مته ابزار سوراخ کاری چوب

تأثیر مته در سوراخ کردن مطابق قانون سطح مورب بر گوه و همچنین قانون اهرم یک و دو بازویی می باشد باید دانست که انواع مته‌های امروزی همه روی تکامل و تغییرات درفش چهارگوشی که هنوز هم برای سوراخ کردن جای پیچ و میخ استفاده می شود، به وجود آمده و از درفش گرد نیز برای همین منظور علاوه بر خط کشی استفاده میشود. انواع مته‌ی مورد استفاده در صنایع چوب به شرح زیر است.

1- مته‌ی تخت: مانند آچار است که لبه‌ی آن تیز شده و آن را برای سوراخ کردن روی چوب قرار داده چکش می زنند و با دست می گردانند و برای آنکه چوب ترک نخورد، لبه‌ی آن را به راه پود چوب قرار می دهند.

2- مته‌ی خزینه‌ی پره ای: به منظور خزینه‌ی چوب به کار می رود چون فاقد لبه‌ی برنده است، پره ‌ها تاثیر ساییدن دارند.

۳- مته برای گشاد کردن سوراخ فلزات: برای گشاد کردن سوراخ پیچ در فلزات مورد استفاده قرار می گیرد.

4- مته برای پَخ زدن سر میخ چوبی: سر این مته شبیه مداد تراش دارای سوراخ مخروطی بوده و دارای تیغه‌ی جداگانه ای است که به وسیله‌ی پیچ به آن نصب شده و برای تیز کردن و پَخ زدن سر دوبل به کار برده می شود.

۵- وسایل گرداندن مته: مته ‌ها را ممکن است با تنه‌ی مته یا ماشین در چوب بگردانند که روی قاعده‌ی اهرم ساده یا مضاعف تأثیر می کنند.

انتهای میله‌ی مته‌های دستی را به شکل حلقه ای بیضی شکل خم کرده و به طرز ساده یا گره خورده به هم جفت کرده اند. چون فشار اهرمی این گونه مته ‌ها بسیار خفیف است، از آنها برای سوراخ کردن چوبهای نرم فاصله‌ی دنده ‌ها زیادتر و برای چوبهای سفت فاصله‌ی رنده ‌ها کمتر استفاده می شود. مار پیچ میله‌ی مته این تأثیر را دارد که پوشال را از سوراخ خارج می کند و بنا به شکل مار پیچ انواع مختلف مدل مته تشخیص داده می شود.

۶- مته‌ی مدل دو کلاس: در این نوع مته، مقطع فرم راست گوشه داشته و میله به دور محور خود می گردد و به این وسیله پیج مضاعف تشکیل می شود به طوری که هر پوشال گیر دارای یک دنده است. این مته ۳ تا ۳۲ میلیمتر قطر دارد.

۷- مته‌ی مدل کوکس: این نوع مته به علت دندانه‌ی ظریف نیش آن، به سوراخ کردن چوبهای سفت اختصاص دارد و فاقد نیش برنده بوده و در عوض پوشال گیر آن به فرم قلاب برگشته است و برای سوراخهای سر چوب نیز متناسب است. از قطر ۴ الی ۳۲ میلیمتر موجود است و عیب آن این است که به علت نداشتن نیش برنده، حاشیه‌ی سوراخ مخصوصاً در چوب‌های نرم، پریدگی و ترک ایجاد می کند.

۸- مته‌ی مدل ایروین: مارپیچ این مته را در حالت تابیده به دور میله گردی قرار داده اند. دو مجرای پوشال در این مته به یکی تبدیل شده و به علت فاصله‌ی زیاد بین دنده ‌ها پوشال در پیج آن کمتر گیر می کند. این نوع سر مته به قطر ۴ تا ۴۰ میلیمتر موجود است.

۹- مته‌ی مدل لویز: ساختمان آن به این ترتیب است که به دور میله ای گردی، پیچ را به وسیله‌ی ماشین فرز خالی کرده اند. لبه ای تیز پیچ مته موجب می شود که دیوار سوراخ صاف و تمیز در آید. قطر این مته از 3 تا ۳۰ میلیمتر و عیب آن این است که مانند اهرم یک طرفه تأثیر می کند.

