مرحلۀ اول وصل دسته تار به کاسه

ابتدا باید وسایل زیر را آماده کنید: خط‌کش دقیق فلزی یا چوبی به اندازه ۷۵ سانتی‌متر؛ قرقرهٔ نخ سیاه یا سفید؛ پارچهٔ تمیز؛ چسپ داغ، چند عدد گوه نازک - گوه، تکه چوب نازکی است که ته آن از سرش قطورتر است و سر آن باید لای درز کار فرو برود و به پهنای مختلف باید انتخاب شود.

پس از آماده شدن وسایل مذکور، آن‌گونه که قبلاً گفته شد، زبانهٔ دسته را در محل فاق کاسه قرار دهید و سعی کنید کف زبانه بر کف فاق قرار گیرد. اکنون باید لبهٔ خط‌کش را به طور عمودی از سر فوفل بیخ سر پنجه روی فوفل سرتا‌سر قرار دهید تا به سر پیش کاسه برسد و چنانچه خط‌کش بر تمام این نقاط قرار گرفت و هوا خور نداشت، دسته در فاق کاسه درست جاگرفته است. چنانچه پیش کاسه پایین‌تر قرار گرفته باشد باید مقداری سر سرپنجه را بالاتر ببرید و باز همین عمل را تکرار کنید تا خط‌کش کاملاً به روی سرتاسر فوفل و سر پیش کاسه منطبق شود.

اگر خط‌کش بالاتر از پیش کاسه قرار بگیرد و زیر فوفل هواخور و فاصله داشته باشد باید قدری سر سرپنجه را پایین‌تر بیاورید تا خط‌کش به روی تمام سطح فوفل رو دسته قرار بگیرد. برای این که در این حالات دسته در فاق حرکت نکند بهتر است با گیرهٔ دستی از زیر دسته فاق را ببندید و بگذارید رو دسته در اختیار شما باشد. برای تنظیم دسته که هر دو طرف آن در یک راستا قرار بگیرد باید کاسه تار را که به دسته وصل کرده‌اید روی میز کارتان قرار دهید و مقداری از نخ قرقره را باز کنید، آن را با دو دست بگیرید و روی ۵ نقطه‌ای که قبلاً ذکر شد، از نقطهٔ سر سرپنجه تا لبهٔ پیش کاسه قرار دهید، چنانچه نخ قرقره بر روی هر ۵ نقطه قرار بگیرد، دستهٔ وصل شده در راستای صحیح قرار گرفته است. بنابراین می‌توانید با چسپ زدن به طریقی که گفته می‌شود کاسه را به دسته بچسبانید. ابتدا دسته را از کاسه بیرون بیاورید.

البته قبل از بیرون آوردن دسته از کاسه باید محل درز فاق را با زبانه کنترل کنید اگر تمام نقاط فاق و زبانه به هم؛ دور تا دور، مو درزی نداشته باشد می‌توانید آن را چسب گرم بزنید و بچسبانید. در صورتی که بین فاق و زبانه درز وجود داشته باشد باید محل وصل زبانه با فاق را ارّه بکشید تا دو درز کاملاً به هم وصل بشوند. ولی سعی کنید تنظیم‌هایی که در مراحل پیشین انجام داده‌اید به هم نخورد. این در صورتی است که دسته با کاسه در یک راستا قرار گرفته باشد.

اگر دسته را به کاسه وصل کردید و خط‌کش را روی فوفل گذاشتید و دسته را با لبهٔ كاسه تنظیم کردید اما سردسته کار شما به چپ یا راست متمایل بود در این صورت چه باید کرد؟ اگر به خاطر داشته باشید قبلاً گفته شد که چند عدد گوه آماده داشته باشید. قبل از این که از این گوه‌ها ‌استفاده کنید باید زبانهٔ دسته را در فاق امتحان کنید که تقریباً کمی روان در فاق حرکت کند و فاصلهٔ بین زبانه و فاق نباید بیش از نیم میلی‌متر (۱/۲میلی‌متر) باشد.

