طرز تهیۀ قلمکار خمره‌ای و فرمول رنگ‌های آن

برای تهیه قلمکار خمره ای، در قدیم پارچه های معروف به «خروسی» را که همان چلوارهای عریض بود، انتخاب می کردند و چند طاقه را با هم بهرودخانه می بردند و مدت ۲۴ ساعت پارچه ها را در آب زاینده رود، به حالت سکون، قرار می دادند تا خیسانده شوند؛ بعد از سپری شدن مدت مذکور آنها را از آب بیرون می آورده و به اصطلاح «سنگ گیری» می کردند؛ بدین معنی که گازران چند سنگ آسیاب را در کنار رودخانه طوری قرار می دادند که با نصب سنگ دیگری در زیر آن، به صورت سطح شیب دار درمی آمد.

سپس پارچه های خیس خورده را با در دست گرفتن قسمتی از آن، بارها بر روی این سنگها می زدند تا مواد زاید موجود در آنها از قبیل آهار اضافی گرفته شود، این عمل را «سنگ گیری» می نامند. بعد از «سنگ گیری»، پارچه ها را مجدداً در آب رودخانه می شویند و روی ریگهای ساحل پهن می کنند تا خشک شود. سپس مقداری هلیله را با مازوج و گرد پوست انار در تغارهای بزرگی که کنار رودخانه تعبیه شده، می ریزند.

اضافه کردن مقداری شیر گاو و آب، (معمولا ظرف را پر از آب می کنند) و حل کردن مواد در آن، پارچه های شسته و خشک شده در آفتاب را در داخل تغار می ریزند و تقریباً پانزده دقیقه در این وضع قرار می دهند. پس از سپری شدن مدت مزبور، پارچه را خارج می کنند و با چلاندن آن، آب و رنگ اضافی را خارج می کنند در این موقع پارچه به رنگ زرد مایل به کرم درآمده است. بعد از مدتی که در مجاورت هوای آزاد، پهن و خشک شد، آن را به کارگاه می برند و عملیات بعدی یعنی عمل قالب زنی را انجام می دهند.

چاپ رنگ مشکی

برای تهیه‌ی این رنگ، ابتدا قطعاتی آهنی را در داخل تغاری حاوی آب می ریزند و آنها را به مدت یک هفته مرتباً به هم می زنند تا مایع داخل تغار بر اثر اکسید شدن آهن و اختلاط آن با آب، تغییر رنگ پیدا کند. مایع به دست آمده را در ظرفی جداگانه نگاهداری می کنند. و سپس با مواد دیگری که رنگ مشکی را تشکیل می دهد، ترکیب می کنند. در ظرف دیگری موسوم به «تاره»، این مایع را می ریزند و با افزودن زاج سیاه، روغن کرچک (روغن چراغ) و لعاب کتیرا (برای گرفتن لعاب کتیرا، آن را به مدت ده روز در آب خیس کرده و پس از این مدت، محلول را صاف می کنند)، رنگ مشکی را به دست می آورند. (میزان مصرف هرکدام از مواد متشکله رنگ مشکی، براساس تجربه است.) برای تهیهی رنگ با غلظت مورد نظر، میزان کتیرا را کم یا زیاد می کنند.

مایع را درون ظرفی می ریزند و سطح ظرف را با پارچه ای می پوشانند؛ به نحوی که با کشیدن دو طرف پارچه دو قسمت دیگر ظرف، باز بماند؛ آنگاه پوچه مال، با آغشته کردن پوچه به محلول رنگی، آن را روی پارچه می مالد. در این حالت، استادکار از طریق آغشتن قالب به رنگ و انتقال آن بر روی پارچه نقوش سیاه را چاپ می کند. (همان طور که قبلاً توضیح داده شد، پیش از عمل نقش زنی، پارچه را معمولاً با استفاده از محلول پوست انار، مازوج و هليله به رنگ زرد درمی آورند؛ سپس با بریدن پارچه برای مصارف مورد نظر آنها را روی تخته می گسترند و نقوش مناسب هر پارچه را چاپ می کنند.) ظرف محتوی رنگ در طرف راست استادکار قرار دارد. پس از انتقال قالبها بر روی پارچه با زدن ضربات محکم بر روی آنها، نقش های قلمکار را بر روی پارچه چاپ می کنند. چون تعداد استادان قالب زن در گذشته زیاد بود، هر یک از آنها قسمتی از پارچه را قالب می زد، یعنی یک نفر حاشیه و دیگری متن را، به همین ترتیب تمام پارچه نقش زده می شد. این رنگ با انجام عملیات دیگری که بیان خواهد شد، به رنگ اصلی و ثابت که در محصولات قلمکار دیده می شود، تبدیل می گردد، ضمناً از این پارچه باید با دقت کامل مراقبت شود که آب روی آن نریزد، چون در غیر این صورت، رنگها پخش و در نتیجه پارچه سیاه می شود. (اگرتمام پارچه را یک مرتبه در آب فرو ببرنده رنگ، پخش نمی شود. به همین علت، بعد از آنکه دو رنگ مشکی و قرمز قالب زده شد، پارچه را برای گرفتن رنگهای اضافی، در آب رودخانه فرو می برند.)

