طرز تهیۀ قلمکار زر و اکلیلی

قلمکار زر یا اکلیلی نیز، یکی از انواع مختلف قلمکار است که به طور عمده در قدیم تهیه و تولید می شد. این نوع محصول، به علت مشکل بودن عملیات تولید، متأسفانه در حال حاضر تهیه نمی شود و باقیمانده ی محصولات قدیمی نیز به ندرت یافت می شود. برای تهیه ی قلمکارهای زر یا اکلیلی معمولا بعد از آنکه چهار رنگ اصلی یعنی مشکی، قرمز، نیلی و زرد را با قالبهای مخصوص روی پارچه چاپ کردند و پارچه از نظر تولید، کلیهی مراحل را طی کرد و کامل شد، مقداری اکلیل را با سریشم، در ظرف مخصوصی که حاوی آب به مقدار لازم است، می ریزند و ظرف را روی آتش قرار می دهند.

پس از مدتی سریشم، در اثر حرارت ذوب و با اکلیل مخلوط می شود؛ در ظرف دیگری نیز مقداری کتیرا را با آب مخلوط می کنند و حرارت می دهند تا به صورت لعاب درآید؛ سپس آن را داخل تغاری می ریزند و روی آن پارچه ای می کشند و با گستردن پارچه ی قلمکار مورد نظر، روی میز مخصوص و قرار دادن این ظروف در کنار هم، در طرف راست میز به وسیله ی پوچه، از محلول سریشم و اکلیل روی پارچه ی سطح تغار که آغشته به لعاب کتیراست می مالند و قالب مخصوص رنگ مشکی را به وسیله ی زدن روی این پارچه، به محلول اکلیل آغشته می کنند و آن را درست روی نقش مشکی چاپ شده، منتقل می نمایند.

در این حالت، نقوش مشکی تبدیل به رنگ طلایی مخصوصی می شود که موسوم به قلمکار اکلیلی است. در دوران صفویه و زمانی که صنعت قلمکار، از نظر هنری، در اوج شهرت بود، تهیه کنندگان و استادان قلمکاری برای لباس درباریان، از روی قلمکارهای اکلیلی، اقدام به تولید و ساخت قلمکار زر می کردند.

نحوه ی تهیه و تولید این نوع قلمکار بدین صورت است که: به جای استفاده از محلول سریشم و اکلیل، از محلول طلا استفاده می کنند. تهیه محلول طلا روشی خاص دارد که علاوه بر قلمکاری، در تذهیب کاری و نگارگری نیز استفاده می شود؛ استادان، ابتدا یک قطعه طلا (معمولا سکه ی طلا) را انتخاب می کنند به وسیله نورد زرگری به صورت نوار نازک و طویلی تغییر شکل می دهند و آن را با قیچی به اندازه های ۱۰×۱۰ میلیمتر می برند، سپس هریک از قطعات را بین دو صفحه از پوست آهو به ابعاد ۱۰×۱۲ سانتیمتر، قرار می دهند؛ آن گاه تعدادی از پوستها را، که به این طریق در بین هر دو تای آن یک قطعه طلا قرار دارد، در یک بسته چرمی، که به گوشه های آن سیم‌هایی محکم بسته شده، روی تخته سنگی مکعب شکل قرار می دهند. (سطح این سنگ معمولا ۳۰×۳۰ سانتیمتر و ارتفاع آن، تقریباً پنجاه سانتیمتر است) و سیم‌ها را در اطراف سنگ، محکم به زمین می کوبند و سپس با پتک آهنگری، مدتی طولانی روی آن ضرباتی وارد می کنند.

پس از باز کردن بسته چرمی، قطعه‌ی کوچک طلا به اندازه‌ی ورق پوست، ۱۲×۱۰ سانتیمتر، می آید. و در نتیجه قطر آن فوق العاده نازک می شود. این ورقه های نازک طلا را با چسب غلیظ صمغ یا عسل در یک بشقاب چینی لعابدار حل می کنند و با اضافه کردن مقداری آب جوش در داخل بشقاب، محلول طلا جدا و ته‌نشین می شود.

برای طلاکاری قلمکار ته‌نشین طلا را با سفیده‌ی تخم مرغ، مخلوط می کنند و با قلم مو یا قالب مشکی قلمکار، روی پارچه هایی که کلیه‌ی مراحل تولید آن به اتمام رسیده، نقوش دلخواه را ایجاد می کردند. نقوش ایجاد شده به وسیله‌ی محلول طلا دارای درخشندگی خاصی است ولی به علت اشکال در تولید و بالا بودن هزینه‌ی آن، این قبیل محصولات در گذشته صرفاً برای درباریان و اشراف تهیه می شد. به علت کمی تولید و از بین رفتن این نوع فرآورده ها امروزه اگر قطعاتی از آن یافت شود، فوق العاده باارزش است .