اگر دسته به طرف چپ متمایل بود، سر دسته را با دست متمایل به راست کنید مشاهده می‌کنید درز طرف راست زبانه با فاق کمی باز می‌شود. سر نازک گوه را در این درز فرو ببرید و با یک چکش کوچک به سر آن ضربه بزنید تا قدری در آن فرو رود. سپس نخ قرقره را با دو دست بکشید و روی ۵ نقطه علامت‌گذاری شده قرار دهید، اگر کاملاً بر تمام ۵ نقطه قرار گرفت دسته و کاسه شما در یک راستاست ولی اگر دسته باز هم کمی به چپ متمایل بود باید بیشتر فرو ببرید تا دسته در جای مناسب قرار بگیرد.

همچنین می‌توانید در بیخ زبانه که به کاسه وصل می‌شود و درز آن کمی باز شده است یک گوه کوچک بکوبید. اگر دقت کنید این دو گوه به صورت ضربدر کوبیده شده‌اند: اولی در طرف راست سر زبانه با فاق و دومی در بیخ زبانه در طرف چپ. در این حالت با کشیدن نخ قرقره بر ۵ نقطهٔ علامت‌گذاری شده از قرار گرفتن دسته در محل مطلوب مطمئن شوید.

ولی اگر دستهٔ کار شما به طرف راست متمایل شده باشد باید تمام این اعمال را عيناً اما برعکس عمل کنید یعنی با دست، دسته را به چپ متمایل کنید، این بار در طرف چپ سر زبانه درزی باز می‌شود که باید یک گوه از قبل آماده شده را لای این درز قرار دهید و با چکش کوچکی با وارد آوردن ضربه به سر گوه آن را در درز فرو ببرید و با نخ قرقره و به همان روشی که گفته شد ۵ علامت را در یک راستا قرار دهید کنترل کنید که اگر در یک راستا قرار داشتند دسته در حال ایده‌آل قرار گرفته است.

درستی کار خود را به گونهٔ دیگری بیازمایید: همان نخ قرقره را از دو طرف سر سرپنجه تا لبهٔ کاسه، موازی با سرتاسر بالای کنارهٔ دسته تا لبهٔ کاسه بکشید و فاصلهٔ آن را با علامت پیش کاسه اندازه بگیرید و بعد از طرف دیگر سرپنجه تا پیش کاسه ادامه دهید، این محل را نیز اندازه بگیرید. باید اندازهٔ هر دو طرف از محل تلاقی نخ تا کاسه با علامت پیش کاسه مساوی باشد. این هم امتحان دیگری برای درست و دقیق وصل شدن دسته به کاسه است. در این صورت با اطمینان می‌توانید دسته را به کاسه بچسبانید. به این طریق اول گوه‌ها ‌را از لای درز مربوط به خودشان بیرون آورید و کنار بگذارید.

دقت کنید گوه‌ها ‌را از همان محلی که بیرون می‌آورید باز باید در همان محل قرار دهید، اگر اشتباهی رخ دهد کار شما مشکل خواهد شد. بنابراین باید در موقع وصل دسته شش دانگ حواس شما جمع باشد. پس از بیرون آوردن دسته از کاسه، گوه‌ها ‌را در جایی که در دسترس شما باشد قرار دهید و سریشم را به شرحی که در گذشته بیان شد آماده کنید. در اینجا باید متذکر شوم که پس از این که با زدن گوه‌ها دسته را در راستای کاسه قرار دادید باید درز وصل دسته به کاسه را دقیقاً طوری ارّه‌کشی کنید که مو لای درز دسته و کاسه نرود.

