مرحلۀ سوم وصل دسته تار به کاسه

شیطانک را باید از بهترین محل شاخ قوچ کوهی انتخاب کنیم، رنگ آن سفید و ورقه ورقه نباشد و شکافدار هم نباشد. برای جدا کردن آن از شاخ، بهتر است چند روز جلوتر شاخ مورد نظر را در آب آهک قرار دهید تا در اثر نفوذ آب آهک، نسوج شاخ نرم شود که هم در موقع برش بهتر و آسان‌تر بریده شود هم ترک و شکاف بر ندارد.

شما می‌توانید از جاهای مناسب شاخ، خرک و سیمگیر و شیطانک بسازید، برای ساختن شیطانک لازم است بیخ سرپنجهٔ تار را دقیقاً اندازه‌گیری کنید (قبلاً اندازهٔ بیخ سر پنجه که ۳۶ میلی‌متر است ذکر شد) امکان دارد شما این اندازه را ۱ میلی‌متر بیشتر یا کمتر گرفته باشید. باید شاخ را به اندازهٔ محل نصب شیطانک انتخاب کنید و آن را هم می‌توانید با ارّهٔ معمولی و ارّهٔ آهن‌بری اگر شاخ خشک باشد و در آب آهک نینداخته باشید، ارّه آهن‌بری آن را بهتر می‌برد و اگر شاخ را در آب آهک قرار داده باشید، و شاخ خیس خورده باشد، ارهٔ معمولی آن را بهتر می‌برد.

(توجه: چرا شاخ را باید در آب آهک قرار دهید؟ زیرا دو خاصیت در آب آهک وجود دارد، یکی این که اگر چند روزی بیش از حد معمول شاخ در آب آهک قرار گیرد بوی بد نمی‌گیرد و دیگر این که حشرات موذی آن را نمی‌خورند) پس از این که شاخ مورد نظر را از آب آهک در آوردید، می‌گذارید آب روی آن خشک شود یا اینکه با پارچه‌ای آن را خشک کنید، برشی که لازم است از شاخ جدا نمایید. به این اندازه‌ها ‌توجه کنید: مکعب مستطیلی به ابعاد ۷×۱۲×۳۶ میلی‌متر (طول ۳۶ عرض ۱۲ و ارتفاع ۷ همهٔ این ارقام باید بر حسب میلی‌متر محاسبه شود)

زمانی که این مکعب مستطیل را به ابعاد ذکر شده بریدید، باید دو شیب در آن ایجاد کنید، یک شیب ارتفاعی و یک شیب عرضی. شیب ارتفاعی باید از لبهٔ ۶ میلی‌متری شروع شود و در قسمت پایین که به استخوان‌ها و فوفل رو دسته وصل می‌شود باید یک میلی‌متر شیب داشته باشد تا شیطانک دقیق به سر استخوان‌های رو دسته متصل گردد و بین شیطانک و استخوان‌ها ‌و فوفل رو دسته خلاء ایجاد نشود. یک شیب دیگر باید از لبهٔ شیطانک به طرف جعبه گوشی‌هایی که سیم‌های تار از روی آن رد می‌شود و به گوش‌ها می‌رسد داده شود.

انتهای این شیب که به دو سر استخوان‌های سر پنجه وصل می‌شود باید ۱ تا ۲ میلی‌متر باشد. وقتی که شیطانک با شیب‌های گفته شده آماده شد باید بغل استخوان‌های دو طرف دسته را کاملاً صاف کرده و با گذاشتن لبهٔ خط‌کش تراز بودن آن را امتحان کنید. آن موقع می‌توانید شیطانک را با استفاده از چسب گرم (سریشم) بچسبانید. پس از آنکه شیطانک خشک شد، باید دو باریکه استخوان‌های سر سر‌پنجه را به پهنای ۳ میلی‌متر و طول سر سرپنجه از انتهای شیطانک تا لبه مثلثی سرپنجه آماده کنید و آن را در دو طرف لبهٔ سرپنجه بچسبانید و یک جسم سنگین هم روی آنها بگذارید تا با فشار استخوان‌های دو طرف سرپنجه بچسبد. این استخوان‌ها را بگذارید تا خوب خشک شود پس از خشک شدن، نوبت به سوراخ کردن آنها می‌رسد.

