مراحل ریسندگی و حلاجی پشم جهت بافت گبه

برای بافت انواع دست بافته های ایرانی مانند گبه،قالی، فرش، گلیم و ... باید مراحلی را بر روی مواد مورد استفاده در آنها انجام دهند. مراحلی که باید بر روی پشم انجام داد به صورت زیر است:

١. عمل طبقه بندی

۲. حلاجی و شستشو

۳. مرحله ریسندگی

۴. مرحله رنگرزی

حلاجی و شستشو

پشمی که از گوسفند چیده شده و آغشته به مواد خارجی زیادی است که قبل از دندانه کردن در رنگرزی و بافندگی باید از پشم جدا شود این مواد عبارتند از :

۱. چربی پشم ۲. ادار و عرق ۳. مواد معدنی ۴. مواد نباتی ۵. مواد خارجی

اگر قبل از چیدن پشم، گوسفند را در حوضچه‌های مخصوص با کنار رودخانه شستشو دهند مقدار زیادی از این مورد زاید از پشم جدا می‌شود عمل شستشو بهتر است با آب و یا آب و صابون انجام گیرد. البته این روش به صورت سنتی در میان عشایر متداول است ولی کافی و قابل اطمینان نیست و بهتر است پشم‌ها قبل از مصرف به کارخانجات شستشوی پشم سپرده شود چون بهترین روش ضدعفونی کردن و شستشو توسط کارخانه انجام می‌شود.

شستشو به روش دستی و ماشینی

شستشو به دو روش دستی و ماشینی انجام می‌شود. پس از حلاجی پشم را خارگیری می‌کنند و بعد با کمک محلول‌های شیمیایی مقداری از مواد چربی، ادرار و عرق، مواد معدنی و مواد نباتی از پشم گرفته می‌شود.

شستشو به روش دستی

این روش در قدیم مرسوم بوده و با استفاده از موادی چون چوبک و آب، پشم‌ها را می‌شستند. (چوبک ماده‌ای است که خاصیت جذب مواد روغنی را دارد و باعث تمیز شدن پشم می‌شود) پس از شستشو پشم را در سبد قرار می‌دهند و آنقدر در آب شیرین و صاف و سرد فرو می‌برند تا چربی اضافه از پشم گرفته شود. شستشو با دست، گرده شور یا نیمه شور نام دارد که روش‌های دیگر شستشو سنتی است.

شستشو به روش ماشینی

این روش پس از مرحله حلاجی انجام می‌شود. پشم را در ماشین شستشو می‌ریزند. ماشین شستشو ۳ الی ۵ حوضچه دارد که در حوضچه اول فقط با آب خالص و در حوضچه دوم از کربنات سدیم استفاده می‌شود. در حوضچه سوم از محلول دیترجنت و در حوضچه چهارم از محلول صابون و آب و در حوضچه پنجم، مانند حوضچه اول، از آب خالص برای شستشوی پشم استفاده می‌شود.

نکته مهم: اگر شستشو و حلاجی خوب انجام نشود، اهمیت حلاجی و شستشو این است که باعث می‌شود که مواد اضافه از پشم گرفته شود چون مواد زاید در پشم بمانند باعث فاسد شدن و پوسیدگی و بیدزدگی پشم می‌شود و به طور کلی شستشوی ماشینی روشی مطمئن و بهداشتی است و باید در نظر داشت که عمل خشک کردن پشم نیز اهمیت بسیار دارد زیرا اگر پشم خوب خشک نشود سریع فاسد و خراب می‌شود.

حلاجی

پشم زنی باعث می‌شود که هم پشم باز می‌گردد و هم گرد و غبار و فضولات و مواد نباتی معدنی و به طور کلی بخشی از مواد زاید پشم گرفته می‌شود. حلاجی به دو گونه صورت می‌گیرد: حلاجی به وسیله دست (حلاجی دستی) و حلاجی به وسیله ماشینی (حلاجی ماشینی). روش حلاجی با دست سنتی است و بیشتر در قدیم مرسوم بوده و امروزه جای خود را به حلاجی ماشینی داده است.

