مراحل رنگرزی سنتی در کاشان

رنگرزی سنتی یکی از هنرها و به عبارتی عملی جهت ساخت پارچه یا نخ های قالی می باشد. این هنر در کاشان به زیبایی صورت می گیرد و در این شهر بسیار مورد توجه می باشد. در این مطلب به این هنر در شهر زیبای کاشان می پردازیم.

پیشینه‌ی رنگرزی سنتی تار و پود قالی در کاشان

با توجه به آثار موجود و مشهود، صنعت رنگرزی و هم‌چنین رنگرزی خامه‌ی قالی از جمله صنایع سنتی و قدیمی کاشان است که در واقع وابسته به هم بوده و ارشد آنها همیشه متناسب و هم آهنگ با هم بوده است. به نظر کارشناسان و مطلعين محلی، صنعت قالی بافی و رنگرزی خامه در کاشان علی‌رغم آثار موجود قدیمی بیش از نود سال سابقه ندارد؛ زیرا همانگونه که قبلا در مبحث قدمت رنگرزی در ایران ذکر شد از اواخر دوره صفویه یعنی از زمان رشد و تکامل صنعت قالی بافی و رنگرزی خامه در ایران و از جمله کاشان تا اواخر دوره قاجاریه به علل مختلف از جمله تسلط تدریجی تجارت اروپا بر بازار تولید و مصرف ایران، صنایع قالی بافی کاشان از رونق و اعتبار افتاد و جای خود را به پارچه بافی و رنگرزی پارچه داد.

«شاردن» سیّاح معروف فرانسوی در تأیید این موضوع نوشته است «اساس ثروت و حیات مردم کاشان از صنایع نساجی و ابریشم بافی و تهیه‌ی قطعات زربفت و نقره بافت تشکیل شده است. در هیچ یک از بلاد ایران همچون کاشان و حومه‌ی آن مصنوعات و منسوجات مخمل و ساتین و ابریشم و قطعات زربفت و نقره بافت و زری ساده و گلدار و ابریشمی تهیه نمی‌گردد؛ تنها در یکی از نقاط حومه‌ی این شهر هزار کارگر ابریشم‌باف وجود دارد. و نیز در مأخذی دیگر به نقل از «پروفسور پوپ» آمده است که «بافندگان کاشان ثابت کرده‌اند که می‌توانسته‌اند فرش‌های تصویری ببافند؛ چنان که با بهترین کارهای استادان چینی و اروپائی دوره گوتی برابری کند» ناگفته نماند که در زمان سلطنت کریم خان زند شهر کاشان با زلزله بسیار سختی آسیب دید که به غیر از چند بنای انگشت شمار، همه‌ی بناهای این شهر ویران شد که این حادثه در دگرگونی و تبدیل صنایع قالی‌بافی به شعربافی بی‌اثر نبوده است. در مورد قدمت رنگرزی فعلی خامه‌ی قالی در کاشان یکی از اساتید رنگرزی به نقل از پدر خود می‌گوید که حدود ۹۰ سال قبل دو نفر ارمنی ایرانی به نام‌های «لوان» و «یروان» به کاشان آمدند و با تهیه امکانات و برنامه‌ریزی لازم، قالی‌بافی و نیز رنگرزی خامه‌ی قالی را دوباره زنده کردند. حاج عباس ستاری مدعی است که پدرش اولین کسی بوده که کارگاه رنگرزی پارچه‌ی شعربافی را به رنگرزی خامه تبدیل کرد.