۱۰- مته‌ی فرم آهن: مجرای پوشال آن مضاعف است، شکاف پیچ دور آن به وسیله‌ی ماشین فرز خالی شده و نوک آن دارای نیش برنده نبوده و تأثیر آن به وسیله‌ی مته‌ی قاشقی است.

۱۱- مته‌ی مارپیج پله: سوراخهایی که باید در روی سطوح کج درآید (مانند نرده‌ی کنار پله) چون بایستی نیش مته ابتدا به چوب گیر کرده سپس سوراخ کند و با مته‌های معمولی این کار میسر نمی شود، به همین جهت از مته‌هایی استفاده می شود که نیش مرکزی بلندتری داشته باشند، نوع مته ممکن است مار پیچ یا برگی باشد و چون این مته اکثراً برای سوراخ کردن چوب‌های نرده‌ی پله استفاده می شود، آن را «مته‌ی پله» می نامند.

12- مته‌ی بدون نیش: در تمام انواع سر مته که ذکر شده انتهای سوراخ بر اثر نیش مرکزی و فرم سر مته ناصاف و سوراخ است حال چنانچه بخواهند کف سوراخی صاف و بدون سوراخ کوچک باشد، از سر مته بدون نیش استفاده می کنند. نوک مته دارای حاشیه‌ی کوتاهی است که در تمام دوره‌ی کار نیش برنده را انجام داده و پوشالگیر در وسط این حاشیه قرار گرفته است. سوراخهایی که به وسیله‌ی این مته ایجاد می شود، بسیار ظریف و صاف است و غالباً سوراخهای باز را با این مته در می آورند.

۱۳- مته‌ی پولک بر: این مته برای سوراخ کردن محل گره‌های چوب و تهیه‌ی پولک‌هایی که سوراخهای گره را با آن وصله می کنند، به کار می رود.

۱۴- سرمته‌ی تخت یا سرمته‌ی دریل: برای سوراخهای کوچک و ظریف کارهای مشبک کاری به کار می رود و اگرچه مته تاثیر ساییدن دارد ولی به علت سرعت زیادی که در اثر حرکت دریلی ایجاد می شود، به سرعت در چوب فرو می رود.

۱۵- مته‌ی سنگ: برای جاسازی میخ چوبی در دیوارهای سنگی یا آجری به کار می رود.

۱۶-مته‌ی خزینه: مته‌ی خزینه برای گشاد کردن سر سوراخ ‌ها به فرم قیف (مخروطی) به منظور پنهان شدن سرپیچ به کار برده می شود. برای تنظیم اندازه و گشاد کردن سر سوراخ، یک ضامن به سر مته نصب می شود. این سر مته به علت داشتن لبه‌ی برش، چوب را خیلی صاف و تمیز سوراخ می کند.

۱۷- خزینه‌ی سر سوراخ با مته: آلتی است که دارای لبه‌ی برنده‌ی مخروطی بوده و بر سر مته‌های حلزونی سوار می شود. به وسیله‌ی این مته سوراخ و خزینه را در یك مرحله انجام داده ضمناً آلت مذکور دارای ضامنی است که عمق سوراخ را نیز به وسیله‌ی آن تنظیم می کنند.

۱۸-مته‌ی خزینه برای فلز: برای خزینه کردن سر سوراخ فلزات به کار می رود. دو لبه‌ی برنده‌ی آن که مقابل هم قرار گرفته اند، با زاویه‌ی ۹۰ تا ۱۲۰ درجه با هم تلاقی می کنند.

19- مته‌ی قاشقی: این مته در طرفین دارای دو لبه‌ی برنده است که در پایین مانند نوک قاشق به هم وصل می شوند. عیب این مته این است که نمی تواند پوشال را از سوراخ خارج کند و به علاوه به خودی خود در چوب فرو نمی رود و انتهای آن که به تنه‌ی مته متصل می شود، تخت یا چهارگوش است. مته‌ی قاشقی برای ایجاد سوراخهایی که از سر چوب به راه الیاف چوب می کنند، به کار میرود.

20- مته‌ی حلزونی : این مته به علت پیچ حلزونی نوک آن که تحت زاویه‌ی برش متناسبی به لبه‌های برنده‌ی طرفین متمایل است، بدون فشار با سرعت در چوب فرو می رود. اعم از این که در سر چوب باشد، به همین جهت مته‌های دستی را که برای سوراخ پیچ و میخ مورد استفاده قرار می گیرد، از همین نوع انتخاب می کنند.

