مرحلۀ دوم وصل دسته تار به کاسه

برای وصل استخوان‌ها ‌باید دو ردیف استخوان را روی میز کارتان قرار دهید و از میان دو استخوان که از دیگران بلندترند یکی را برای قسمت پایین یعنی زیر محل سیم اول و دیگری را برای زیر محل سیم بم انتخاب کنید و علامت بگذاریم.

دو سر هر دو استخوان را با گذاشتن گونیا روی آن به طور افقی قطع می‌کنید. این عمل باید دقیق انجام گیرد و برای این کار بهتر است از ارهٔ معرق‌کاری استفاده شود. پس از برش، آنها را روی محلی که باید چسبانده شوند، یعنی روی دسته از پیش نقاره به طرف بالای دسته قرار دهید. این دو استخوان باید در پیش نقاره دقیق در یک راستا قرار گیرند. سپس استخوان‌های ‌دیگر را بعد از آن در روی دسته کار می‌گذارید به همان روش و با ارّه معرق‌کاری ببرید. پس از برش، محل بریده شده را کنار فوفل قرار دهید و دو سر آنها را به هم متصل کنید تا انتهای استخوان به سر فوفل یعنی محل نصب شیطانک برسد، باید این قسمت از استخوان را نیز علامت بگذارید.

این عمل باید در طرف دیگر هم به همین نحو انجام شود. پس از خط‌کشی دقیق آنها را به شیوه گفته شده ببرید. دقت کنید که انتهای این قسمت هم باید با فوفل بالا دسته که محل نصب شیطانک است در یک راستا قرار گیرد. همین که اندازه‌گیری استخوان‌ها انجام گرفت مجدداً آنها را با دقت کنترل کنید تا هنگام نصب آنها روی دسته اشکالی پیش نیاید. همچنین توجه داشته باشید مدتی از رنده کردن و تراش استخوان‌ها ‌گذشته و خشک شده باشند، در غیر این صورت پس از مدتی درز باز می‌کنند.

همین که از هر نظر مطمئن شدید، سریشم را داغ و آمادهٔ کار کنید. باید توجه داشته باشید که روی استخوان‌ها ‌که روی قلم‌های شتر است در قسمت رو دسته قرار گیرد. اگر زیر استخوان‌ها ‌کاملاً صاف و لغزنده‌اند بهتر است که با یک ارّهٔ آهن‌بری قسمت‌هایی ‌را که باید روی دسته قرار گیرند لغزندگیها را خش بیندازید تا پس از چسبانیدن از محل خود کنده نشوند.

پس از خش انداختن، استخوان‌ها را از روی دسته بر دارید و در دو طرف کارتان بگذارید. نخست با همان مقوای ضخیم دو طرف دسته تار را به طور یکنواخت سریشم بزنید، سپس پشت استخوان‌ها را یک به یک سریشم بزنید و آنها را قدری روی حرارت ملایم بگیرید تا کمی داغ شوند و سریشم‌ها ‌رقیق گردند آن‌گاه آنها را در محل تعیین شدهٔ قبلی در جای خودشان قرار دهید و با یک ریسمان باریک پنبه‌ای محکم روی آنها را سرتاسر دسته ببندید، آن را روی حرارت ملایم بگیرید که بهتر به هم بچسبند و بگذارید تا خوب خشک شوند.

توجه داشته باشید که ابتدا سریشم‌های ‌اضافی را از دو طرف دسته و رو دسته به همان ترتیب قبلی با پارچهٔ تمیز و مرطوب پاک کنید و بعد روی استخوان‌ها را ببندید. چون استخوان‌ها آب کم‌تری جذب می‌کنند و دیرتر خشک می‌شوند، بگذارید ۲۴ ساعت بمانند. پس از خشک شدن، ریسمان روی استخوان‌ها را باز کنید. از این به بعد باید با دقت بیشتری دسته و رو دسته را تنظیم کنید زیرا رو دسته نسبت به کاسه و تنظیم آن از اهمیت خاص و زیادی برخوردار است چون صدادهی بیشتر تار به رو دستهٔ آن بستگی دارد.