چاپ رنگ قرمز

برای تهیه رنگ قرمز یا رنگ دوم مقداری زاج سفید را با حرارت دادن در آب حل می کنند، آنگاه این محلول را با لعاب کتیرا، که طرز تهیه آن قبلا در مورد رنگ مشکی گفته شد، درون ظرف آبی حل می کنند و با افزودن مقدار لازمی گل سرخ، مخلوط را مدتی با دست می مالند تا محلول شفاف شود؛ این عمل را «کف زدن» می گویند. نحوه‌ی استفاده از رنگ قرمز هم درست مشابه رنگ مشکی است، با این تفاوت که قالبهای هرکدام مخصوص به خود است. هر نقش، همانطور که قبلا ذکر شد، دارای تعدادی قالب است که هرکدام به رنگ خاصی اختصاص دارد.

در قدیم به منظور ایجاد تنوع رنگی بیشتر، رنگ قرمز به دست آمده را با افزودن مقداری آب کمرنگ تر می کردند و در لابه لای نقوش مشکی و قرمز، به وسیلهی قالبهای مخصوص، از آن استفاده می کردند. (این نقوش به رنگ صورتی است) و این رنگ را «نیم سیر» یا «نیم رنگ» می گفتند. در این حالت، رنگ دوم هم مانند رنگ اول برای تثبیت احتیاج به عملیات دیگری دارد که قبل از انجام باید از پارچه های معروف به «جلی»، مواظبت زیادی کرد؛ زیرا اگر روی جلیها آب بریزد، پارچه به کلی خراب می شود.

در این موقع، پارچه ها را به رودخانه می برند حدود دو تا سه ساعت در آب رودخانه می شویند تا رنگهای اضافی آن گرفته شود و به منظور زدودن کامل این رنگها بار دیگر آنها را «سنگ گیری» می کنند. بعد از «سنگ گیری» پارچه ها را مجدداً می شویند. روی ریگهای ساحل زاینده رود پهن می کنند تا کاملاً خشک شود. برای تثبیت رنگهای نقش زده شده، ابتدا پاتیل را پر از آب می کنند و با حرارت دادن، آب آن را جوش می آورند؛ سپس حدود دوازده کیلوگرم پوست انارساییده را به آب جوش داخل پاتیل اضافه می کنند و بعداً حدود نود کیلوگرم مغز روناس (برای یک هزار متر پارچه) را داخل پاتیل می ریزند و حرارت می دهند تا کاملاً در آب حل شود.

در این حال، رنگ محلول داخل پاتیل قرمز می شود.( در حال حاضر به جای مغز روناس از آلیزارین استفاده می کنند.) بعد از مدتی جوشیدن و حل شدن کامل مواد داخل پاتیل، پارچه هایی را که پس از شست وشو در کنار رودخانه خشک کرده اند، داخل پاتیل می ریزند و حرارت می دهند. نحوهی جوشاندن پارچه ها در داخل پاتیل به این صورت است که پارچه ها را قطعه قطعه داخل پاتیل می ریزند و به وسیلهی چوب های بلندی زیر و رو می کنند تا محلول حاصل به کلیهی نقاط پارچه نفوذ کند. در صورتی که این عمل انجام نشود، محلول داخل پاتیل یکنواخت در پارچه اثر نمی کند و زمینه‌ی آن را از بین می برد.