باید در هر طرف استخوان‌ها ۳ سوراخ به قطر ۵/۱ میلی‌متر ایجاد کنید این کار را به وسیله دریل دستی و مته ۵/۱ می‌شود انجام داد، توجه داشته باشید مته را هر چه کوتاه‌تر انتخاب کنید، بهتر است و تیغ مته را هم در سه نظام مته خوب محکم کنید تا در موقع سوراخ کردن در نیاید یا بشکند. بهتر است محل سوراخ کردن و زدن میخ‌های فوفلی را هم در جای مناسب انتخاب نمایید تا روی سرپنجه زیباتر نشان داده شود. دو سوراخ استخوان‌های چسبیده به شیطانک را از محل اتصال ۱ سانت انتخاب کنید و دو سوراخ سر سرپنجه، ۵/۱ میلی‌متر به انتهای سرپنجه انتخاب شود و بین این دو سوراخ را هم دقیق در وسط سوراخ کنید.

پس از سوراخ کردن استخوان‌های سرپنجه باید با میخ‌هایی از چوب فوفل که قبلاً تراشیده و آماده کرده‌اید، با استفاده از سریشم آنها را در سوراخ‌های مورد نظر قرار داده و با کوبش آرام میخ‌های چوبی را در سوراخ‌ها فرو ببرید. سعی شود میخ‌هایی که در هر مورد به کار می‌برید از اندازهٔ سوراخ‌ها ضخیم‌تر نباشد زیرا در اثر ضربه زدن به سر آنها استخوان‌ها ترک برمی‌دارد پس از فرو بردن میخ‌ها لازم است که سر آنها را با ارّهٔ منبت‌کاری ببرید و بعد با همان تخته و کاغذ سمبادهٔ نرم روی استخوان‌ها را صاف و هموار کنید و نیز برای پخ دادن دو طرف استخوان‌های سرپنجه از سوهان تخت آج زیر استفاده کنید.

در اینجا هم باید همیشه سوهان را از بالا به پایین بکشید و هیچ وقت سوهان را بر نگردانید زیرا لبهٔ استخوان پریدگی پیدا می‌کند. حال می‌رسیم به نصب استخوان پهن سر سرپنجه. اول لازم است که در زیر استخوان سر سرپنجه که استخوان پهن روی آن نصب می‌شود، یک نیم مخروط ایجاد کنید. زیرا باید استخوان را فرم دهیم چون زیر این استخوان نباید معلوم شود می‌توانید از سر تیز یک چوب ساب اصفهانی استفاده کنیم. ابعاد استخوان پهنی که انتخاب می‌شود بدین قرار است: پهنای آن به اندازهٔ داخل استخوان‌های سرپنجه، طول آن تقریبا ۵/۳ سانت و ضخامت آن ۲ میلی‌متر.

پس از این که استخوان به اندازه‌های ‌ذکر شده آماده گردید، می‌گذارید در همان محلی که باید نصب شود، اگر دیدید دقیقاً اندازه بود آن را بر می‌دارید و اگر از دو طرف استخوان‌های سرپنجه مقداری زیادتر بود، یک کاغذ سمباده آج متوسط را روی یک قطعه شیشه ضخیم می‌گذارید و استخوان را عمودی با فشار یکنواخت روی کاغذ سمباده بکشید تا مقدار اضافی آن گرفته شود. باید مرتباً امتحان کنید که مبادا مقدار زیادتری از استخوان برداشته شود و مشکل به وجود بیاورد. اکنون شما استخوان مورد نظر را به طرز دلخواه آماده کرده‌اید و باید قسمت داخلی جعبه گوشی‌های نصب سر استخوان را به صورت طاق‌نما در آورید.

