قرار دادن گِل به درون قالب در هنر سفالگری

گل رس یکی از مهم ترین مواد مورد استفاده در هنر سفالگری است که با استفاده از ابزارهای گوناگون می توان به آن شکل و فرم داد و به یک اثر فوق العاده تبدیل کرد. اثری که گاه تا میلیون ها سال باقی بماند و نسل های بعد از آن به عنوان یک معجزه یاد کنند.

قرار دادن گِل به درون قالب گِلی

قرار دادن گل به درون قالب گلی روشی بی‌نهایت ساده و سرراست برای ساخت اشکال سفالینه ابتکاری است. این روش خصوصا برای مبتدیان سفالگری مفید است، زیرا شاگرد را به آسانی از تجربه‌اش در نقاشی با طراحی دو بعدی، به مفاهیم سه‌بعدی در هنر رهنمون می‌کند. این روش برای سفالگر باتجربه‌تر هم راه دیگری است تا قوه تخیل خود را به سوی کار خلاقانه برانگیزد.

فرآیند شکل دهی بدین صورت است: طرح سادهٔ کوچکی، یا در صورت لزوم چند طرح، درست به اندازهٔ واقعیِ سفالینهٔ موردِ نظر خود رسم کنید. شکل کاغذی را با قیچی ببرید. سپس پارچه یا حوله‌ای روی تختهٔ طراحی پهن کنید.

تکه‌ای مناسب از گل بردارید و روی پارچه یا حوله آن را با ضربهٔ کف دست به شکل و ضخامت کلوچهٔ بزرگی درآورید. گل را در جهات مختلف وردنه کنید تا آنکه به ضخامتِ حدود نیم سانتی‌متر برای آثار کوچک، و حدود یک سانتی‌متر برای ظروف بزرگتر برسد.

وقتی ورقهٔ گل به ضخامت کافی پهن و یکنواخت شد، الگوی کاغذی بریده شده را روی آن قرار دهید. به ظرافت با قلم یا شیء نوک‌تیزی خطی دور آن رسم کنید. اگر روی الگوی کاغذی جزئیاتی کشیده شده، آنها را با مداد روی سطح گل منتقل کنید. فشار نوک مداد اثری را روی گل بر جا خواهد گذاشت.

بعد از اینکه شکل روی گل منتقل شد، گل را به صورت بیضیِ تقریبی‌ای با فاصلهٔ حدود ۲/۵ سانتی‌متر خارج از الگوی ترسیم شده ببرید. گل اضافی را از اطراف ورقه بردارید.

گام بعدی ایجاد طرح حک شده با استفاده از تکه تختهٔ چهار گوشی به منزله ابزار است. ابتدا دو خط سازنده رگبرگ اصلی برگ را به وجود آورید. لبه تخته را محکم به داخل گل فشار دهید تا خطوط شکل ایجاد شود. رگبرگ‌های فرعی را با قرار دادن به تکه تخته به صورت مورب در کنار رگبرگ اصلی و محکم فشار دادن گوشه تخته به درون گل به وجود آورید. شکل برگ را می‌توان با سوزن متصل شده به انتهای تخته‌ای چوبی یا کارد برید.

حالا وقت آن است که قالب را بسازید. فتیله‌ای از گل به قطر ۲/۵ سانتی‌متر لوله کنید و آن را به شکل یک بیضی درست به اندازه الگوی کاغذی درآورید. دو انتهای آن را به هم وصل کنید و محل اتصال را صاف نمایید. فتیله بیضی‌شکل ۲/۵ سانتی‌متری را روی تخته‌ای برای تکیه گاه و جابه جایی آسان منتقل کنید. روی فتیله را با نوارهای دستمال کاغذی بپوشانید تا قالب به بدنه کارتان نچسبد. حالا قالب آماده است.

