچه‌های سادهٔ ابریشمی از چین در دورهٔ اشکانی، منقوش کردن برخی از پارچه ‌ها در ایران مرسوم شده باشد، اما در دورهٔ ساسانی، نقش‌های چاپی به بهترین شکلی برای تزیین بافته‌های پنبه ای، کتانی و ابریشمی به کار گرفته شد و هنر منقوش کردن پارچه در ایران رواج داشته است.
کهن ترین قالب‌های شناخته شده در ایران، سه قالب تراشیده از سنگ است که همراه آثار سفالی سده‌های چهارم و پنجم هجری در حفاری‌های نیشابور به دست آمده است (نگاره ‌ها و پارچه ها، ص ۲۱).
تمامی صاحبنظران و متخصصان ذیربط بر این عقیده اند که بدون تردید قلمکار و قلمکارسازی از دورهٔ ایلخانی در ایران مرسوم بوده است؛ به این دلیل که در دورهٔ یادشده به علت حمایت و پشتیبانی خانان مغول، پارچه‌های منقوش چینی در بازارهای ایران فروش فوق العادهای پیدا کرده بود و ایرانیها نیز برای رقابت با چینی ‌ها و همچنین به منظور جلب نظر مغولان، دست به ابتکاراتی زدند که از آن جمله ابداع نقاشی روی پارچه با قلم یا به اصطلاح ابداع قلمکار نقاشی و سپس چاپ قلمکار با قالب و مهر بوده است (هنر و مردم ص ۴۹-۵۰)
شواهد و قراین نشان می دهد که قلمکارسازی و چاپ قلمکار در دورهٔ تیموریان نیز در شهرهایی از کشورمان همچون بروجرد، شیراز، رشت، نخجوان، سمنان، گناباد، مشهد، دامغان، نجف آباد، کاشان، یزد، اصفهان و همدان رواج داشته است و شهر اصفهان فقط یکی از مراکز تولید قلمکار بوده است.
به هر ترتیب می توان گفت که قلمکارسازی که نوعی از چاپهای سنتی بر روی پارچه است. گذشتهٔ پرفراز و نشیبی داشته است، ولی به تحقیق هنری که امروز آن را به نام قلمکار می شناسیم، در ادوار گذشته، به نام چیت سازی مشهور بوده است (مختار تجویدی) و گسترش و اوج ترقی آن به عصر صفوی و به ویژه دوران پایتختی اصفهان برمی گردد که به هنری مطرح با کاربردهای فراوان تبدیل شده بود.