قلمکار جیگرنات

در قدیم، قلمکارهای جیگرنات، بیشتر برای تهیهی لباس زنان ایلات و روستاهای ایران تهیه می شد؛ علت این امر سادگی و ارزانی مراحل تولید آن بوده است؛ چه این نوع محصولات بیشتر با پارچه های کم ارزش تهیه می شد و مراحل تولید پیچیده و مشکلی نیز نداشت، از این نظر، قیمت آن در حد توانایی مالی اکثریت مردم بود؛ وجود توده های بزرگ مردم دهنشین و کم بضاعت و مقدار تقاضا باعث افزونی تولید قلمکار جیگرنات بود. همچنین آنهایی که متخصص تهیهی این نوع قلمکار بودند، درآمد کافی داشتند.

قلمکار جیگرنات قرمز

برای تهیهی این نوع قلمکار، مقدار معینی پارچه سفید (معمولاً در هر نوبت تولید پنجاه متر پارچه) را به مدت ۲۴ ساعت، در آب رودخانه، به حالت سکون قرار می دهند تا پارچه کاملا آبخور شود. سپس پارچه ها را سنگ گیری می کنند تا مواد زاید آن خارج شود آن گاه آن را مدتی در مجاورت هوای آزاد قرار می دهند تا خشک شود، در این موقع در داخل تغاری، مقداری پوست انارساییده را با مقدار لازم آب مخلوط می کنند و پارچه ها را داخل تغار قرار می دهند، سپس مجدداً آنها را در مجاورت هوای آزاد، خشک می کنند.

این پارچه ها را که با این شرایط ساده، به رنگ زرد مایل به کرم تبدیل شده، جیگرنات «راسای» می نامند. در مرحله بعد، به رنگ مشکی که در قلمکار خمره ای آماده کرده اند به محلول کتیرا و زاج سیاه و مقداری روغن کرچک می افزایند تا رنگ مشکی مطلوب به دست آید، سپس آن را در قدح یا پنجیری می ریزند و روی آن را نیز با پارچه ای که رنگ به آن نفوذ کند، می پوشانند؛ آنگاه پوچه مال، به وسیلهی پوچه، به طور مرتب سطح پارچه را آغشته به رنگ داخل قدح می کند در نتیجه محیطی مناسب، جهت برداشت این رنگ به وسیله قالب و انتقال آن روی «راسای» جیگرنات آماده می شود.

استادکار قالب زن، پس از پهن کردن پارچه روی میز مخصوص، به وسیلهی قالبهای خاص جیگرنات، نقوش لازم را با رنگ تهیه شده، روی پارچه، چاپ می کند و مدتی نیز صرف خشک شدن آن می نماید. (قالب هایی که به وسیله آن قلمکار جیگرنات ساخته می شود با قالب های خمره ای تفاوت دارد و عموما دارای نقش های ریز و کوچکی است.) سپس قدری جد (صمغ زردآلو) را به مدت نصف روز در داخل ظرف آبی می ریزند و مرتباً آن را به هم می زنند تا آب این صمغ، کاملاً «قوام» بیابد (در این حالت، غلظت رنگ زرد باید به اندازهی کافی باشد که این امر، در اثر تجربه به دست می آید و معیار و ضابطه ی خاصی در مورد میزان مصرف هرکدام از مواد متشکله در دست نیست.)

بعد مقداری آهک آب زده را که کاملاً نرم شده، در هاونی می ریزند و از محلول به دست آمده جد بدان می افزایند و مدتی آن را می سایند تا صمغ و آهک به خوبی مخلوط شود و محلول صاف و نرمی به دست آید، بعد مقداری چادروا (نوعی ماده معدنی) به مخلوط آهک و صمغ زردآلو اضافه و آنها را کاملا مخلوط می کنند. در نتیجه رنگ زردی به دست می آید که آن را «بس گلی» می نامند.

«بس گلی» را در تاره می ریزند و مجاور تغاری، که داخل آن مایع کتیرای غلیظ شده وجود دارد و روی آن را نیز با پارچه پوشانیده اند، در سمت راست استادکار قالب زن قرار می دهند و به وسیلهی پوچه، از مایع «بس گلی»، بر سطح پارچه کشیده شده روی تغار می مالند تا پارچه کاملا به رنگ زرد (بس گلی) آغشته شود.

سپس با زدن قالبهای مخصوص این رنگ ، که با قالب مشکی بر روی آن نقش شده و در شرایط فعلی روی میز مخصوص چاپ گسترده شده است، نقوشی را چاب می کنند. در این حالت، نقوش زرد کاملا مشخص می شود. در این موقع، به اندازهی لازم، زاج سفید را با لعاب کتیرا، که قبلا تهیه شد، مخلوط می کنند و در قدح می ریزند و سمت راست استادکار قرار می دهند. برای استفاده از این رنگ در سطح کلی پارچه، احتیاج به وسیله دیگری است که توسط استادکار تهیه می شود. این وسیله شامل یک تخته دسته دار صاف به ابعاد ۲۵×۲۵ سانتیمتر است.