برای این کار اول از طرف طول وسط استخوان را پیدا کنید (به وسیلهٔ اندازه‌گیر) و با یک خط مدادی سرتاسر طول استخوان را خط بکشید و بعد با پرگار یک نیم‌دایره به شعاع ۷ میلی‌متر رسم کنید و این نیم‌دایره را به وسیلهٔ ارّهٔ معرق‌کاری از لبهٔ استخوان به طرف داخل (یعنی به طرف نیم‌دایره) ۵/۲ میلی‌متر جدا کنید و خط بکشید تا حدود ۳ میلی‌متر. و از سر ۵/۲ میلی‌متر که در دو طرف نیم‌دایره جدا شده با ارّه منبت‌کاری می‌برید، تا این دو طرف به ۳ میلی‌متر برسد. بعد خطی موازی با لبهٔ داخلی ۳ میلی‌متر موازی با لبه داخلی استخوان رسم کنید تا برسد به محل بریده شدهٔ لبه استخوان، بعد از داخل نیم‌دایره به وسیله همان ارّهٔ منبت‌کاری قسمت داخلی نیم‌دایره را ببرید و یک سه کنجی در دو طرف نیم‌دایره و دو طرف ۵/۲ میلی‌متر جدا شده از استخوان پهن سر پنجه ایجاد کنید، پس از این که استخوان پهن سر سرپنجه را آماده کردید آن را در محل جا سازی شده با سریشم گرم بچسبانید وقتی که استخوان مذکور خشک شد وسط آن استخوان را سوراخ کرده و یک میخ چوب فوفل در آن بکوبید.

به این طريق استخوان را سوراخ کنید: ابتدا دقیقاً وسط استخوان پهن سر پنجه را تعیین نمایید و با یک متهٔ ۵/۱ سوراخ کنید و بعد با متهٔ ۲ سوراخ را گشاد کنید و باز هم با مته ۳ یا ۵/۲ سوراخ را گشادتر کنید، اگر در ابتدا با متهٔ ۵/۲ یا ۳ سوراخ بزنید، مطمئن باشید استخوان سر سرپنجه ترک خواهد خورد و زحمت شما به هدر خواهد رفت. چه نیکو است که در تمام موارد احتیاط لازم به عمل آید.

از کارهای دیگری که باید در مورد جعبهٔ سرپنجه انجام شود، شکل دادن شیطانک و رو به راه کردن جاگوشی‌ها و گوشی‌هاست. شکل دادن شیطانک باید به این ترتیب بدین نحو انجام گیرد. ابتدا به وسیلهٔ یک مداد دو خط در دو طرف شیطانک بکشید و از لبه شیطانک ۲ میلی‌متر جدا کنید و در انتهای شیطانک ۴ میلی‌متر. این دو نقطه را به وسیله خط‌کش کوچکی به هم متصل کنید، حال با ارّهٔ تیز نازکی محل رسم این دو خط را که در دو طرف شیطانک رسم شده ببرید و مواظب باشید بیش از حد بریده نشود. در موقع بريدن این دو قسمت و همچنین برش جای سیم‌های تار که از رو دسته به جعبه گوشی‌ها می‌رود یک لیسه یا یک ورقهٔ فلزی که قطر آن ۲ میلی‌متر باشد، قرار دهید تا ارّه پایین‌تر از حد معمول را نبرد. برای دقیق بریدن بهتر است انگشت شست خود را بغل ارّه قرار دهید که ارّه از جای خود حرکت نکند و در جا ببرد. برای این گونه برش‌ها بهتر است از ارّهٔ نازکی که دانه‌های آن به طرف بیرون است استفاده کنید اگر می‌خواهید کار سازسازی را ادامه دهید باید وسایل لازم را داشته باشید وسایلی که در خود کاربرد زیادی دارد و باعث سرعت عمل می‌شود.

حال برویم سراغ فرم دادن شیطانک. پس از دو برشی که گفتیم باید در دو طرف شیطانک ایجاد شود، با یک سوهان زرگری ساخت اصفهان - که در ابزار فروشی‌ها فراوان است. انتهای شیطانک را از طرف رو دسته به طرف جعبه گوشی‌ها رو به پایین مقدار زیادی شاخ را که برای شیطانک انتخاب کرده‌اید و مقدار زیادی چوبی را که از انتهای سرپنجه باقی مانده است، به طرف پایین راست بکنید. این راست کردن را به صورت بالشتکی کم ارتفاع و یکنواخت ایجاد کنید چون سیم‌ها از روی این قسمت به گوشی‌ها می‌رود.

