مراحل ساخت قالب قلمکار

ساخت قالب قلمکار شامل پانزده مرحله است:

مرحلهٔ اول، جور کردن چوب قالب

برای چوب مصرفی، از درخت گلابی یا زالزالک استفاده می‌کنند و با برش عرضی که به چوب می‌دهند، آن را به قطعات کوچکتر تقسیم می‌کنند. برای مدتی -که برحسب درجهٔ رطوبت چوب و هوا، متغیر است و برآورد می‌شود- چوبها را در لای خاک اره و یا در سایه نگهداری می‌کنند تا به تدریج کاملاً خشک شود. برای ساخت قالب از قطعات کوچک چوب استفاده می‌کنند و در واقع هر قالب از چندین تکه چوب، تشکیل می‌شود و علت استفاده از قطعات متعدد این است که وقتی به این صورت چوب را شکل می‌دهند و اقدام به کنده‌کاری روی آن می‌کنند، امکان ترکیدگی و شکستن چوب کم می‌شود، ولی ممکن است از محلی که چوبها را به هم چسبانده‌اند، دو تکه شود که با چسباندن مجدد قطعات مذکور، مشکل برطرف می‌شود و اشکالی در استفاده از قالب ایجاد نمی‌کند. معمولا اگر قالب بزرگ باشد و چوب‌ها کوچک، آنها را به طوری که آبخورهای چوب ( دوایر سالانه ای که در برش عرضی دیده میشود و برش طولی به صورت خطهای موازی دیده می‌شود ) عکس هم باشند، کنار هم قرار می‌دهند. علت اینکار، مقاومت قالب در مقابل ضربات پیاپی است که قلمکارسازان در موقع نقش‌زنی بدان میزنند. به علاوه اینکه مانع ترک خوردن در حین نقش‌زنی هم می‌شود. ( اخوان چیت ساز )

مرحله دوم، پیلیس کردن چوب

پس از چسباندن قطعات مختلف و خشک کردن آنها، سطح چوب را با رنده معمولی نجاری صاف می‌کنند. (این عمل، در اصطلاح محلی به واداشتن معروف است) بعد، سطح صاف شده را با دندانه‌های اره، مضرس میکنند، ایجاد دندانه روی چوب قالب را «پیلیس» میگویند؛ این مرحله را واداشتن (برای جذب پیه) هم مینامند.

مرحلهٔ سوم، پیه دادن چوب

در ظرفی، مقداری پیه را حرارت می‌دهند. تا کاملا ذوب شود؛ سپس با چوبی که در انتهای آن، تکه پارچه‌ای بسته‌اند، پیه مذاب را بر سطح مضرس قالب می‌مالند و آنقدر این عمل را تکرار می‌کنند تا چوب، دیگر پیه را جذب نکند و به حالت اشباع درآید (این عمل را برای اندازه ۲ سانتیمتر نفوذ پیه در چوب کافی دانسته‌اند). در صورتی که چوب کاملا خشک نشده باشد، بدیهی است، به علت پر بودن آبخورهای چوب، قادر به پذیرش روغن نخواهد بود، ایجاد دندانه‌های روی قالب، که در مرحله قبل صورت گرفته بود، باعث جذب بیشتر پیه می‌شود؛ سپس قالب را طوری قرار می‌دهند که سطح پیه مالیده شده بر آن، بر سطح سردی، مماس باشد؛ علت آن این است که پیه در همان نقطه منجمد می‌شود و در داخل چوب باقی میماند، ولی در صورت گرم بودن، پیه به حالت مذاب از چوب خارج می‌شود؛ ضمناً در صورتی که قالب را وارونه نگذارند، پیه از طرف دیگر چوب، خارج می‌شود.

پیه دادن به چوب، به طور عمده به دلایل زیر انجام میگیرد:

الف. دوام چوب را زیادتر می‌کند؛

ب. چوبها را برای کار تراشی نرم‌تر می‌کند؛

ج. مانع نفوذ رطوبت و در نتیجه، ایجاد تغییرات و ترک خوردگی در آن می‌شود.

مرحله چهارم، لیسه یا پولیش کردن چوب قالب

پس از مدتی، حدود یک ساعت که چوب مذکور، در سطح سردی نگهداری شد، آن را با لیسه می‌سایند و سطح را کاملا صاف و یکنواخت میکنند، به طوری که سطح قالب تراز باشد و هنگام چاپ، سطح قالب با پارچه تماس پیدا کند و احیاناً قسمتی از آن روی پارچه و قسمت دیگر، برخاسته از سطح پارچه نباشد.