برای اینکه پارچه ها چروک نشود، معمولا آنها را یکی یکی بیرون می آورند و مجدداً داخل پاتیل می برند. عمل بیرون آوردن پارچه ها و داخلی کردن آنها به درون پاتیل را «ورکش کردن» می گویند. انجام عمل «ورکش»، مدت یک و نیم تا دو ساعت ادامه می یابد.

با پایان یافتن این عمل رنگهای نقش شده روی پارچه ثابت می شود و زمینه ی پارچه به رنگ کرم درمی آید. پارچه ها را پس از خارج کردن از پاتیل، یعنی بعد از اتمام عمل تثبیت رنگهای چاپ شده، مجدداً به رودخانه می برند و شست وشو می دهند؛ سپس در ساحل رودخانه پهن می کنند و به طور مرتب و مداوم بر روی آنها آب می باشند. این عمل باعث کمرنگ شدن زمینه کرم پارچه و در موارد خاصی سفید شدن آن می شود. پارچه هایی را که پس از تغییررنگ زمینه به میزان مورد نظر به کارگاه عودت می دهند، در اصطلاح محلی «طیاری» می گویند. بعد از آوردن طیاریها به کارگاه معمولاً آنها را در محلولی به نام «گل بنه»، فرو می برند. (گل بنه درختی است که گلهایی شبیه پسته دارد و در این کار از برگ آن استفاده می شود) نحوه‌ی تهیهی محلول «گل بنه»، به این ترتیب است که معمولا شش کیلوگرم «گل بنه» را (برای پنجاه متر پارچه) در آب می جوشانند تا رنگ آب قهوه ای شود، در این موقع آن را صاف می کنند، محلول صاف شده را در ظرفی می ریزند و طیاریها را به مدت پنج تا ده دقیقه در آن فرو می برند، بعد آنها را بیرون می آورند و فشار می دهند تا آب اضافی آنها گرفته شود، سپس پارچه را در آفتاب خشک می کنند.

در مرحلهی بعد، مقدار معینی «کلا» (کلا ماده ای است که از سوزاندن ریشه نوعی گیاه بیابانی به دست می آید و خاصیت شدید قلیایی دارد.) را در آب حل می کنند و محلولی را که پس از صاف کردن به دست می آید به همین نحو دو بار، هر مرتبه تقریباً شش کیلو کلا اضافه می کنند؛ در مرحله اخیر، یعنی پس از اضافه کردن کلا، برای بار سوم، این محلول به اصطلاح قلمکارسازان، «قوام» می آید. در این حالت آن را با لعاب کتیرا مخلوط می کنند و درون قدح می ریزند و پارچه ای به روی قدح می کشند (مشابه رنگ مشکی و قرمز).

در این موقع، با زدن قالب روی پارچه و انتقال نگاره های روی قالب بر پارچه نقوش را چاب می کنند. نقشهایی که با این رنگ چاپ می شود، قهوه ای روشن است. موم کشی برای انجام این عمل، مقدار معینی موم را در ظرفی حرارت می دهند تا کاملا ذوب شود، سپس آن را در ظرف مسی دیگری می ریزند و روی آتشی ملایم می گذارند؛ ضمناً یک ورقهی مسی مسطح با ابعاد 5/1×۲ متر را روی گودالی، که درون آن آتش روشن شده، قرار می دهند و پارچه هایی را که قبلا «گلی بنه» داده شده، روی سطح مسی می گسترند و با وسیله ای شبیه پوچه مال،موم مذاب را از داخل ظرف برمی دارند و بر روی پارچه گسترده شده، روی صفحه مسی، به طور یکنواخت می کشند.

به علت گرم بودن سطح مسی و مذاب بودن موم، کلیهی نقاط پارچه با یک لایه نازک موم پوشیده می شود. پس از اینکه پارچه کاملا و به طور یکنواخت به موم مذاب آغشته شد، آن را در سایه می گسترند تا خشک شود؛ سپس آن را در آب نیم گرم فرو می برند.

