مرحلۀ چهارم وصل دسته تار به کاسه

حال طرز بستن سیم‌های تار: در این طرف سرپنجه، سیم اول را به گوشی سوراخی که اول آن را فراخ کردیم و سیم دوم را هم به گوشی سوراخ دومی و سیم پنجم به گوشی پایین زیر سر پنجه می‌بندیم.

اکنون ۳ سوراخ دیگر روی سرپنجه را هم بزرگ می‌کنیم. سوراخ چهارم وسط سرپنجه در نزدیکی استخوان سرپنجه قرار دارد که سیم ششم (سیم بم) به آن بسته می‌شود. جای گوشی‌ها در دو طرف مابین گوشه‌های ‌سرپنجه است. ابتدا جای گوشی‌ای را که نزدیک به بیخ سرپنجه است بزرگ کرده که مخصوص بستن سیم سوم تار است و بعد آخرین گوشی را که در گوشهٔ سر سرپنجه است بزرگ می‌کنیم که سیم چهارم تار به آن بسته می‌شود. بعد از این مرحله، نوبت به تنظیم گوشی‌ها در جای گوشی‌ها می‌رسد، اگر یک دستگاه کوچک خراطی داشته باشیم، تنظیم گوشی‌ها بسیار آسان است چون اندازهٔ داخلی جای گوشی‌ها در اختیار ما است می‌توانیم به وسیلهٔ کولیس جای آنها را اندازه بگیریم، سپس به آسانی می‌شود میلهٔ گوشی را هم به اندازهٔ جای گوشی‌ها تراشید و جاسازی و رگلاژ کرد.

سعی کنید اندازهٔ جای گوشی‌ها ‌در موقع اندازه‌گیری با جای گوشی‌ها دقیقاً برابر باشند این دقت چند حسن دارد، اول اینکه باعث می‌شود تمام گوشی را بتوان در جای یکدیگر قرار داد بدون این که اشکالی پدید آید. حسن بعدی در زیبایی و یکنواختی و یک اندازه بودن گوشی‌ها ‌در سرپنجه خلاصه می‌شود. دیگر این که دقیق تنظیم شدن گوشی‌ها در جای گوشی‌ها سبب می‌شود سر و ته آنها لق نزند که باعث از کوک در رفتن شود. از طرفی، سوراخ‌های جای گوشی‌ها به نحوی تنظیم و سوراخ شده که سیم‌ها در داخل جعبهٔ سرپنجه با هم هیچ‌گونه تماس و برخوردی پیدا نمی‌کنند که باعث به هم خوردن کوک تار گردد.

اگر دستگاه خراطی کوچک در اختیار شما نبود چه باید کرد؟ ابتدا یک تخته چوب سخت مثلاً چوب گردو به طول ۱۵ سانت و عرض ۳ سانت و قطر ۲ سانت آماده کنید در دو سر این تخته، دو شکاف در وسط ۳ سانتی ایجاد نمایید به گونه‌ای که بتوان میلهٔ گوشی را در این بریدگی قرار داد. دور تا دور میلهٔ گوشی را اول با سوهان تخت آج درشت به طور کنیک سوهان بزنید، بهتر است با دهنهٔ کوليس اندازهٔ تقریبی آن را بسنجید که باریک‌تر از حد معمول نشود. معمولاً اندازهٔ میله گوشی‌ها را زیاد می‌گیرند، شما باید اندازهٔ میله‌ها را با اندازهٔ جای آنها تنظیم کنید.

خوب است بعد از این که اندازه تقریبی گوشی‌ها را گرفتید، میلهٔ گوشی را در جای گوشی بپردازید تا ملاحظه کنید چقدر دیگر لازم است آن را بتراشید تا در جای گوشی تنظیم شود همین که دیدید نزدیک است میلهٔ گوشی در جای خویش تنظیم شود، از سوهان آج زیر و نرم استفاده کنید و گوشی را در جای گوشی بچرخانید تا قدری روان شود. اگر دیدید که گوشی‌ها رو به روان شدن‌اند، آنها را با تکان دادن مختصر نگاه کنید، و ببینید آیا گوشی‌ها در جای گوشی‌ها لق می‌زند یا نه، اگر لق بزند باید دقت کنید کجای این گوشی اشکال دارد، آن را رفع کنید.