مرحلهٔ پنجم، طرح ریزی

در این مرحله، مقداری گرد پوست انار یا مازو را در داخل ظرفی که محتوی آب است، حل می‌کنند و بر سطح چوب (قسمتی که پیه داده شده) می‌مالند و بعد از اینکه خشک شد، با برس مخصوصی سطح قالب را پاک می‌کنند؛ در این حالت، قالب به رنگ زرد در می‌آید؛ سپس در ظرفی جداگانه، مقداری لعاب کتیرا تهیه می‌کنند، بر سطح قالب می‌مالند، آنگاه نقش مورد نظر را که با رنگ مشکی قلمکار یا جوهر پلی‌کپی ترسیم شده است، از طرف نقش، روی قالب می‌چسبانند؛ پس از طی زمانی حدود ۵ دقیقه، کاغذ را می‌کَنند؛ در این موقع، نقش کاملاً روی چوب، منعکس است؛ در غیر این صورت، طرح مذکور، روی چوب، منعکس نمی شود و در صورت رنگی بودن نیز رنگها پخش می‌شود.

مرحلهٔ ششم، قلم‌گیری

نقش منعکس شده روی چوب کمرنگ است و حتی پیش از اتمام تراش قالب، بر اثر تماس با دست و ابزار قالب‌تراشی، ممکن است محو شود؛ لذا با قلم مخصوص روی خطوط نقش را با جوهر پررنگ می‌کنند؛ در این مرحله، اشتباهات احتمالی طرح را مجدداً روی چوب اصلاح می‌کنند؛ در این حالت قالب آمادهٔ تراش است.

مرحلهٔ هفتم، سوراخ‌کاری (نقطه‌زنی)

در این مرحله که ابتدای تراش قالب است، نقاطی را که -به منظور تسهیل مراحل بعدی- احتیاج به سوراخ کردن دارد با نوعی متهٔ دستی سوراخ می‌کنند؛ این عمل را نقطه‌زنی مینامند.

مرحلهٔ هشتم، اشکنه کردن

دور نقوش رسم شده روی چوب را با وسیلهٔ مخصوصی به نام «اشکنه» (ابزاری شبیه اسکنه) می‌بُرند و لایه‌های اضافی چوب را از سطح قالب در حدود نقش برمی‌دارند؛ در این حالت طرحها کمی برجسته می‌شود.

مرحلهٔ نهم، ته‌شکن کردن

در این مرحله، به وسیلهٔ ابزاری به نام «ته‌شکن»، حد فاصل بین اطراف نقش که به وسیلهٔ اشکنه بریده شده و کنارهٔ قالب را توسط این وسیله می‌بُرند و از سطح قالب جدا می‌کنند.

مرحلهٔ دهم، شترگلو کردن

در این مرحله، به وسیله ابزار مخصوصی به همین نام که انواع مختلف و موارد استفادهٔ گوناگونی دارد، کف قالب را که در مرحله‌ی قبل ناصاف شده بود، صاف و یکنواخت می‌کنند.

مرحلهٔ یازدهم، نقش‌بُر کردن

با وسیله‌ای به نام «نقش‌بُر» قسمت‌های ظریف و اطراف نقوش ایجاد شده را که در مراحل قبل، به علت تراکم چوب، امکان ایجاد نقوش ظریف‌تر نبود، می‌تراشند و کلیه کارهای ظریف آن را انجام می‌دهند تا مثلاً شاخه‌ها، گلها و برگها و به طور خلاصه کلیه نقوش کوچک و ریزه‌کاری‌های قالب را یکنواخت کنند و در واقع تمام نگاره‌ها و نقوش به وسیله نقش‌بُر تکمیل و اصلاح شود.

محلهٔ دوازدهم، تمیز کردن قالب (برش زدن)

در این مرحله، با نگه داشتن قالب روی شعله‌ی آتش،‌‌ خرده‌های چوب موجود در نقاط تراشیده شده را می‌سوزانند. این عمل نباید طوری انجام گیرد که نقوش ظریف، مثل شاخ و برگها را بسوزاند؛ بعد از این کار، با برس‌های مخصوصی (این برس‌ها در قدیم از موی اسب که حالت پلاستیکی -ارتجاعی- داشت، تهیه می‌شد؛ موی اسب، دارای زبری مناسبی است که به قالب آسیب نمی زند) محکم روی قالب می‌کِشند تا کاملا تمیز شود.