این عمل را «موم کشی» می گویند. منظور از انجام این عملیات، ایجاد حرارت زیاد (معادل نقطه ذوب موم)، جهت تثبیت رنگهای چاپ شده روی پارچه است (چون تثبیت رنگهای مختلف احتیاج به وجود شرایط خاص از نظر حرارت دارد و از آنجا که در زمانهای قدیم به ساده ترین وسیله امکان دسترسی به چنین حرارتی، از طریق فوق، امکان پذیر نبوده است، لذا اقدام به موم کشی می کردند). به استثنای رنگهای مشکی و قرمز، که قبلا به وسیله جوشاندن در پاتیل آلیزارین و گرد پوست انار، تثبیت شده بود، برای تهیه و تثبیت سایر رنگها به همین طریق عمل می کردند.

صباغی در این مرحله، پارچه های موم کشی شده را به کارگاه رنگرزی می برند. در آنجا خمره های بزرگی وجود دارد که در زیر خمره ها، محلی برای حرارت دادن مواد داخلی خمره تعبیه شده است. این خمره ها را پر از آب و زیر آن، آتش روشن می کنند؛ سپس داخل خمره مقداری نیل مخصوص، موسوم به «نیل مجلسی» می ریزند و دهانهی خمره را با سبدی مسدود می کنند و به مدت یک هفته به همین حالت، محتویات داخلی خمره را حرارت می دهند. آنگاه مقدار کمی آهک داخل خمره می ریزند و چندبار در روز، آن را به هم می زنند؛ پس از پانزده روز که آهک کاملاً با نیل داخلی خمره مخلوط شد و به اصطلاح «رسیده شد»، پارچه های موم کشی شده را در خمره فرو می برند و بعد از مدتی، آنها را بیرون می آورند و خشک می کنند.

در این موقع، مقداری «کلا» در آب می ریزند و مدتی بعد آب آن را می گیرند و گرم می کنند و پارچه ها را پس از خشک شدن، در محلول آب گرم و «کلا»، فرو می برند. تا مومهای موجود در پارچه، حل شود؛ معمولاً این عمل در کنار رودخانه انجام می شود و پس از آنکه پارچه ها را در آب رودخانه، شست وشو دادند، آنها را خشک و سپس جمع می کنند. در این موقع زمینهی پارچه های قلمکار آبی کم رنگ و نقوش متن پارچه، مشکی، آبی، قرمز و صورتی است. (البته روی بعضی از پارچه های تولیدشده، نقوش قهوه ای رنگ، چاپ شده که به منظور تغییر نقشهای مذکور از رنگ قهوه ای به رنگ زرد، عملیات زیر انجام می شود:

معمولاً مقداری زاج سیاه را با لعاب کتیرا مخلوط می کنند و در قدحی می ریزند، روی آن پارچه ای می کشند، آنگاه پس از آغشته کردن قالب هایی که قبلا با آن نقوش قهوه ای را چاب کرده اند، به رنگ موجود در قدح، و انتقال آنها بر روی نقش های قبلی و خشک کردن پارچه ها عملیات شست وشو را در رودخانه انجام می دهند. پس از این عملیات، در تغار حاوی آب، مقداری کلا حل می کنند و پارچه ها را داخل آب کلا فرو می برند. پس از خشک شدن پارچه ها و شست وشوی مجدد، نقوش قهوه ای قبلی، در اثر نفوذ زاج سیاه به داخل مولکولهای رنگ قهوه ای تغییر می یابند و رنگ زرد ظاهر می شود.)

مهره کردن آخرین مرحله تولید قلمکار خمره ای «مهره کردن» است که در حقیقت، عمل تکمیل پارچه است. بدین ترتیب که پارچه های قلمکار را بعد از خاتمهی کارهای چاپ و نقش زنی، ابتدا به محلول رقیق کتیرا آغشته می کنند (کتیرا، به عنوان آهار به کار می رود.) سپس آنها را روی سنگهای صاف و صیقلی مخصوص که زیرآن حرارت مختصری ایجاد شده، پهن می کنند و با سنگ دیگری به نام مهره، سطح پارچه را با فشار زیاد و حرکت متعادل دست اتومی کنند. برای به دست آوردن پارچهی مرغوب، که از جلا و شفافیت لازم برخوردار و بدون چین و چروک باشد، افراد متخصص اغلب در منازل و کارگاه های شخصی، مرحلهی مهره کردن را انجام می دهند.