آخرین مرحله ساخت آن است که ورقه گل را که به شکل برگ درآورده‌اید روی قالب قرار دهید. برای این کار باید یک دست را به آرامی زیر پارچه یا حوله‌ای که برگ گلی روی آن است سُر دهید. دست دیگر را روی گل قرار دهید و برگ را روی آن برگردانید. حال پارچه را از برگ جدا کنید. دوباره برگ گلی را طوری برگردانید که روی برگ به سمت بالا باشد و بعد آن را روی فتیله گل بگذارید. سپس به آرامی برگ را به درون قالب فشار دهید تا شکل دلخواهتان به دست آید و آن را به اندازه‌ای فشار دهید که به آن صاف روی میز قرار گیرد. وقتی که ظرف خود را گرفت و جابه جا کردن آن آسان شد، در صورت نیاز می‌توانید لبه‌های آن را برای پرداخت نهایی اصلاح یا با اسفنج مرطوب مرتب کنید. بعد از اینکه ظرف کاملا خشک شد، آن را از روی قالب بردارید. حالا ظرف آمادهٔ خام‌پخت است.

بعد از اینکه ظرفی ساده را با این روش ساختید، حال آماده‌اید که شکل‌های پیچیده‌تری را از قبیل دیس ماهی‌شکل نشان داده شده در تصویر ۴۱، بسازید. این دیس به همان روش ظرف برگ‌شکل ساخته شده است.

نوع دیگری از این روش برای ساخت یک ظرف کم عمق مستطیل شکل در تصاویر ۴۷ تا ۵۰ نشان داده شده است. به جای استفاده از فتیله گرد برای قالب، که البته آن را نیز می‌توان به کار برد، ورقه ضخیمی از گل را روی تکه پارچه یا حوله وردنه کنید. از این ورقه مستطیلی را ببرید. سپس مستطیل کوچکتر دیگری را از وسط مستطيل اول درآورید، حال قالب گلی آماده است. روی قالب را با نوارهای دستمال کاغذی بپوشانید تا به ظرفی که می‌خواهید بسازید نچسبد.

سپس ورقهٔ گل نازکتری را روی پارچهٔ دیگری وردنه کنید. روی قسمتی از این ورقه نازک را بافت بزنید. الگوی کاغذی مستطیل شکلی را روی ورقه گل قرار دهید و دور الگو را با سوزنی فولادی با کارد ببرید. سپس ورقه گل بافت‌دار را درست همان گونه که برای ساختن ظرف برگ‌شکل انجام دادید، روی قالب گلی قرار دهید.

بعد از اینکه ورقهٔ مستطیلی گل به درون قالب فشار داده شد و شکل دلخواه به دست آمد، آن را کناری بگذارید تا خشک شود. وقتی که ظرف کاملا خشک شد، می‌توان آن را از روی قالب برداشت. حالا ظرف آماده خام‌پخت است.

قرار دادن گل روی قالب روزنامه‌ای

یک راه ساده برای ساختن گلدان دیواری آن است که گل را روی روزنامه مچاله شده قرار دهیم. مراحل اصلی بدین شرح است:

۱. ورقه‌ای از گل را به اندازه مناسب به قطر یک سانتی‌متر روی پارچه‌ای وردنه کنید.

۲. چندین صفحه روزنامه را روی ورقه گل بگذارید.

٣. یک تخته رسم را روی روزنامه قرار دهید و تخته، روزنامه و گل را با هم برگردانید. ۴. پارچه را از روی گل بردارید.

۵. بافت دلخواه را روی گل نقش بزنید.

حالا، از ورقه گل تکه‌ای به شکل بیضی ببرید. لزومی ندارد که بیضی دقیق باشد. ورقه روزنامه‌ای را به صورت توپ بی‌شکلی مچاله کنید و آن را درست پایین مرکز ورقه گل بیضی شکل بافت دار قرار دهید.