توجه داشته باشید بین این گوشی‌ها ‌به هیچ وجه نباید در ابتدا و انتهای جای گوشی‌ها حتی  میلی‌متر هم فاصله وجود داشته باشد. برای رفع فاصله بین گوشی‌ها ‌و جای گوشی‌ها آنها را مرتباً در جای گوشی‌ها هم از طرف راست و هم از طرف چپ بچرخانید، این چرخاندن چند حسن دارد، یکی این که گوشی‌ها در جا گوشی‌ها جا می‌افتد و روان می‌شود، دیگر این که اگر در بعضی از قسمت‌های آن ناصافی وجود داشته باشد می‌توان آن را دید و رفع کرد. برای دیدن این ناصافی‌ها باید میلهٔ گوشی‌ها را از جایشان در بیاورید، آن قسمتهایی که با جای گوشی‌ها تماس بیشتری داشته است برّاق می‌شود، باید قسمت برّاق شده را با یک سوهان بسیار نرم بگیرید و باز گوشی را در جای گوشی قرار دهید و مرتب آن را به طرف راست و چپ بچرخانید و باز آن را درآورید و ببینید اگر تمام دور میلهٔ گوشی برق انداخته باشد، آن زمان گوشی رگلاژ شده است اگر دیدید باز هم قسمتی از میلهٔ گوشی براق نشده این عمل را تکرار کنید.

تمام دور گوشی را هم در ابتدا و هم در انتهای گوشی باید در نظر بگیرید. این کار که وقت زیادی می‌برد، این ارزش را دارد که در موقع کوک کردن تار، گوشی‌ها صدای ناهنجار ندهد و نرم کوک شود و کوک را نگهدارد.

هم چنانکه قبلاً ذکر شد، اندازهٔ گوشی‌ها ‌از نظر طول بلندتر و قطر آنها هم بیشتر انتخاب شده است و باید در موقع تنظیم و رگلاژ طول و قطر گوشی‌ها را به حدی برسانید که لازمهٔ آن است. در انتهای کار تنظیم گوشی‌ها، باید حداکثر طول تمام آنها ۸ سانت باشد که اندازهای ایده‌آل است. در موقع قطع ته میلهٔ گوشی‌ها به اندازهٔ داده شده، برای این که قلوه کن نشود، ابتدا دور تا دور ته گوشی‌ها را که در سرپنجه در جای گوشی‌ها قرار دارد خط بکشید که برای بریدن آماده گردد.

بعد گوشی‌ها را یکی یکی از جایشان در آورید و ته میلهٔ گوشی را در محل بریدگی تخته‌ای که قبلاً برای تراشیدن و تنظیم کردن گوشی‌ها درست کرده بودید بگذارید و با ارّهٔ معرق‌کاری دور تا دور گوشی را ببرید و در جای خود در جای گوشی قرار دهید. هرگز نباید ته گوشی را از بالا به طرف پایین ببرید، زیرا چوب گوشی راه راست است و وقتی که ارّه به ته برش برسد احتمال دارد که در اثر فشار ارّه تکه‌ای از ته میلهٔ گوشی کنده شود و به گوشی لطمه بزند و مجبور شوید دوباره کاری کنید. بهتر است که از اول به فکر انتهای کارتان باشید که به نحو احسن انجام پذیرد.

بعد از بریدن ته گوشی‌ها که تک تک آنها را در آوردید و دوباره در جای خودش قرار دادید، اگرچه اندازهٔ جای گوشی‌ها را با هم مساوی گرفتیم و آنها را در جایشان تنظیم کردیم اما این امکان وجود دارد که جای بعضی از آنها مقدار ناچیزی با هم متفاوت باشد و جابه‌جا شدن آنها تنظیم را کمی به هم بزند، باید سعی کنید که تنظیم گوشی‌ها ‌را با دقت کامل انجام دهید تا در جای خود ثابت باشند. در این کتاب سعی بر این است که وسایل ضروری و مورد احتیاج را که برای ساخت سازهای سنتی لازم است، در خلال چگونگی ساختن سازها به شما بشناسانم.