مثلاً از این پس با رو دستهٔ تار کاری نداریم تا پشت دسته را رو به راه کنیم و پس از آماده کردن پشت دسته به رو دسته بر می‌گردیم. دو طرف بیخ دسته کاسه را به این نحو باید از بیخ کاسه جدا کنید ابتدا از دو طرف بیخ دسته کاسه از هر طرف دو میلی‌متر به جای بگذارید و ارّه را طوری روی زائده بیخ دستهٔ کاسه قرار می‌دهید که از رو دسته تقریباً ۴ سانتی‌متر انتخاب شود و در انتهای بیخ دسته به حدود ۵/۲ میلی‌متر برسد این خط را ببرید و آن را از بیخ دسته جدا کنید. پس از این باید برای رو به راه کردن دسته از چوب ساب و سوهان آج درشت استفاده کنید و دسته را از چهار پهلویی از طرف پشت به نیم‌گرد تبدیل کنید. برای این کار باید از چوب ساب و با دقت کامل به طور حساب شده بهره گیرید که مبادا در اثر سهل انگاری چوب ساب به لبهٔ استخوان‌های رو دسته برخورد کند و لبهٔ آنها پریدگی پیدا کند که به هیچ‌وجه قابل ترمیم نیستند.

چوب ساب را همیشه از طرف رو دسته به طرف پشت دسته بکشید و در موقع برگرداندن چوب ساب یا سوهان آج درشت مواظب لبهٔ استخوان‌ها باشید تا به آنها برخورد نکند. هنگام کار برای به عمل آوردن رو دسته و پشت دسته باید حوصله داشته باشید و شتاب زده کار نکنید. باید پشت دسته را از بیخ سر پنجه تا ته دسته که به بیخ کاسه می‌رسد با یک شیب ملایم رو به راه کنید و بیخ دسته را از ده سانتی‌متری مانده به بیخ دسته یک قوس معرب ایجاد کنید. فاصلهٔ انتهای این قوس تا بیخ کاسه نباید بیش از‌ یک سانتی‌متر باشد. پهنای انتهای آن نیز باید حدود ۵/۲ میلی‌متر باشد. قوس مذکور محل بستن پرده‌های ‌بیخ دستهٔ تار است که با کوبیدن میخ‌های برنجی کوتاه ته سنجاقی باید پرده‌های ‌تار را بست. در فصل پرده‌بندی به نحوه بستن پرده‌ها ‌خواهیم پرداخت.

همین که کار شما با چوب ساب تمام شد، بقیه کار را باید با سوهان آج درشت ادامه دهید. برای این که مقدار ۲ میلی‌متر اضافی بیخ دسته کاسه را بگیرید باید از سوهان آج درشت استفاده کنید، به این طریق که ۲ میلی‌متر از بیخ دستهٔ کاسه را در پهلوی استخوان‌ها ‌نگه دارید و با ارّه قسمت‌های ‌اضافی بیخ دسته را ببرید. حال باید آن دو میلی‌متر دو طرف بیخ دسته کاسه را هم بردارید. رو دستهٔ تار را مقابل خودتان بگیرید و با سوهان آج درشت از طرف رو دسته به طرف پایین، قسمت اضافی را بسایید. هرگز نباید سوهان را از طرف پایین به بالا بکشید. این قسمت‌های ‌اضافی را با دقت فراوان بردارید تا به نزدیکی استخوان رو دسته برسید. سپس کار را با سوهان آج ریز تا رسیدن به استخوان ادامه دهید. فعلاً کار در این قسمت تمام شده است. 

اکنون باید به ساختن رو دسته که از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است بپردازیم. این کار باید با توجه خاصی صورت گیرد. نخست رنده را برای رنده کردن رو دسته آماده کنید. به این طریق که تیغ رنده را کاملاً تیز و آن را در جعبهٔ رنده به شکل کم تیغ تنظیم کنید. سپس دم تیغ را با سر ارّه (منظور سر پشت ارّه است) به طرف ته رنده بر گردانید که فليس دم تیغ رنده به طرف عقب برگردانده شود همین که رندهٔ شما آمادهٔ کار شد، بیخ سرپنجه تار را با گذاشتن دو تکه تخته دم گیره قرار دهید و گیره را محکم کنید که تار از دم گیره بیرون نیاید.

توجه داشته باشید همیشه برای این کار یک گیره جلوی کاسه تار قرار دهید که هم از بیرون آمدن از دم گیره جلوگیری کند و هم در موقع کار حرکت نکند و ثابت بماند. ضمناً یک تکه چوب هم زیر دسته قرار دهید که در اثر کشیدن رنده در موقع رنده کردن دسته لا نیاورد.