از باقیماندهٔ ورقه گل بافت‌دار، یک نیم‌بیضی کوچکتر ببرید و آن را روی روزنامه مچاله شده قرار دهید. به آرامی لبه‌های قوس‌دار آن را روی روزنامه رو به پایین خم کنید تا به ورقه گل زیرین برسد. با فشار انگشت لبه‌های گل رویی را به ورقه گل زیرین بچسبانید. دقت کنید که درزها خوب جفت شوند. یک یا دو سوراخ نزدیک قسمت بالایی ورقه گل زیرین به گونه‌ای ایجاد کنید تا بتوانید گلدان کامل شده را به دیوار وصل کنید. حال شکل دهی انجام یافته است و باید کار را برای خشک شدن به حال خود واگذاشت.

روزنامه را می‌توان درون نیم‌بیضیِ کوچکتر باقی گذاشت. روزنامه در مجاورت گل نرم و مرطوب می‌شود و چون حجم گل در حین خشک شدن کوچکتر می‌شود، گولهٔ روزنامه نرم

نیز فشرده می‌شود. در عمل خام‌پخت، روزنامه بدون بر جای گذاشتن اثری روی کار کاملا خواهد سوخت.

گلدان پخته شده را می‌توان به دیوار حیاط، گاراژ یا باغ وصل کرد. همچنین می‌توان آن را روی پرچین یا در فضای داخلی ساختمان آویزان کرد. می‌توان از آن همچون گلدان معمولی یا گلدان دیواری استفاده کرد یا به سادگی با پر کردن آن از آب و کاشتن پیچک در آن که به صورت پیچک‌های دراز و ظریف جوانه خواهد زد، از آن به صورت تزیینی بهره جست.

اشكال مرکب یا ساده بی‌شماری را با این روش می‌توان ساخت. اگر این گلدان با خاک و خزه پر شود، می‌توان اقسام گیاهان گوشت‌دار را در آن کاشت تا سراسر سال زیبا بماند.

تا کردن گل روی قالب روزنامه‌ای

این روش برای شکل دادن بعضی از انواع سفالینه‌ها در عین سادگی بسیار مؤثر است. هر که تا به حال کلوچه، پیراشکی گوشت یا کیک سیب درست کرده باشد، باید بتواند این روش‌های آشپزی قابل مقایسه با ساختن اشکال گلی از این دست را به کار گیرد.

کار را با بریدن الگوی بیضی شکل باریک و بلندی از یک تکه کاغذ آغاز کنید. برای این کار، یک ورقهٔ کاغذ را از وسط دو بار تا کنید و سپس از قسمت قائمهٔ کاغذ تاشده یک چهارم قوس ببرید. کاغذ را باز کنید. اگر شکل بیضی ایجاد شده به شکل دهی بیشتری نیاز دارد، دوباره کاغذ را تا و اصلاح کنید. پس از ساخته شدن الگوی کاغذی شکل دهی اصلی آغاز می‌شود.

ابتدا، ورقهٔ گل باریک و بلندی به ضخامت یک سانتی‌متر را وردنه کنید. الگوی کاغذی را روی ورقه گل قرار دهید. گل را مطابق الگو با سوزن یا کارد به شکل بیضی ببرید.

حالا، یک فتیله از گل را به ضخامت ۲/۵ سانتی‌متر بسازید و آن را در طول لبه گل بیضی‌شکل، به طوری که نیمی از آن را بپوشاند، قرار دهید. کناره‌های فتیله را به کنارهٔ كف فشار دهید و آنها را به یکدیگر بچسبانید.

سپس یک ورق روزنامه بردارید و آن را به صورت گوله‌ای به شکل نیم‌بیضی مچاله کنید. این گوله قالب روزنامه‌ای یا «پرکنندهٔ» شما خواهد بود. آن را روی نیمهٔ پایینی بیضی، جایی که فتيله ۲/۵ سانتی‌متری به آن چسبانده شده قرار دهید. سپس نیمه بالایی گل بیضی شکل را طوری تا کنید که لبه‌های آن روی قسمت بالایی فتیله قرار گیرد. این لبه‌ها را به هم جفت کنید. حالا روزنامه درون شكل گلی پنهان شده است. اگر شکل حجم کافی ندارد، آن را باد کنید.