برای این کار بهتر است به توضیح بخش وصل سرپنجه به دست بنگرید تا با همان شیوه‌ای که در قسمت ارّه‌کشی بیان شد اقدام کنید. این ارّه‌کشی میان زبانه و فاق حتماً لازم و ضروری است و باید بعد از این که دسته را با کاسه میزان کردید انجام پذیرد تا درز بین دسته و کاسه اصلاً دیده نشود. همین که این مرحلهٔ اصلی را انجام دادید می‌توانید گوه‌ها را بیرون بیاورید. بعد از این که سریشم‌های شما گرم و آمادهٔ کار شد، فاق و زبانه را با مقوایی ضخیم چسپ بزنید البته این عمل نباید طوری باشد که وقتی زبانه را در فاق قرار می‌دهید مازاد چسب به حدی بیرون بزند که به داخل کاسه و اطراف دور دسته بریزد و منظره نازیبایی به کار شما بدهد بهتر است در موقع چسب زدن این موضوع را نیز در نظر داشته باشید.

همین که فاق و زبانه را چسب زدید باید آن را روی حرارت ملایم بگیرید تا سریشم در اثر گرم شدن رقيق‌تر شود و بهتر به هم بچسبد. اکنون می‌توانید زبانه را در فاق جا بزنید و با فشار ملایم به دسته درز فاق و زبانه را کاملاً جفت کنید، همچنین با تقه زدن با چکش پلاستیکی در وسط سر سرپنجه فاصلهٔ بین فاق و زبانه را به حداقل ممکن برسانید.

سپس باید گوه‌ها را با فرو بردن آن در سریشم داغ در محل اولیهٔ خود جا بزنید. اکنون دوباره مراحلی را که برای وصل دسته انجام داده‌اید مجدداً تکرار کنید. با گذاشتن لبهٔ خط‌کش به طور عمودی روی فوفل رو دسته و لبهٔ پیش کاسه، کاسه را با دسته تنظيم کنید و بعد با کشیدن نخ قرقره با دو دست روی ۵ نقطه از سر سرپنجه و فوفل رو دسته تا سر پیش کاسه آنها را امتحان کنید تا در یک راستا قرار گرفته باشند. پس از حصول اطمینان می‌توانید با گیرهٔ دستی محل وصل زبانه و فاق را ببندید و پیچ گیره را محکم کنید و بگذارید خشک شود. پس از اینکه کار خشک شد و گیرهٔ دستی را باز کردید نوبت نصب استخوانها به روی دسته می‌رسد.

برای آماده کردن رو دسته به منظور نصب استخوان‌ها، باید مراحلی را با دقت و حوصلهٔ زیاد طی کنید که حائز اهمیت فراوان‌اند. در این جا ضروری است که دو طرف رو دسته از بیخ سر پنجه تا لبه نقاره کاملاً صاف و در یک راستا باشد تا بتوان استخوان‌ها را دقیق روی دسته در کنار فوفل نصب کرد. برای صاف کردن رو دسته در کنار فوفل، قسمتی از کار قبلاً انجام شده است. فقط آن قسمت که از بیخ دستهٔ کاسه که بالاتر از رو دسته قرار گرفته باقی مانده است. ابتدا خط‌کش را درست با لبهٔ دسته میزان می‌کنیم تا انتهای خط‌کش به بیخ کاسه متصل شود.

حال مقدار اضافی از ابتدای لبه‌ٔ بیخ کاسه را با فشار فرورفتگی‌ای به عمق ۵ میلی‌متر ایجاد می‌کنیم، بعد در لبه انتهایی نقاره از کنار محل فوفل نصب شدهٔ رو دسته به اندازه ۱۳ میلی‌متر جدا کرده و با یک ارّه تیز نازک روی خط ۱۳ میلی‌متری به عمق ۵ میلی‌متر یک برش دو طرفه ایجاد می‌کنیم. این ۱۳ میلی‌متر جدا شده باید در هر دو طرف علامتگذاری و بعد بریده شود. - چون عرض بیخ کاسهٔ دسته تار بیشتر از پهنای دسته است، اول با گذاشتن خط‌کش در راستای دسته و بیخ کاسه خط مورد نظر را رسم و این قسمت‌های ‌اضافی را از دو طرف بیخ کاسه جدا کنید تا خط‌کشی‌ها ‌و اندازه گرفتن و برش‌ها آسان‌تر انجام پذیرد.