حالا که تیز کردن تیغ رنده و برگرداندن دم تیغ آن به طرف عقب رنده و گذاشتن تار دم گیره و گذاشتن مانع جلوی کاسه تار را انجام دادید، زمانی که می‌خواهید دسته را در جلو قرار دهید سعی کنید تراز باشد، با گذاشتن یک تراز در طول و عرض کار، آن را تراز کنید تا در موقع رنده کردن به طور یکنواخت تمام طول دسته رنده شود، برای این کار هرگز کف رنده را چرب نکنید بلکه از صابون استفاده کنید، اگر دم تیغ رنده را برگردانید مانند لیسه عمل می‌کند، با این تفاوت که کار راحت‌تر پیش می‌رود زیرا لیسه کردن با دست ایجاد موج می‌کند ولی رنده، تمام طول کار را یکنواخت در بر می‌گیرد. حال باید از ته بیخ سرپنجه یعنی از محل نصب شیطانک رنده کردن را آغاز کنید، اگر مقدار برداشتن روی دسته تراش زیاد است، رنده را پر تیغ کنید، اگر برداشت و تراش آن کم است رنده را کم تیغ‌تر نمایید وقتی که یک ورقه نازک از رو دسته برداشتید باید رو دسته را با دو خط‌کش که از قبل آماده کرده‌اید، یکی به طول تقریبی ۷۵ سانت از سر سرپنجه تا لبه کاسه، دیگری به طول ۵۰ سانت تنظیم کنید برای تنظیم رو دسته باید از سر فوفل رو دسته تا لبهٔ نقاره سپس از یک لا رنده کردن رو دسته، رو دسته را با لبه کاسه با گذاشتن خط‌کش ۷۵ سانتی به طور عمودی از سر نوفل رو دسته تا لبه کاسه بزرگ بگذاريد اگر تمام سطح خط‌کش روی سطح فوفل قرار گرفته باشد، دسته با کاسهٔ تار تنظیم است چنانکه زیر خط‌کش یا لبه پایین یا سر فوفل بیخ سر پنجه هواخور داشته باشد، رو دسته تنظیم نیست و باید بلندی‌های رودسته را به وسیلهٔ رنده صاف کرد.

در هر نوبت رنده باید رو دسته را با لبهٔ كاسه با همان خط‌کش ۷۵ سانتی امتحان کنید. در موقع رنده کردن رو دسته به هوش باشید تا گرده ماهی رو دسته از بین نرود. در مورد گرده ماهی کردن رو دسته که از اهمیت بالایی برخوردار است، در موقع تهیه و به عمل آوردن دسته، تمهیدات لازم از قبیل رنده کردن رو دسته در حالی که هنوز فوفل و استخوان روی آن چسبانده نشده و همچنین رنده کردن فوفل و رنده کردن دو بغل استخوانی که در دو طرف فوفل قرار می‌گیرد و طرز چسباندن آنها دسته مفصلاً توضیح داده شد.

حال که به انتهای کار و به عمل آوردن رو دسته رسیده‌اید باید به گونه‌ای کار را به اتمام رسانید که عملکرد قبلی شما به صورت دلخواه درآید. برای امتحان کردن گرده ماهی رو دسته باید تیغهٔ گونیا و یادم خط‌کش ۵۰ سانتی را روی دسته به طور عمودی و عرضی در جای جای رو دسته، موازی با لبهٔ نقاره (یعنی محل بستن پرده‌ها) بگذارید و دو طرف دسته از فوفل که بین استخوان‌ها قرار گرفته حدود ۲ تا ۵/۲ میلی‌متر هواخور داشته باشد و این هواخور باید در طول دسته یعنی از لبهٔ نقاره تا نزدیک شیطانک یکنواخت باشد. 

از کارهای مهم دیگری که ضروری است برای روی دسته انجام گیرد، مقعر و کمانی کردن رو دسته است که آن را روی دستهٔ قبل از نصب استخوان‌ها انجام دادیم و به این منظور بود که استخوان‌ها در طول دسته، قطرشان به یک اندازه باشد. در موقع رنده کردن رو دسته کمانی نمودن را باید با حوصلهٔ فراوان انجام داد. برای امتحان، باید خط‌کش ۷۵ سانتی را روی دسته از سر فوفل رو دسته تا لبهٔ كاسه بزرگ قرار داد (البته لبهٔ خط‌کش را به طور عمودی) و زیر خط‌کش را که بر نقاط مختلف دسته و کاسه قرار گرفته است نگاه کنیم، در نگاهی سطحی می‌بینم که خط‌کش روی تمام سطح دسته و لبه كاسه قرار گرفته، اما با نگاهی دقیق‌تر چند فضای باز باید بین خط‌کش و کار دیده شود.

۱. فضای بازی بین خط‌کش از سر فوفل رو دسته و همچنین استخوان‌های ‌رو دسته تا لبه نقاره. ارتفاع این فضا باید ۵/۱ میلی‌متر باشد. 

