فیروزۀ مصنوعی (فیروزۀ تقلبی)

زمانی که از یک گوهر گفتگو می‌شود، واژهٔ کانی (یا به لغت دیگر بلور) که یک جسم طبیعی و یکی از اجزاء پوستهٔ زمین با ترکیب شیمیایی معدنی است باید در نظر گرفته شود، بنابراین در واژه گوهر معنی طبیعی نهفته است و نمی‌توان یک سنگ ساختاری یا مصنوعی و یا سنگ بدلی را گوهر (جواهر) نامید.

امروزه فیروزه‌های مصنوعی (شیمیایی) را عموماً از رنگ کردن کالسدئون (نوعی عقیق استخوانی)، استخوان، ترکیبات آلی و یا از اختلاط شیشه، پلاستیک و رنگ آبی بدست می‌آورند. در گذشته نیز سنگ فیروزه را شبیه‌سازی می‌کرده‌اند و حتی به جای فیروزه ارائه می‌کرده‌اند. این کار به دلایل مختلفی صورت می‌گرفته است.

از جمله این که اعتقاداتی در مورد خواص فیروزه وجود داشت و همین طور ارزشمندی آن، موجب می‌شد که عده‌ای سودجو، فیروزهٔ مصنوعی را به جای فیروزه طبیعی می‌فروختند. هم چنین با توجه به اهمیت و ارزش رنگ فیروزه و باورهایی که دربارهٔ آن وجود داشته، خرمهره نیز دارای اهمیت بسیاری بوده است. رنگ آبی فیروزه‌ای «خرمهره» یا «سرامیک کوارتز»، شباهت زیادی به سنگ لاجورد دارد و سنگ لاجورد نیز در زمان باستان دارای ارزشی والا بوده است. در برخی از متون به روش ساخت فیروزه مصنوعی اشاره شده است.

جوهری نیشابوری نوشته است: سنگ مُها را خرد بسایند و اگر مصول کنند (آنچه در سوختن به حد خاکستر نرسد) بهتر باشد. از آن یک جزء، سپیدهٔ قلعی نیم جزء، قلی نیمهٔ نیم جزء و قدری مس سوخته به آن بیامیزند، این جمله را در خنور سفال کنند. بر وی پوش سفال استوار کنند و گرداگرد آن را به گُل حِکمت محکم کنند و بنهند تا خشک شود، پس در داش (کوره در گویش نیشابوری) کوزه‌گران یا داش آبگینه‌گران (شیشه‌گران) یا تنور زر بنهند- که زر را در آن تنور خالص کنند- یک شباروز (شبانه روز).

بعد از یک شباروز چون آتش باز گیرند (آتش را خاموش کنند) همچنان برقرار بگذارند تا سرد شود که اگر در گرمی بیرون کنند (بیرون آورند) بشکند و ترکیده بود جملهٔ آن، چون سرد شود آن خنور را بشکنند، جوهری (گوهر) مثل جوهر پیروزه به غایت رنگ و خوب بیرون آید، پس آن را بشکنند و با چرخ حکاکان از آن نگین و آنچه خواهند راست کنند (درست کنند) و آن را با چرخ سرب نرم کنند و با چرخ چنار و جلای عقیق، جلا دهند تا صاف و روشن گردد.

جوهری نیشابوری همچنین روش ساخت خضرا (که آن را یکی دیگر از انواع مشابه‌های فیروزه می‌دانستند) را توضیح داده و در پایان نوشته است:...و آن نگین بدین ترتیب رنگ فیروزهٔ بواسحاقی گرفته بود. نویسندهٔ مجموعه الصنایع، روشی دیگر را (با ترکیب‌های نسبتاً متفاوت) توضیح می‌دهد: در عمل ساختن فیروزه که از کانی فرق نتوان کرد و پس از توضیح روش ساخت فیروزهٔ مصنوعی، آن را اینگونه توصیف کرده است: بعد از آن بیرون آرد فیروزهٔ لطیف در غایت طراوت و لطافت و پسندیده باشد انشاالله.

در عرایس الجواهر نیز به روش بدست آوردن خضرا با عنوان «در اشباهی کی فیروزه را به طریق صنعت ساخته‌اند» و «خیانت فیروزه و معرفت خضرا» اشاره شده است. در جواهرنامه نظامی آمده است: و معتمدان از متقدّمان صناعت جوهری، چنین حکایت کردند که در قدیم، اول کس که این صنعت به فعل آورده بود مدتی مدید از این جنس پیروزه‌های معمول می‌ساخت و بر انگشتری‌ها می‌نشاند و به بهای تمام می‌فروخت و کسی واقف نمی‌شد که آن معمول است. و ما چند نگین انگشتری نشانده در روزگار خویش دیدیم که استادان وقت را در آن خطا افتادست از این معمولات، اما بعد از روزگار بسیار، از آن نگین‌ها، بعضی سوده شد (ساییده شد) و سپیدی اندرون آن ظاهر شد یا بعضی بشکست و سپیدی آن پدید آمد و معلوم شد که مصنوع آن معمول بودست و قلب پیروزه. در این روزگار از آن صنعت بیش از حد شدست و از آن سنگ انواع بسیار آزمودند و مُهرها و تَعویذها و غیر آن می‌سازند و از بسیاری، رونق بازار آن شکسته شد، وا... اعلم.

نگین‌های فیروزه در دو گردنبد طلا، به ترتیب، خمیر فیروزه‌ای رنگ و سفال لعابدار فیروزه‌ای هستند. در سفرنامه‌ها نیز به تقلب در فروش فیروزه اشاره شده است. کرزن در سفرنامه‌ا‌ش نوشته است: خریدار فیروزه در زمینهٔ صنایع دستی بلندآوازهٔ مشرق زمین، باید قبلاً هشیار باشد. فنی هست که به وسیلهٔ آن می‌توانند رنگ لاجوردی سیر را که مختص فیروزه اصل است تا لحظه فروش، محفوظ دارند، به این ترتیب که فیروزه‌ها را تا روزی که به خریدار بدهند در ظروف گِلی نمناک نگاه می‌دارند.

خریدار با اشتیاق بسیار، سنگ را می‌برد ولی به زودی در خواهد یافت که رنگ آن هر روز روشن‌تر و سرانجام به آبی کم رنگ مبدّل می‌شود. در فروش سنگ‌های فیروزه تقلب‌های جالبی می‌کنند... سنگ‌هایی که رنگ آبی لاجوردی داشتند به تدریج تغییر کرده و رنگشان به سبز کم رنگ و بدی مبدّل گشت، حالا خود دست اندرکاران چگونه این سنگ‌ها را به عمل می‌آورند که تغییر رنگ ندهد خود معمایی است. به طور کلی در ایران اصلاً نباید سنگ فیروزه خرید مگر حداقل یک هفته آن را تحت نظر داشت و مطمئن شد که رنگ آن ثابت است و دیگر تغییر نخواهد کرد.

ظاهراً تنزل قیمت فیروزه در فرنگ، به واسطهٔ فیروزه‌های غار انجیری و غار رئیش بود که رنگشان ضایع می‌گردد. بسیاری از این فیروزه‌ها را به فرنگ حمل کرده و تا وقت فروش، آنها را در کوزهٔ نمناک نگاه می‌دارند. پس از فروش که خشک شد و رنگ آنها پرید و در ظرف یک یا دو سال سفید شد، همین اسباب عدم اطمینان جواهریان فرنگ گردیده و حالا فیروزه را به قیمت کمی می‌خرند.