باز لازم می‌دانم در این جا تذکر مختصری برای برداشتن قسمت بیخ دسته بدهم. چون پایین دسته تار برای خوش خوانی از اهمیت خاصی برخوردار است باید برای نصب استخوان‌ها، از انتهای سرپنجه تا لبه نقاره در یک سطح مساوی باشد. مقداری از دو طرف فوفل رو دسته صاف است و مقداری دیگر به اندازه ۶ سانتی‌متر از دو طرف فاق کاسه تقریباً به اندازه ۴ میلی‌متر بالاتر از دو طرف رو دسته است که باید این بلندی را از دو طرف فاق کاسه بردارید تا تمام قسمت‌های دو طرف فوفل رو دسته در یک راستا قرار داشته باشد. برای جدا کردن این قسمت اضافی باید خط‌کش را از سر سرپنجه با لبه دسته میزان کنید تا ته خط‌کش به کاسه برسد. سپس آن قسمت ۶ سانتی‌متری بلندتر را به وسیله مداد خط می‌کشیم.

این اندازه‌گیری باید در هر دو طرف دسته صورت پذیرد. بعد از این خط‌کشی در دو طرف بیخ کاسه، باید با یک تیغ موکت‌بری یا جسم برندهٔ دیگر روی این خط با فشار فرورفتگی‌ای به عمق ۵ میلی‌متر ایجاد کنید. سپس از کنار فوفل رو دسته در انتهای لبهٔ نقاره به اندازه ۱۳ میلی‌متر در دو طرف آن با ارّه نازک برشی به عمق ۵ میلی‌متر ایجاد کنید. حال بیخ دستهٔ تار را به دم گیره بدهید و سعی کنید این عمل را طوری انجام دهید که کار از دم گیره بیرون نیاید. شایسته است برای حفاظت از کارتان تدابير لازمه را مد نظر داشته باشید. مثلاً جلوی کارتان که دم گیره قرار می‌دهید مانعی بگذارید که در اثر ضربه زدن یا رنده کردن رو دسته، کار از لای گیره بیرون نیاید و حرکت نکند.

همین که از هر نظر از قرار گرفتن کار در لبهٔ گیره مطمئن شدید، با یک مغار سادهٔ ۱ سانتی‌متری و چکش لاستیکی از وسط قسمت ۶ سانتی‌متری بیخ کاسهٔ به آرامی شروع به برداشتن آن قسمت به طرف دهنهٔ نقاره کنید. این برداشتن نباید بیش از ۱ تا 1/5 میلی‌متر باشد بعد از سر بیخ کاسه شروع به برداشتن بیخ کاسه کنید تا در اثر ضربهٔ چکش به ته مغار یک مرتبه قسمتی از کارتان قلوه کن نشود. همین که به انتهای کار رسیدید برای صاف کردن کف کار همان‌طور که در قسمت کف فاق کاسه گفته شد، باید با همان منار مانند رنده کردن با رنده، کف کارتان را صاف و تراز با بقیهٔ دسته کنید. برای امتحان این که از انتهای سرپنجه - محل نصب شیطانک - تا بیخ دسته – لبهٔ نقاره –میزان شده و در یک راستا قرار دارد، باید یک خط‌کش را به طور عمودی روی دسته در کنار فوفل رو دسته از انتهای سر پنجه تا لبه نقاره قرار دهید.

اگر تمام نقاط خط‌کش روی دسته قرار گیرد دسته در یک راستا میزان شده است ولی اگر پستی یا بلندی مشاهده کردید باید آن را رو به راه و اصلاح کنید. این عمل باید در هر دو طرف فوفل رو دسته انجام گیرد. همین‌که مطمئن شدید که دو طرف فوفل رو دسته در یک راستا قرار گرفته، دستهٔ تار شما برای نصب استخوان‌ها آماده است.