مثلاً برای این که جای گوشی‌ها در سر پنجه عوض نشود یک تکه تخته به طول ۲۵، به عرض ۱۰ و به قطر ۴ سانتی‌متر انتخاب کنید و ۱۵ سانت از آن را از طول جدا کرده و به فاصله‌های ‌معین یعنی ۱۵ سانت را به ۳ قسمت مساوی از طرف طول جدا کنید که هر قسمت می‌شود ۵ سانتی‌متر، این قسمت‌های ‌جدا شده را موازی هم به وسیله خط‌کش و مداد رسم کنید. حال ۳ مربع مستطيل ۵×۱۰ دارید که باید وسط عرض ۱۰ سانتی‌متری را هم به دو قسمت مساوی تقسیم کنید. سپس خطی موازی با لبهٔ چوب از نقطه تقسیم شده رسم کنید تا ۳ ضلع ۱۰ سانتی‌متری تخته را قطع نماید.

۶ عدد مربع درست می‌شود که هر ضلع آنها ۵ سانت است. اکنون وسط مربع‌ها ‌را به وسیلهٔ رسم قطر مربع‌های ‌مورد نظر پیدا کنید و نقطه تلاقی دو قطر را که همان وسط مربع است، با متهٔ ۸ تا عمق ۳ تا ۵/۳ سانت سوارخ کنید تا گوشی‌هایی ‌را که از روی سرپنجه بر می‌دارید، در آنها قرار دهید، شمارهٔ گوشی‌ها ‌را هم روی تختهٔ مورد نظر به طور وضوح بنویسید. بقیهٔ تخته را که یک مربع ۱۰x۱۰ سانت است، به دو قسمت مساوی تقسیم کنید و بين نقاط تقسیم شده را به هم وصل کرده تا ۴ مربع ۵×۵ سانت تشکیل شود.

وسط مربع‌ها ‌را به همان طريق وصل دو قطر به دست آورید و محل تلاقی قطرها را با مته ۵ سوراخ کنید. تا عمق ۳ سانت از این چهار سوراخ هم می‌توانید برای گذاشتن گوشی‌های ‌سه‌تار استفاده کنید. دیگر کاربرد این وسیله این است، که موقعی که گوشی‌ها ‌را رنگ می‌زنید، باید آنها را در محلی قرار دهید تا رنگ آنها خشک شود، سوراخ‌های ‌روی این تخته مناسب‌ترین جا برای آنهاست. باید متوجه باشید که در موقع رنگ کردن تار، رنگ در جای گوشی‌ها ‌نفوذ کرده و حتی در سوراخ‌های مذکور شره می‌کند و باعث می‌شود جای گوشی‌ها ‌قدری تنگ‌تر شود، شما باید صبر کنید تا رنگ داخل گوشی‌ها ‌خوب خشک شود و بعد از خشک شدن، با همان قلاویز یا سوهانی که ذکرش رفت، آن را بتراشید. برای تمیز کردن داخل گوشی‌ها ‌به هیچ‌وجه نباید جای گوشی‌ها ‌از داخل تراشیده شود زیرا تنظیم‌شان به هم می‌خورد.

پس از پاک کردن رنگها، گوشی‌ها ‌را در محل مربوط به خودش قرار دهید و تا آنجا که می‌توانید آنها را به طرف راست و چپ بچرخانید تا کاملاً در محل خود روان شوند اگر گوشی‌ها در موقع چرخاندن، صدا بدهند، باید آنها را از جایشان در آورید، امکان دارد مقداری رنگ روی گوشی‌ها ‌چسبیده باشد، شما می‌توانید آن رنگ را با یک پنبهٔ آغشته به الکل پاک کنید و گوشی را در جای خودش قرار دهید و به چرخاندن ادامه دهید تا صدای آن از بین برود. برای این که گوشی‌ها ‌صدا ندهند فقط میلهٔ آنها را با روغن بزرک چرب کنید اما مجاز نیستید روغن بزرک را به جاهای دیگر ساز بزنید، زیرا دشمن صدادهی ساز است. کار دیگری که باید روی دستهٔ تار انجام پذیرد، انداختن خط بغل دسته است. برای پرده بستن باید فرورفتگی این خط حدود ۵/۲ و پهنای آن ۲ میلی‌متر باشد و فاصلهٔ خط از محل کشیدن خط تا لبهٔ استخوان یک سانت. چگونه این خط را بیندازیم؟