۲۱- سر مته‌ی برگی: سوراخهای بزرگ تر و تمیزتر به وسیله‌ی مته‌های برگی درست می شود که تشکیل شده از نیش مرکزی، نیش برنده و پوشال گیر نیش مرکزی به جای درفش چهارگوش تعبیه شده است. در موقع سوراخ کردن نیش برنده قبلاً حاشیه‌ی سوراخ را بریده و سپس پوشال گیر پوشال را جدا می کنند. برای آنکه اطراف سوراخ بریدگی پیدا نکرده و سوراخ تمیز درآید فاصله‌ی لبه‌ی نیش برنده که محیط خارجی سوراخ را مشخص می کند، از نوک نیش مرکزی (یعی از مرکز دایره) بیشتر از فاصله‌ی لبه‌ی خارجی پوشال گیر تا نیش مرکزی تعبیه شده است. عیب این مته این است که خود به خود در چوب فرو نمی رود و محتاج به فشار زیاد است و نیز پوشال را خارج نمی کند. به علاوه به علت وجود پوشالگیر یک طرفه غالباً موقع سوراخ کردن سر چوب منحرف می شود. این عیب را در سر مته‌ی برگی اکسلسیور (نوع دیگر مته‌ی برگی) بر طرف کرده اند. نیش مرکزی این مته مخروطی و دارای پیچ است به علاوه لبه‌ی برنده در دو طرف آن دارای گودی است که پوشال را نیز از سوراخ خارج می کند.

۲۲- مته‌ی برگی متغیر: این مته دارای برگه‌ی جداگانه ای است که عمل نیش برنده و پوشال گیر را انجام می دهد. و در شکافی که در دو سمت وجود دارد، سوار می شود. برگه به طرفین شکاف مانند کشو حرکت کرده و به هر اندازه که بخواهند آن را تنظیم و به وسیله‌ی پیچ محکم می کنند. در سر مته برنده‌ی کوچکی قرار دارد که قبلاً مقداری از سطح سوراخ را بریده و بار برگه را سبک می کند و به منظور کم شدن فشار برگه نیز ساخته شده است. به وسیله‌ی این مته می توان سوراخ‌هایی تا قطر ۷۵ میلیمتر ایجاد کرد.

23- مته مار پیچ: کامل ترین نوع سرمته، مته‌های مار پیچ است که برای ایجاد انواع سوراخها از سر چوب و راه چوب به کار می رود. مزیت این مته، دو طرف بودن نیش برنده و پوشال گیر آن است که به این وسیله تأثیر اهرم یک طرفه را در مته‌ی برگی از بین می برد. نیش مرکزی این مته دارای پیچ مضاعف مخروطی است که به لبه‌ی برنده‌ی مته متصل شده و کشش را به آن منتقل می کند.

کاربرد این مته فقط برای سوراخهای کوچک مانند سوراخ میخ و پیچ است. نوع مته‌های دستی از مته‌های حلزونی است که به علت نوک تیز و پیچ دار بودن به راحتی در چوب فرو می رود و احتیاج به فشار زیاد ندارد. مته‌های مار پیچ بزرگ دستی که برای ایجاد سوراخ‌های عمیق به کار برده می شود، دارای میله‌ی طویلی بوده و انتهای میله برگشته است به طوری که میتوان دسته‌ی چوبی برای گرداندن به آن سوار کرد.

۲۴- دریل: دریل از یک میله که دور آن مارپیچ است و یک کلاهک و یک مهره تشکیل شده است. انتهای میله طوری در کلاهک متصل شده که قابل چرخش است و در اثر بالا و پایین بردن مهره‌ی میله به سمت راست و چپ خود، گردش می کند. دریل برای ایجاد سوراخهای کوچك مشبك کاری یا سوراخ پیچ و میخ و غیره مورد استفاده قرار می گیرد. مته‌های سنگ را به وسیله‌ی آچار مخصوص که سر آن دارای سوراخ چهارگوش مخروطی است، نیم دور، به راست و چپ می گردانند و در هر گردش با چکش به سر مته ضربه می زنند. چون برای استفاده از مته‌های دستی به وسیله‌ی دست، فقط قسمتی از چرخش را میتوان انجام داد، لذا وسایلی تهیه کرده اند که گردش سریع و بدون وقفه‌ی مته را میسر می سازد. این وسیله تنه‌ی مته است.