ویژگی‌های کارگاه‌های رنگرزی سنتی

اکثر رنگرزخانه‌های سنتی شهر کاشان از یک یا چند چهار طاقی متصل به هم تشکیل شده است. وسعت کارگاه‌ها و هم‌چنین نوع آرایش داخلی آن اعم از دیوار چینی معمولی (به صورت سفت کاری) - با کاهگل و یا سفید کاری - و یا سقف‌های تزیین یافته به کاربندی و غیره، رابطه‌ی مستقیم با بضاعت و توانایی مالی صاحب رنگرزخانه دارد. به این معنی که یک رنگرز ساده با بضاعت مالی اندک به یک کارگاه با سفت کاری معمولی اکتفا کرده و دیگری که متمول‌تر بود تا حد توانایی به آرایش داخل کارگاه خود پرداخته است. قدمت بنای کارگاه‌های رنگرزی همزمان با قدمت بازار کاشان یعنی از حدود حکومت زندیه است که البته تغییر و تبدیل‌هایی در دوران‌های مختلف در آن رخ داده است. وجود چاه نیمه عمیق قدیمی و حوضچه‌های شست و شوی مواد رنگ شده و هم‌چنین حیاط مانندی - فضای بدون سقف - در کنار کارگاه‌ها از دیگر ویژگی‌های محل فعالیت رنگرزان است. فرورفتگی‌های میان هر دو ستون در اکثر کارگاه‌های رنگرزی که امروزه جای اجاق و پاتیل مسی رنگرزی خامه است، در گذشته جای قرار گرفتن خمره‌های رنگرزی با نیل طبیعی (غير آماده) بود. علت جایگزین شدن اجاق و پاتیل رنگرزی به جای خمره‌های سفال قدیمی تحولی است که حدود نود سال قبل در ابزار حرفه‌ی رنگرزی به وجود آمد. (کارگاه‌های رنگرزی خامه‌ی قالی در گذشته، کارگاه‌های رنگرزی اجناس شعربافی بودند که تغییر کاربری دادند). از دیگر قسمت‌های کارگاه، پلكان قدیمی متصل به پشت بام است که در انتقال خامه‌ی رنگ‌آمیزی شده به پشت بام و خشک کردن آن (در فصل سرما و اعتدال) نقش بسزایی دارد. در فصل تابستان و گرماخامه‌های رنگ شده را در حیاط مجاور کارگاه خشک می‌کنند.

ابزار کار رنگرزی

مهمترین ابزار و ادوات رنگرزی سنتی که هنوز در کارگاه‌های رنگرزی مورد استفاده قرار می‌گیرند و هنوز با وجود تغییر و تحول کلی در این حرفه باقی مانده‌اند، عبارت‌اند از:

١. پاتیل

پاتیل یکی از وسایل مهم کار رنگرزی است که در اندازه‌های حجمی مختلف از دویست تا دو هزار لیتری، اکثرا از مس و به ندرت از آهن ساخته می‌شود. پاتیل‌های رنگرزی که بر روی یک اجاق و در داخل یک محفظه‌ی آجر و سیمانی قرار دارند. در هر رنگرزخانه با توجه به توان مالی و کاری صاحب رنگرزخانه بین یک تا ده پاتیل کار گذاشته می‌شود.

کلیه مراحل اصلی کار رنگرزی در پاتیل انجام می‌شود. مگر در مواردی که رنگرزی با دندانه‌های اسیدی یا ترشی‌دار انجام شود که در این صورت از تغار و یا حوضچه‌های سیمانی استفاده می‌کنند. برای رنگرزی در هر پاتیل به دو نفر خدمه نیاز هست که با کمک هم کار گردش خامه را انجام دهند. فاصله میان دو پاتیل را در اصطلاح «پاچال» می‌گویند. پاچال محل ایستادن کارگران در کنار پاتیل است. مواد سوختی مورد استفاده اجاق‌های زیر پاتیل در گذشته هیزم بود، ولی اکنون از نفت، نفت گاز و گاز شهری استفاده می‌شود. تخلیه‌ی آب پاتیل در قدیم توسط تیمچه، کمچه و یا دلوهای آب‌کشی از چاه انجام می‌گرفت ولی امروزه این کار با شیلنگ‌های لاستیکی مخصوص انجام می‌شود. بنا به گفته یکی از اساتید رنگرزی پاتیل‌های مسی به غیر از کاشان در شهرهای تهران و زنجان نیز تولید می‌شوند.

۲. «پیچِنه» [picene]

پیچنه، تیرکِ چوبی به طول ۵/۱ متر و قطر ده سانتیمتر است که در جابجایی خامه در داخل پاتیل به کناره‌های آن به صورت موقت (جهت سرد شدن با ایجاد تغییرات در محلول رنگ) مورد استفاده قرار می‌گیرد.