حلاجی دستی: حلاجی دستی به وسیله ترکه یا كمان حلاجی انجام می‌شود که با استفاده از کمان یا ترکه پشم را به روش خاص، مثل پنجه زنی، حلاجی کرده که در اثر تماس پشم با پنجه زنی پشم‌ها باز شده و پف می‌کند و به این ترتیب عمل حلاجی با دست صورت می‌پذیرد.

حلاجی ماشینی: حلاجی به وسیله ماشین توسط دستگاه‌های مکانیکی و در کارخانجات انجام می‌گیرد و از حلاجی با دست بهتر است، و به علت استفاده از مواد شوینده و پاک کننده مناسب پشم‌ها به خوبی تمیز می‌شوند.

مرحله ریسندگی

بعد از مرحله حلاجی و شستشو، ریسندگی انجام می‌شود که ریسندگی پشم به دو روش ماشینی و دستی انجام می‌شود و در مرحله ریسندگی، پشم به خامه تبدیل می‌شود.

روش ریسندگی پشم با دست

ریسندگی پشم با دست بیشتر در بین روستاییان و عشایر رواج بسیار داشته و دارد که به دو صورت استفاده از دوک یا به وسیله چرخ چوبی انجام می‌گیرد. ریسندگی به وسیله دست نیاز به مهارت زیادی دارد و در صورت عدم مهارت خامه از کیفیت مورد نیاز برخوردار نیست.

برای اینکه الیاف حلاجی شده پشم به صورت‌های محکمی تابیده و جهت مصرف درآیند، ریسیده می‌شوند. در گذشته این کار تنها به وسیله دست انجام می‌شد و پشم آماده و شسته شده را بعد از مرحله حلاجی به کمک وسیله‌ای چوبی با نام دوک می‌رسیدند، ریسندگی با دوک به این شکل انجام می‌شد: پشم را در کلاف‌هایی تقریبا به صورت تایس (تیت کردن) روی مچ دست قرار می‌دادند و در این حالت، شخص ریسنده پشم را به تدریج از مچ دست به سمت دوک به مقدار زیادی باز نموده و به صورت نخ نیم تاب درآورده و با چرخاندن دوک با شیوه‌ای خاص به تدریج پشم نیم تاب را به سر دوک هدایت کرده و در اثر گردش دوک، پشم تاب لازم را یافته و به نخ تبدیل می‌شده و به دور دوک می‌پیچید.

روش ریسندگی با ماشین: پس از مرحله حلاجی و شستشو عمل ریسندگی انجام می‌شود. در این روش که به وسیله دستگاه‌های مکانیکی خاص صورت می‌گیرد، ابتدا پشم را به صورت تارهای خیلی باریک یا نیم‌چه نخ در می‌آورند و به وسیله دستگاه دولا نیم‌چه نخ را به خامه تبدیل می‌کنند.

برای اینکه پشم شسته و خشک شده طبق مراحلی ریسیده شود، به نسبت‌های لازم مخلوط آب و روغن روی آن می‌پاشند و پس از حدود ۱۲ ساعت توسط دستگاه حلاجی، زده شده (حلاجی شده) و در دستگاه کاردنیک (کرمپل) که کار به نظم کشیدن الیاف پشم و تبدیل پشم تار عنکبوتی به فتیله و نیز کنترل و تعیین نمرات نخ مورد نظر را انجام می‌دهد و پشم طی مراحلی به طور اتوماتیک در این دستگاه به صورت نوارهایی باریک (نیم‌چه) درآمده و در دستگاه‌های دو لاتاب و کلاف، دولا کلاف شده، در بقچه‌های ۵/۴ کیلویی و ۵ کیلویی و در عدل‌های ۷۲ کیلو و ۸۰ کیلو آماده برای رنگرزی و مصرف می‌گردد. معمولا خامه‌ها به صورت‌های دولا کم تاب و دو لای کنار هم (بدون تاب) و یک لا و سه لا و چهار لا و شش لا آماده و مصرف می‌شوند.