هنگامی که این قسمت را فرم دادید، نوبت به جای سیم‌ها می‌رسد. در اینجا لازم است فاصلهٔ سیم‌ها را ۳ میلی‌متر در نظر بگیرید، فاصله بین دو سیم اول با دو سیم دوم باید بیشتر باشد (حدود ۲ میلی‌متر) در موقع خط نمودن و بریدن، جای سیم‌ها نباید به قدری گود شود که سیم به صورت آزاد در موقع ضربه زدن به آنها روی پرده‌های ‌اول و دوم بخور و گز کند. ارتفاع سیم‌ها ‌از شیطانک تا پردهٔ اول و دوم باید حدود ۵/۱ تا ۲ میلی‌متر انتخاب شود چون تنظیم جای سیم‌ها در روی شیطانک در خوش‌دستی و خوش‌صدایی ساز اثر مهم و به سزایی دارد.

برای بریدن جای قرار گرفتن سیم‌ها باید جلوی شیطانک، روی دسته، درست بیخ شیطانک یعنی چسبیده به آن، با ارّهٔ باریکی که دندانه‌های آن به طرف جلو باشد، این خطوط را که اندازه‌های آن بیان شد از طرف بیرون شیطانک طرف داخل با برش یکنواخت خط بیندازید، سعی کنید با برش یکنواخت و برش درست در یک سطح مساوی قرار گیرد. موقعی که سیم‌ها را روی آن قرار می‌دهید دقیقاً با رو دسته در یک سطح و فاصله معین باشد (یعنی ارتفاع دو سیم از روی شیطانک تار و دسته یک اندازه باشد) اگر چنین نباشد زمانی که بخواهید روی سیم‌ها و بیخ پرده انگشت بگذارید، دو سیم همخوانی ندارد، هر چند که دو سیم را در حال آزاد هم کوک کنید. باید برای از بین بردن دو صدایی روی خرک تار هم دقت شود که جای قرار گرفتن سیم‌ها در یک خط مساوی باشد تا موقع انگشت‌گذاری روی پرده شکست سیم‌ها با هم برابر باشند و ارتعاش یک اندازه ایجاد کنند، اگر ارتفاع دو سیم از روی شیطانک با روی خرک حتی به اندازهٔ میلی‌متر اختلاف داشته باشد، همیشه دو صدایی به گوش شما خواهد رسید. اگر این اختلاف ارتفاع را مرتفع کنید به صدای اید‌ه‌آل خواهید رسید.

اکنون نوبت سمباده زدن سرپنجه و استخوان‌های سر پنجه و شیطانک و سایر جاهایی است که باید برای رنگ زدن آماده شود. برای اینکه جای گوشی‌ها به نحو احسن انجام گیرد باید با وسیله‌ای به نام قلاویز که مخصوص این کار است جای گوشی‌ها را به طور کینک فراخ کنید تا گوشی‌ها در جای خود لق نزنند و کوک را خوب نگهدارند. اگر قلاویز در اختیار نداشته باشید می‌توانید از یک سوهان گرد کنیک که آج آن متوسط باشد استفاده کنید به این ترتیب که ته آن را قطع کنید و یک میلهٔ آهنی را به ته قطع شدهٔ سوهان با جوش اکسیژن وصل کنید تا به شکل تي لاتین درآید. باید اندازهٔ قطر گوشی‌ها به طرف سر گوشی‌ها ‌که برای کوک کردن در دست قرار می‌گیرد حداقل ۸ میلی‌متر و ته گوشی ۷ میلی‌متر باشد اختلاف ۷ و ۸ می‌شود ۱ این ۱ میلی‌متر برای کنیک گوشی‌ها ‌لازم و ضروری است.

ابتدا سه جای گوشی سر پنجه را از زیر سر پنجه باید به وسیلهٔ بردن قلاویز یا همان سوهان گرد که شرحش داده شد، در جای گوشی اول که نزدیک به استخوان سر پنجه است ببرید و با چرخاندن آن سه جای گوشی مورد نظر را به اندازه ۸ میلی‌متر را فراخ کنید چون سوهان یا قلاویز مورد استفاده کنیک است، طبعاً سوراخ پشت از روی سرپنجه، خود به خود ۷ میلی‌متر بزرگتر می‌شود، همین که به حد مطلوب رسیدید از سوراخ وسط صرفنظر کنید. سوراخ دوم را که مقابل سوراخ اول است به همین ترتیب فراخ کنید، بعد سوراخ دیگر را که در پایین سرپنجه است.