اگر به خاطر داشته باشد در فصل زبانهٔ کاسه با دسته یا زبانه با سرپنجه از خط‌کش نجاری استفاده کردیم، این خط‌کشی را هم می‌شود با همان خط‌کش نجاری انجام داد، بدین‌گونه که دسته خط‌کش را به اندازه ۱۲ میلی‌متر سانتی‌متر میزان می‌کنیم و آن را محکم کرده تا از جای خود حرکت نکند و ثابت بماند، باز هم تأکید می‌کنم که خط‌کش را طوری آماده کنید که در طول کار کوچک‌ترین حرکت و نوسانی نداشته باشد.

وقتی که خط‌کش برای انداختن خط بغل دسته تار آماده شد، آن را بیخ دسته که به کاسه متصل است بگذارید و با فشار دست از طرف رو دسته و با فشار انگشت شست از روی خط‌کش - که سوزن خط اندازی به آن وصل است - از طرف پایین به بالا خط بیندازید. ابتدا حدود یک سانت امتحان کنید که خط مورد نظر درست در محلی مورد نظر است یا نه ضمناً در این خط‌کشی باید راه چوب تعیین شود وگرنه از طرف بالا به پایین خط‌کشی صورت می‌گیرد. مجدداً تأکید می‌کنم که خط‌کش را همیشه به طرف جلو حرکت دهید، هرگز خط‌کش را به عقب بر نگردانید و این عمل را آنقدر ادامه دهید که محل خط اندازی به عمق ۵/۲ میلی‌متری برسد و این خط باید تا ۵/۲ میلی‌متری شیطانک ادامه یابد.

ابتدای این خط باید از بیخ دسته کاسهٔ تار شروع شود، اما با خط‌کش نجاری به علت زیادی طول بغل خط‌کش، نمی‌شود این خط مورد نظر را از بیخ دستهٔ کاسهٔ تار شروع کرد، بنابراین باید یک خط‌کش فلزی را به موازات خط کشیده شده بغل دسته تار قرار داده و با مداد خط بکشید، ضمناً می‌توانید این خط‌کشی را با یک وسیلهٔ فلزی نوک تیز مثل درفش هم انجام دهید و با مهارت این خط را رسم کنید. در این خط‌کشی باید با دقت فراوان سعی شود که این خط هم از نظر عمق و هم از نظر پهنا نظير خط بغل دسته باشد و با هم هیچ فرقی نداشته باشند.

پس از آن باید با یک کارد سوهان بدون دسته، داخل خط بغل دسته را صاف و یکنواخت کنید و ناهمواری‌ها را از بین ببرید تا در موقع پرده‌بندی، پرده از لای درز این خط به آسانی رد شود و گیر پیدا نکند. مرحلهٔ بعدی، نصب سیمگیر پشت کاسه است.

معمولاً تار سازان مبتدی بیشتر وسایل را از عرضه کنندگان وسایل موسیقی تهیه می‌کنند ولی هدف این کتاب این است که سازندگان سازهای سنتی در تمام موارد خودکفا شوند و طرز ساختن و آماده کردن کلیهٔ وسایل مربوط به سازسازی را بیاموزند تا در هر جای دنیا که بخواهند، بتوانند سازهای سنتی را بسازند و محتاج دیگران نباشند چون خواستن توانستن است. برای ساختن سیمگیر احتیاج به شاخ قوچ کوهی در اندازه ۵×۵ سانتی‌متر و به قطر ۶ میلی‌متر داریم که باید از کناره‌های شاخ مذکور انتخاب شود. این انتخاب باید با دقت فراوان انجام پذیرد. باید شفاف و یک دست باشد، ترک خوردگی نداشته و ورقه ورقه نباشد.