اندازهٔ استخوان‌های مورد نیاز برای رو دستهٔ تار: در هر طرف ۴۶ سانتی‌متر به پهنای 13/5 میلی‌متر که جمع آن دو طرف ۹۲ سانتی‌متر می‌شود. این استخوان‌ها باید کاملاً سالم باشند و زدگی و شکستگی نداشته باشند و دو سر آنها محجر نباشد. این ۴۶ سانتی‌متر برای هر طرف اندازه‌ای است که باید دقیق روی دسته قرار بگیرد و چسبانیده شود. لازم است طول استخوان‌ها قدری زیادتر انتخاب شود تا در صورتی که زدگی یا پریدگی داشته باشد از دو سر آنها حذف شود. قطر استخوان‌ها باید ۴ میلی‌متر به اندازهٔ ضخامت فوفل گرفته شود. اگر استخوان به اندازهٔ تعیین شده آماده دارید چه بهتر، و اگر ندارید می‌توانید آن را از جایی که استخوان را برای همین منظور آماده می‌کنند، تهیه کنید.

چنانچه بخواهید خودتان استخوان‌ها را از قلم شتر آماده کنید مدتی وقت لازم است تا استخوان‌ها آماده برای کار شوند. در قسمت‌های بعدی طرز به عمل آوردن استخوان از قلم شتر را به طور مشروح شرح خواهم داد، می‌توانید به آن فصل رجوع کنید. حال فرض را بر این می‌گذاریم که استخوان را تهیه کرده‌اید و می‌خواهید آنها را نصب کنید. همانطور که قبلاً تذکر دادم، پهنای آنها باید 13/5 میلی‌متر باشد که ۱۳ میلی‌متر آن رو دسته قرار می‌گیرد و نیم میلی‌متر آن برای صاف و رنده کردن و سنباده زدن است.

چگونه باید استخوان‌ها را برای نصب به روی دسته آماده کرد؟ اگر یادتان باشد در قسمت نصب فوفل به روی دسته گفته شد که پهنای فوفل ۱۱ میلی‌متر است شما باید از دو طرف قسمتی که به روی دسته چسبانیده می‌شود از هر طرف نیم میلی‌متر بگیرید که بشود ۱۰ میلی‌متر و این ده میلی‌متر را باید روی دسته بچسبانید. ملاحظه می‌کنید که زیر فوفل از هر طرف نیم میلی‌متر خالی است. این کار برای این تعبیه شده چون رو دسته گرده ماهی است. استخوان‌ها را هم باید از طرفی که بغل فوفل قرار می‌گیرد. به وسیلهٔ رنده نیم میلی‌متر از آن قسمتی که روی دسته چسبانیده می‌شود سر تا سر بگیرید.

این عمل را باید با دقت انجام دهید که لبه بالایی استخوان صدمه‌ای نبیند و پریدگی ایجاد نشود. برای این کار باید رنده را کم تیغ کنید و دم تیغ رنده را به طرف عقب برگردانید. برای برگردانیدن تیغ رنده باید لبهٔ تیغ به طرف ته رنده برگردانیده شود. یعنی سر صاف ارّه را به داخل محفظهٔ كف رنده که تیغ رنده از آن بیرون می‌آید و باعث رنده کردن می‌شود، ببرید و با فشار به دم تیغ رنده بکشید تا فليس رنده به طرف ته رنده برگردد با این عمل رنده مثل لیسه می‌شود و به جای رنده کردن، استخوان را تراش دهد و محل کشیدن رنده را خیلی ظریف می‌تراشد.

همان‌طور که قبلاً ذکر شد، باید از استخوان‌های بغل فوفل، نیم میلی‌متر از طرف محلی که روی دسته چسبانیده می‌شود، گرفته شود. وقتی این عمل را انجام دادید استخوان‌ها ‌را در بغل فوفل قرار دهید به شکلی که آن قسمت که نیم میلی‌متر از آن گرفته شده به کنار فوفل رو دسته بچسبد و درز نداشته باشد. توجه داشته باشید که در این جا اشتباه نکنید و قسمتی که رنده کردید و نیم میلی‌متر از آن را برداشته‌اید در بغل دسته قرار نگیرد. این قسمت باید حتماً در بغل فوفل نصب شود تا رو دسته به صورت گروه ماهی درآید.