۲. هواخور از ده سانتی رو دسته به پیش نقاره باید بیشتر از ۱/۲ میلی‌متر نباشد. 

۳. ارتفاع محل اتصال دو دل کاسهٔ بزرگ و نقاره حدود ۶ تا ۷ میلی‌متر برای مضراب خور این رقم‌های ذکر شد که باید در تمامی پهنای رو دسته یکسان باشد. 

بعد برای امتحان رو دسته از سر فوفل رو دسته تا لبه نقاره باید با گذاردن خط‌کش ۵۰ سانتی از سر فوفل رو دسته تا لبه نقاره استفاده کرد، به این طریق که رو سر دسته یعنی سر فوفل و انتهای نقاره به خط‌کش چسبیده باشد یعنی از صفر شروع شود، کمانی تشکیل دهد که در وسط دسته با خط‌کش روی دسته گذاشته شود. فاصله یا ارتفاع این هواخور باید حدود ۵/۱ میلی‌متر باشد و این ارتفاع ۵/۱ میلی‌متری باید دقیقاً بین پردهٔ سل و لا قرار گرفته باشد. اگر بخواهیم به سانتی‌متر حساب کنیم ۲۳ سانتی‌متر می‌شود، یعنی وسط دسته از این قسمت ارتفاع دو میلی‌متری باید به مرور کم شود تا برسد به صفر که لبهٔ نقاره است. 

اگر بخواهیم دسته را از نظر فیزیکی بررسی کنیم مثل این می‌ماند که یک باریکه در حدود ۳۶ تا ۳۷ میلی‌متر دقیق از وسط یک آیینهٔ مقعر به قطر ۴۶ سانتی‌متر و عمق ۵/۱ میلی‌متر انتخاب کنیم که قعر یا گودی آن وسط ۲۳ سانتی‌متر قرار گرفته باشد، و دو لبه این آیینهٔ مقعر ۵/۱ میلی‌متر باشد، ما رو دستهٔ تار را به این طریق آماده کرده‌ایم. چرا این مثال را از آیینه مقعر آوردیم، زیرا آیینه از شیشه درست شده و هیچ سطحی صاف‌تر و هموارتر از شیشه نیست. از این به بعد ما باید برای بعضی وسایل مورد نیاز در ساختن تار و سه‌تار که باید سطح آنها کاملاً صاف باشد، کاغذ سمباده را روی یک شیشهٔ نسبتاً ضخیم قرار دهیم و شیء مورد نظر را روی آن بکشیم تا صاف و هموار شود. وقتی که رو دستهٔ تار را به نحوی که ذکر شد به عمل آوردیم، برای صاف کردن آن از کاغذ سمباده به این نحو استفاده می‌کنیم:

قطعه چوب محکمی را به ابعاد ۱۵ سانت طول و ۵ سانت عرض و ضخامت ۵/۲ تا ۳ سانت انتخاب می‌کنیم، تمام سطح و اطراف آن باید کاملاً صاف و گونیایی باشد. بعد، سمباده را روی قطعه چوب ذکر شده قرار دهید و آن را با دست محکم روی تمام طول دسته به صورت یکنواخت بکشید تا اگر پستی و بلندی‌های ‌جزئی در اثر رنده کردن روی دسته بر جا مانده است، گرفته شود. زمانی که احساس کردید که رو دسته پس از کشیدن سمباده صاف شده، باید از کاغذ سمبادهٔ نرم‌تری استفاده نمایید تا خش‌هایی ‌که در اثر کشیدن سمبادهٔ زبر روی دسته ایجاد شده از بین برود.

این عمل را با عوض کردن کاغذ سمبادهٔ نرم هم چنان ادامه می‌دهیم تا سطح دسته مانند آیینه صاف و براق شود. اگر بنا به عللی نتوانستید برای رو به راه کردن رو دسته از رنده استفاده کنید، می‌توانید با همان تخته‌ای که برای سمباده زدن رو دسته بعد از رنده زدن استفاده کردید، از کاغذ سمباده آهن سابی آج درشت روی دسته که شامل فوفل و استخوان است بهره‌مند شوید. زحمت این کار قدری بیشتر از رنده کردن است. باید بدانید تمام کارهایی را که برای روش قبلی یعنی رنده کردن انجام دادید، در این روش هم می‌توانید انجام دهید تا این که به مرحله انتهایی کار برسید و آمادهٔ نصب شیطانک و استخوان‌های سرپنجه و استخوان پهن سر سرپنجه شوید. حالا که از کار تنظیم و پرداخت رو دسته فراغت حاصل کردیم باید به نصب شیطانک بپردازیم.