برای این کار، «مهره‌ای» گلی روی شکل قرار دهید و آن را به شکل وصل کنید. با مداد سوراخی روی این مهره گلی به درون شکل اصلی ایجاد کنید. هوا را با دهان به درون شکل گلی وارد کنید. شکل گلی باد خواهد کرد و حتی اگر آن را زیاد باد کنید، درز(های) آن باز خواهد شد. اگر درزی باز شد آن را وصل و شکل را دوباره باد کنید. سپس سوراخ را با فشار دندان‌ها و لب‌ها به هم آورید تا هوا در درون شكل حبس شود. گل مرطوب با کمک این عمل شکل خود را حفظ خواهد کرد. سوراخ را ببندید و روی محل را صاف کنید.

حال، با استفاده از تخته‌ای، با ضربه زدن شکل را به صورتی که می‌خواهید درآورید. سپس آن را به حال خود بگذارید و صبر کنید تا به اندازه‌ای سفت شود که شکل خود را حفظ کند.

حالا وقت آن است که گل را به مؤثرترین روشی که می‌خواهید بافت بزنید. در تصاویر، بافت با لبه کاسه لعابی ایجاد شده است. بافت دیگر با لبه کتاب یا قوطی کبریت ایجاد شده است.

حال باید برای شکل نهایی تصمیم بگیرید. ابتدا اثر را به دقت از طرف روی آن از پایین به بالا بررسی کنید، سپس آن را وارونه کنید. چه نوع دهانه یا سوراخ و پایه‌ای برای اثر مناسب‌تر است؟ راه‌های پرداخت بسیاری برای هویت بخشیدن به اثر وجود دارد. آیا این شکل مناسب بطری آویزی با یک، دو یا سه دهانه، یا دو دهانه و یک دسته است؟ پیش از تصمیم نهایی چندین طرح بکشید.

به گلدان نشان داده شده در تصاویر مرحله به مرحله پایه‌ای اضافه شده که با نوارهایی از گل که قبلا با قرار دادن روی وردنه به شکل منحنی درآمده، ساخته شده است. هنگام اضافه کردن پایه، باید درزها را کاملا به دقت چسباند، در غیر این صورت ترک خواهند خورد. قسمت تاشده شکل، یا قسمت پهن آن، با استفاده از لبه یک تخته چهار گوش بافت زده شده است.

با روش سادهٔ زیر سیزده دهانه کوچک به بالای آن اضافه شده است: ابتدا مهره‌هایی گلی ساخته شدند و سپس به شکل استوانه‌های یکدستی درآمدند که در بالا باریک می‌شوند. این استوانه‌های گلی به دقت به بالای گلدان وصل شدند. وقتی گل به آن اندازه سفت شد که شکل خود را حفظ کند، با فشار دادن مداد از طریق مرکز هر دهانه سوراخ‌هایی به درون گلدان ایجاد شد. اگر هنگام ایجاد سوراخ‌ها گل هنوز خیس باشد و فشار هوای درون حذف شود، شکل گلی فرو خواهد ریخت. اگر پیش از ایجاد سوراخ‌ها گل بیش از اندازه خشک شود، فشار هوای درون افزایش خواهد یافت و گل منقبض خواهد شد و در نتیجه شکل ترک خواهد خورد.

لبه‌های سوراخ‌های ایجادشده را گرد کنید و بگذارید که گلدان کاملا برای خام‌پخت خشک شود. روزنامه درون گلدان، یا همان قالب، در کوره بدون هیچ آسیبی به گلدان کاملا خواهد سوخت.