تنه‌ی مته‌ی شترگلو: میله‌ی آن از جنس خشکه است که به شکل مخصوصی خم شده و به دور محور خود گردش می کند. یک کلاهک برای دست گرفتن و وارد آوردن فشار و یک دسته‌ی چوبی به شکل تخم مرغ برای کمک به تسهیل کار دارد. ساده ترین آنها سوراخ چهارگوشی به شکل علامت + است. که هم سر مته‌هایی که انتهای آن پهن است و هم آنهایی که چهارگوش است را می گیرد. سر مته به وسیله‌ی پیچی که به تنه‌ی مته وصل است، محکم می شود.

در نوع دیگر به سر تنه‌ی مته مهره‌ی بلندی به وسیله‌ی پیچ وصل شده که قسمت داخل آن بعد از قسمت دندانه دار مخروطی است و یک فنر تا شده که دو سر آن شکافی مثلث شکل دارد، داخل مهره قرار دارد (انبرک) سر مته را بین شکاف‌های فنر قرار داده و مهره را سفت می کنند و در اثر پایین رفتن مهره قسمت مخروطی به دو طرف فنر فشار آورده و سر مته را محکم می گیرد. چنانچه نتوان تنه‌ی مته را در محلی که برای سوراخ کردن معین شده به طور کامل گرداند. تنه‌ی مته‌ی ضامن دار به کار می برند. ضامن در بالای مهره قرار گرفته و با تنظیم آن می توان تنه‌ی مته را به حد امکان به راست گردانده و سپس تنه‌ی مته را به عقب بر می گردانند بدون آنکه سر مته به عقب برگردد و سوراخ را به طور نیم دور انجام می دهند. یک نوع دیگر تنه‌ی مته هم برای سوراخهای گوشه‌ی کار وجود دارد. در مواقع مخصوصی ضرورت پیدا می کند که طول تنه‌ی مته زیاد شود. در این صورت از میله ای که طول آن به پنجاه سانتیمتر می رسد، استفاده می شود. یک سر این میله مانند ته تیغ‌های مته‌ی چهارگوش و سر دیگرش به مهره‌ی مته گیر وصل است. برای تنظیم عمق سوراخ، دستگاهی به سر مته وصل می شود که به وسیله‌ی پیچی میتوان آن را به اندازه‌ی دلخواه تنظیم کرد و بهترین آنها نوعی است که ضمن تنظیم عمق، لبه‌ی سوراخ را نیز پَخ می زند. به این ترتیب هم دوبل بهتر در سوراخ وارد می شود و هم محلی برای سریشمهای زیادی که از سوراخ خارج میشود، تهیه شده است.

توصیه‌هایی برای حفاظت سر مته و تیز کردن آن

سر مته‌های مختلف را باید در جعبه‌های مخصوص و متناسبی نگهداری کنند، و نوک سر مته را در شکاف چوب قرار دهند که به هم اصطکاک پیدا نکند. غالباً قطعه‌ی چوب ضخیمی که سوراخ‌های متعدد در آن ایجاد شده را تهیه کرده و سر مته ‌ها را از طرف نیش در سوراخ ‌ها قرار می دهند. همچنین برای آنکه سر مته زنگ نزند باید آنها را از رطوبت حفظ کرد. تیز کردن سر مته تخصص فوق العاده ای لازم دارد مخصوصاً باید توجه شود که نیش برنده‌ی مته ‌ها همیشه فاصله‌ی اضافه‌ی خود را نسبت به پوشال گیر از مرکز مته حفظ کند و به همین جهت از طرف داخل، سوهان شوند. در غیر این صورت موقع سوراخ کردن حاشیه‌ی سوراخ، کندگی پیدا می کند. پوشالگیر را که مانند تیغ رنده تاثیر می کند، از طرف زیر تیز می کنند و باید مواظبت کرد که اتصال لبه‌ی برنده با پیچ مرکزی در اثر سوهان کشیدن قطع نشود. پیچ نیش مرکزی را به هیچ وجه نباید سوهان کرد زیرا در اثر سوهان کردن خراب می شود. نیش مرکزی چهارگوش را در صورتی که بدون پیچ باشد. باید از چهار طرف سوهان کرد تا نیش، راست و در مرکز باقی بماند و از انحراف سر مته در سوراخ پیشگیری شود.