همان‌گونه که قبلاً در مورد شیطانک ذکر شد، شاخی را که برای ساخت شیطانک و سیمگیر و خرک تهیه کرده‌اید باید دو سه روز در آب آهک قرار دهید و همین که دیدید کمی نرم شده، آن را با ارّه به قطعات ۵/۵ سانت ببرید و از این قطعات آن مقدار را که برای ساخت خرک لازم است، ۵/۵ سانتی‌متر در ۵/۲ سانتیمتر به قطر ۱۲ میلی‌متر () سانتی‌متر از محل قطور شاخ جدا کرده و از بقیهٔ آن برای سیمگیر تار و سیمگیر سه‌تار و شیطانک و سایر وسایلی که از شاخ درست می‌شود استفاده کنید.

هم چنان که قبلاً متذکر شدم، به اندازه ۵×۵ سانتی‌متر و به قطر حدود ۶ میلی‌متر از بغل شاخ انتخاب کنید. اگر بعضی از قسمت‌های قطر شاخ مورد نظر، از ۶ میلی‌متر کمتر باشد، باید با دقت بیشتری از آن برای ساختن سیمگیر استفاده کنید. ابتدا پشت شاخ را کاملاً با چوب ساب صاف کنید و بعد از بررسی آن قسمت از شاخ را که قطورتر است برای دندانه‌های جای سیم در نظر بگیرید. پایین شاخ را دم گیره دستی بدهید و آن را روی یک تکه چوب که برای همین کار درست کرده‌اید گیر دهید تا لبهٔ شاخ به آن گیر کند. با چوب ساب روی شاخ را هم کمی صاف کنید و یک خط از لبه قطور شاخ به پهنای ۱۲ میلی‌متر موازی رسم کرده و با ارّهٔ دنده ریز یا ارّه آهن‌بری روی این خط رسم شده را ببرید.

با توجه به این که باید ارّه قدری متمایل به راست گرفته شود تا یک زاویه برای گیر سیم‌ها ایجاد کند، این برش را تا ۲ میلی‌متری پشت سیمگیر ادامه دهید و بعد از لبهٔ این برش به طرف سر سیمگیر با یک چوب ساب تخت لبه ۱۲ میلی‌متری یک شیب ایجاد کنید که ابتدای شیب همان قطر شاخ است و انتهای آن باید به یک میلی‌متر برسد. سپس این شیب را دم گیره دهید و از ته سیمگیر با ارّه قسمت روی شاخ را تا برسد به انتهای برش اولی که دندانه‌های سیمگیر است و این قسمت روی شاخ از روی سیمگیر جدا می‌شود، بعد باید با یک سوهان روی این قسمت بریده شده را صاف کنید. حال شما می‌توانید الگوی سیمگیر را پشت این قسمت از شاخ که ابعاد آن ۴×۵/۴ سانت است طوری بگذارید، که لبهٔ الگو که صاف است بر لبه صاف دندانه‌های لبه شاخ قرار گیرد و دور ته نیم‌دایره، در ته مربع ۴×۵/۴ قرار گیرد.

دور الگو را با مداد خط بکشید و بعد دور خط‌کشی را با ارّهٔ معرق‌کاری ببرید. بدین ترتیب سیمگیر شکل می‌گیرد. برای زیبا شدن سیمگیر دور آن را که با ارّهٔ مویی بریده شده اول با سوهان نرم و بعد با کاغذ سمباده کم آج صاف کنید. بعد می‌رسید به دندانه کردن آن: محل دندانه‌ها را به هفت قسمت مساوی تقسیم کنید، یعنی ۶ خط موازی که فاصلهٔ بین آنها نیز برابر باشد رسم کنید. بهتر است برای استحکام دندانه‌های سیمگیر، دندانه‌های دو طرف را مقداری بیشتر در نظر بگیرید، چون دو طرف دندانه‌های سیمگیر فاقد پشتیبان است و اگر کمی پهن‌تر گرفته شود بهتر است.

برای برش دندانه‌های سیمگیر باید سر سیمگیر را به محل پهنی که به اندازهٔ طول لبهٔ دندانه‌های آن است گیر دهید و با یک ارّهٔ دندانه ریز کوچک که مخصوص کارهای ظریف است، محل خطوط رسم شده، روی محل دندانه‌های سیمگیر را از جلو به طرف خویش بکشید و ببرید، هرگز ارّه را به طرف جلو نبرید.