٣. تغار

تغار ظرف سفالینی است به گنجایش ۳۰ تا ۹۰ لیتر که جدار داخلی آن لعاب شیشه‌ای دارد. تغار جایگزین پاتیل در رنگرزی خامه با مواد اسیدی و ترشی‌دار است. خوابانیدن خامه در روغن و آب اکسیژنه و هم‌چنین خیس کردن مواد رنگزا و یا دندانه‌ای در تغار انجام می‌شود.

۴. تیمچه [timce] (تیان چه) تیان کوچک

ظرف فلزی کوچکی است با گنجایش حداکثر ۱۲ لیتر از جنس مس که برای آب‌گیری و یا تخلیه مایعات داخل پاتیل از آن استفاده می‌کنند. نام دیگر این وسیله «بیت» است که به نظر می‌رسد ریشه‌ی لاتین داشته باشد. محل تولید و ساخت این وسیله در کاشان و سایر شهرهایی است که صنعت مسگری در آنجا رایج است.

۵. تیر و دولو

این دو وسیله چوبی هستند و برای خشک کردن خامه رنگ شده مورد استفاده قرار می‌گیرند.

۶. درخت

وسیله‌ای است برای چلاندن (آبگیری) و صاف کردن خامه. درخت از دو تیر چوبی عمود بر هم تشکیل شده است: یکی با قطر پانزده سانتیمتر و بلندی دو تا یک و نیم متر دیگری به قطر هشت تا ده سانتیمتر و طول یک متر که اولی به صورت عمودی در زمین کار گذاشته شده و دومی به صورت افقی به وسط تیر اول فرو برده شده است.

۷. کَمچه

وسیله‌ای است شبیه به ملاغه‌ای بزرگ با گنجایش تقریبی سه یا چهار لیتر. کمچه برای به هم زدن محلول داخل پاتیل و هم‌چنین جابجایی مواد و یا مایعات مصرفی جزئی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۸. میزان

ترازویی است که در کارگاه‌های رنگرزی به کار برده می‌شود. اسلوب قدیمی و سنتی این وسیله هنوز محفوظ مانده است.

پراکندگی رنگرزخانه‌های سنتی و نیمه سنتی در شهر

رنگرزخانه‌های شهر کاشان در محدوده‌ی بافت قدیمی آن و اکثرا در کنار بازار اصلی شهر قرار دارند. علت تمرکز رنگرزی‌ها در محدوده بازار و مرکز داد و ستد شهر به آن علت است که رنگرزان نباید از مرکز اصلی مراجعین بازار که عموما دست‌اندرکار امر تولید قالی هستند؛ دور باشند. مراکز تجمع کارگاه‌های رنگرزی به ترتیب اهمیت عبارت‌اند از: «بازاچه صباغ‌ها»، «بازارچه درب زنجیر»، «بازار مسگرها»، «بازار یانخل»، «بازارچه ضابخانه»، «محله قبرستان درب باغ»، «بازار گذرنو»، «بازارچه میانچال»، «محله درب یلان»، «کوی سرپله»، «کوچه دمقاچی‌ها»، «گذر باباولی»، «محله طاهر و منصور» و «کوی پاقپّان».

ذائقه رنگی مردم کاشان

پیش از پرداختن به مراحل مختلف رنگرزی خامه، لازم است به موضوع ذائقه رنگی مردم کاشان و استادکاران رنگرزی آن شهر اشاره کنیم و سپس مراحل کار را بر اساس گفته‌ها و تجربه‌های پیشکسوتان این حرفه پی گیریم:

ساکنین هر ناحیه و به تعبیری هر قوم و جامعه‌ای به دلیل تفاوت‌های اقلیمی فرهنگی دارای ذائقه‌های رنگی متفاوتی حتی طبق نظر اساتید فن رنگرزی در روش‌های رنگرزی سنتی ذائقه رنگی اساتید فن رنگرزی هم در تولید یک رنگ با هم متفاوت است و به این سبب شفافیت و ثبات هر رنگ تا حدی بستگی به تجربه و ذائقه استاد رنگرز دارد و این مقوله‌ایست ناگفته که در مرغوبیت فرش گاهی گفته می‌شد که رنگ‌های این قالی در رنگرزخانه فلان استاد رنگ شده که نوعی مرغوبیت برای فرش بود و لذا تجربه و ذائقه استادی از دیگر عوامل موثر در کیفیت و وضوح رنگ به حساب می‌آید.