مرحلهٔ سیزدهم، دسته کردن

به منظور تسهیل در استفاده از قالب و امکان انتقال آن از نقطه‌ای به نقطه دیگر، و برای ایجاد و انتقال و تجدید نقش بر روی پارچه، اقدام به تعبیه دسته برای آن می‌کنند. و این عمل به وسیلهٔ ارهٔ نجاری صورت می‌گیرد و احتیاج به تخصصی در قالب‌تراشی ندارد.

مرحلهٔ چهاردهم، پیه دادن کامل

در این مرحله، قالب را در ظرفی که محتوی پیه مذاب است و در زیر آن منبع حرارتی وجود دارد، می‌گذارند و اطراف آن را کاملاً آغشته به پیه می‌کنند، به طوری که پیه کاملا جذب چوب شود و در آینده در مقابل رطوبت غیرقابل نفوذ باشد. مراحل فوق، طرز تراش هر قالب (اصلی و فرعی) است.

مرحلهٔ پانزدهم، پاک کردن قالب

در آخرین مرحله قالب را کاملا تمیز و بازبینی می‌کنند؛ بعد از بازدید نهایی، قالب آمادهٔ نقش‌زنی است. به غیر از وسایلی که ذکر شد آلات و ادوات دیگری هم مانند سوهان چوب‌ساب، پرگار، رنده، سمباده و گونیا استفاده می‌شود. همچنین برای تمیز کردن قالب‌تراش‌ها دو نوع سنگ سمباده، به نام سمبادهٔ زبر و نرم به کار میرود.

نکتهٔ قابل ذکر در مورد قالب‌های سوم، چهارم و پنجم این است که بعد از ساخت قالب‌های مشکی و قرمز، به این علت که پارچه باید مدتی در آب سرد و آب جوش قرار گیرد و امکان آب رفتگی آن زیاد است، برای تراش قالبهای دوم به بعد و جایگزینی صحیح آنها در نقوش ایجاد شده، به وسیلهٔ دو رنگ مشکی و قرمز، نقش ترسیم شدهٔ روی کاغذ را از پشت روی شعله آتش نگه می‌دارند تا در اثر سوختگی مختصر، کاغذ مقداری جمع شود (ولی هم اکنون به خاطر ضرب نقش ها به هم [همزمان] احتیاج به این عمل نیست).

براساس تجربیات قلمکارسازان و قالب تراشان، مقدار جمع‌شدگی کاغذ درست معادل آب‌رفتگی پارچه‌های مصرفی است؛ از این نظر، قالب‌های فرعی را بر مبنای آب‌رفتگی پارچه تهیه و تولید می‌کنند.

سابقه هر نقش یا قالب بستگی به آن دارد که چه کسی دستور تراش آن را داده باشد، به طوری که استادان قالب‌تراش و صنعتگران قلمکار، اظهار می‌دارند، هنرمندان اصلی و بزرگان هنر قلمکارسازی، نظیر مرحوم شیخ حریری و دیگران، اغلب در مساجد و اماکنی که دارای کاشیکاری‌های زیبا و قدیمی بوده، جستوجو می‌کردند و نگاره‌ها و نمونه‌هایی را که از نظر زیبایی طرح مورد پسند واقع می‌شد انتخاب می‌کردند؛ سپس به وسیله نقاشان معروف آن دوره، طرح مورد نظر را نقاشی و آن را روی قالب پیاده می‌کردند و به همین صورت کتیبه‌ها، ترنج، زنجیره گل و دسته، تصاویر شعرا و آثار بدیع و زیبای ابنیه، از جمله تخت جمشید و غیره، به وجود آمد و هرکدام نیز به نام آفرینندهٔ آن معروف شد و بعضی از طرح‌های دیگر، به علت استقبال زیاد، تجدیدتراش می‌شد و هنرمند تغییراتی برای زیباتر شدن به آن می‌داد. (اخوان چیست ساز)

در حین تراش قالب، استادکار از قطعه‌ای چرمی به نام «شَستی» برای پوشش انگشت شست دست چپ استفاده می‌کند، تا هنگام تراش، انگشت او آسیبی نبیند. همچنین یک قطعه چوب زیر زانوی خود می‌گذارد تا کاملا مسلط باشد؛ معمولا در گذشته مراحل قالب‌تراشی به صورت نشسته انجام می‌گرفته و این چوب، در این حالت، استفاده می‌شده است.