سطح صاف این تخته را با پارچه ای (معمولا از شال، به علت خاصیت جذب کامل رنگ در این نوع پارچه) می پوشانند و اطراف پارچه را به وسیلهی ریسمان، به دستهی تخته محکم می بندند. در مرحله بعد، پارچه را که قبلا «بس گلی» زده بودند، روی میز مخصوصی پهن می کنند و به وسیلهی همین تخته که با پارچهی شال کاملا پیچیده شده است، رنگ (مخلوط زاج سفید و کتیرا) را به طور یکنواخت در تمام سطح پارچه می کشند. پس از اینکه کلیه قسمتهای پارچه کاملا به رنگ آغشته شد، آن را چندین تا می زنند تا رنگها کاملاً در پارچه قلمکار نفوذ کند و جذب شود؛ بعد از یک ساعت آن را به مدت نصف روز در آب رودخانه به حالت سکون قرار می دهند و سپس مطابق رویهی معمول، عمل «سنگ گیری» را انجام می دهند تا رنگهای اضافی از پارچه خارج شود.

بعد از خشک کردن پارچه ها عمل تثبیت رنگ صورت می گیرد. این عمل بدین صورت است که در پاتیل، مقداری آلیزارین و آب جوش می ریزند و پارچه ها را به رودخانه می برند و شست وشو می دهند و پس از خشک شدن، آنها را به کارگاه باز می گردانند؛ در کارگاه از دو رنگ آبی روشن و زرد مخصوص برای ایجاد نقوش، که قبلا با رنگ مشکی و «بس گلی» (در این موقع، این نقوش به رنگ زمینهی پارچه است) مشخص شده بود، استفاده می شود. رنگ آبی را از ترکیب نیل روشن و لعاب کتیرا تهیه و به طریق سایر رنگهای قلمکار استفاده می کنند.

رنگ زرد نیز از ترکیب زاج سفید و کتیرا به دست می آید و به کار می رود؛ نحوهی به کاربردن این دو رنگ نیز مشابه سایر رنگهای قلمکار است. در این حالت، از قالبهای مخصوصی متشکل از دو قسمت سربته و ته بته استفاده می کنند (قالب به همین منظور تهیه و تراشیده شده است). معمولا سربته را با رنگ آبی و ته بته را با رنگ زرد، نقش می زنند و بعد از چاپ کلیهی نگاره ها، در محلهایی که قبلا مشخص شده، پارچه را در محلول کلای رقیق فرو می برند. تا رنگها مخصوصاً «زرد» کاملاً نمایان و مشخص شود، در مرحله آخر با شست وشوی نهایی و خشک کردن، پارچه آماده توزیع وفروش می شود .

قلمکار جیگرنات بنفش

برای تهیه این نوع قلمکار نیز، نحوهی عمل در ابتدا مشابه تولید سایر انواع قلمکار است که نخست پارچه ها را (معمولاً حدود پنجاه متر) به رودخانه می برند و پس از شست وشوی کامل و انجام عملیات سنگ گیری برای خارج کردن مواد زاید، آبخور کردن و خشک کردن پارچه ها را به کارگاه عودت می دهند. در کارگاه، رنگ قرمز (از طریق مخلوط کردن مقدار معینی زاج سفید با لعاب کتیرا و گل سرخ تهیه می شود. گل سرخ ،صرفا جهت رویت نقوش ایجاد شده است و اثری در رنگ پذیری آن ندارد.) را تهیه می کنند و در قدحی می ریزند و روی آن پارچه ای می کشند، به نحوی که این پارچه آغشته به محلول درون قدح شود؛ بعد با مالیدن قالبهای مخصوصی، دارای بته های درشت به پارچه و انتقال آن روی پارچه قلمکاری نقوش این رنگ را ایجاد می کنند، آنگاه به وسیله قالبهای دیگری که نقوش آن مشابه نقشهای قالب قرمز است، رنگ زرد را که از «بس گلی» (که در قسمت جیگرانات قرمز تهیهی آن به طور کامل شرح داده شد) به دست می آید. روی پارچه نقش می زنند.

در مرحلهی بعد، زاج سیاه، لعاب کتیرا و روغن کرچک را به مقدار معین با هم ترکیب می کنند و در قدحی می ریزند و مانند نحوهی رنگ آمیزی سطح پارچه در جیگرانات قرمز یک تکه چوب مسطح را انتخاب می کنند و سطح آن را به وسیلهی پارچه می پوشانند و اطراف پارچه را به دستهی چوب، محکم می بندند، این وسیله را که معروف به قالب است به رنگ مشکی آغشته و تمام سطح پارچه را با آن سیاه می کنند. پس از طی مدت زمان لازم و خشک شدن رنگ آن را به رودخانه می برند و می شویند و مجدداً خشک می کنند و به کارگاه برگشت می دهند.

بعد از این مراحل، پارچه را در پاتیلی حاوی محلول آلیزارین می جوشانند و پس از مدتی حرارت دادن، پارچه را بیرون می آورند و مجدداً به رودخانه می برند و پس از شست وشو خشک می کنند. در این موقع، زمینه پارچه، مشکی و بته ها تماماً دورنگ است؛ یعنی یک طرف نقوش قرمز کمرنگ و طرف دیگر سفید شفاف است. اکنون، پارچه آمادهی عرضه به بازار است و تبدیل به لباسهای مختلف می شود. در قدیم از موم سازی نیز برای تهیهی قلمکار استفاده می شد. موم سازی، علاوه بر قلمکار، در گل زنی نیز به کار می رفت؛ ولی مدتهاست که موم سازی در تولید قلمکار منسوخ شده است و متأسفانه، استادکاران قدیمی نیز از نحوهی استفاده از آن، اطلاعی ندارند.