طرز استفاده از قالب‌های داده شده برای ساخت تار (بخش چهارم)

بعد از سوهان زدن روی تار باید آن را برای شکل دادن دقیق دهنه‌های کاسهٔ تار آماده کنید اول بیخ دستهٔ کاسهٔ تار را لای گیره قرار دهید به طوری که مقدار ۲ سانتی‌متر از دهنهٔ گیره بالاتر قرار گیرد سپس آن را محکم کنید. چون دهنهٔ کاسهٔ تار باید صاف و یکنواخت باشد، دهنهٔ کار را با رنده صاف کنید که بالا و پایین نباشد. در موقع رنده کردن دهنهٔ کاسه و همچنین بیخ دسته باید ته کاسه به جایی اتکا داشته باشد تا اگر از دهنهٔ گیره بیرون بیاید به زمین نیفتد و نشکند. اگر در این کار از شخص دیگری کمک بگیرید مطمئن‌تر است و الّا باید گیره‌ای برای پیش کاسه در نظر داشته باشید.

برای رنده کردن لبهٔ كاسه باید از یک رندهٔ کم تیغ استفاده شود و آن را به آرامی رنده کنید که لبهٔ كاسه پریدگی پیدا نکند. این نکته قابل ذکر است که لبهٔ بالایی کار باید به قدر ۲ میلی‌متر از لبهٔ پایینی کاسه که روی زانو قرار می‌گیرد بلندتر باشد. این بلندتر بودن به علت این است که موقعی که پوست روی کاسه بزرگ می‌‌اندازیم سیم بم که نمره‌اش ۲ برابر سیم اولی تار است و فشار بیشتری رو پوست وارد می‌آورد و بیشتر در پوست فرو می‌رود با این کار قدری جبران شود تا سیم‌های روی دسته با دسته در یک ارتفاع قرار گیرد.

پس از فراغت از رو به راه و صاف کردن دهنهٔ کاسه‌ها، باید به شکل‌دهی دهنهٔ کاسه بزرگ که در صدادهی و تصویر خوش خوانی اهمیت بسزایی دارد بپردازیم. ابتدا باید الگوی اندازه‌های دهنهٔ کاسه‌ها را روی کاسهٔ بزرگ بگذاریم و دور آن را خط بکشیم به این طریق که قسمت پهن الگو را به اندازهٔ یک سانتی‌متر به طرف بیرون ته کاسه قرار دهیم.

چون می‌‌خواهیم حدود ۱۲ میلی‌متر پیش کاسه را پایین ببریم این بیرون گذاشتن الگو برای این است که لازم است. حال اگر خطی را که قبلاً گفتیم دور الگوی دهنهٔ کاسهٔ بزرگ بکشیم این خط همان خطی خواهد بود که برای پایین بردن پیش کاسه است. سپس الگوی دهنهٔ کاسهٔ کوچک یعنی (نقاره) را می‌گذاریم طوری که ته پهن الگو مماس بر انتهای بیخ دسته تار باشد. دور آن را نیز خط می‌کشیم. در این جا باید متوجه باشیم که نوک دو دل الگوی روی کاسهٔ تار تقریباً ۴ میلی‌متر با هم فاصله داشته باشند، این فاصله امکان دارد به ۵ میلی‌متر هم برسد. پس از این که خط‌کشی تمام شد، پیش کاسه را که حدود ۱۰ تا ۱۲ میلی‌متر است با چوب ساب خشک تراش پایین می‌‌بریم به این طریق که باید کاسه تار را در یک جا ساکن و بدون حرکت نگهدارید و چوب ساب را فقط به طرف داخل کاسه فشار دهید تا قسمت اضافی برداشته شود.

هیچ‌گاه نباید چوب ساب را به طرف بالا بیاورید زیرا پیش کاسه را قلوه کن و خراب می‌کند. باید متذکر شوم دهنهٔ کاسهٔ بزرگ و همچنین کاسهٔ کوچک در انعکاس صدا اهمیت بسیار دارند. به همین دلیل باید در ساختن لبه‌های کاسه کمال دقت را مبذول داریم تا طبق استاندارد ساخت تار باشد. همین که اطمینان حاصل شد که پیش کاسه به حدی که لازم است درست شده باید به تنظیم کردن مضراب خور بپردازیم. برای تنظیم مضراب خور باید اول با یک سوهان آج درشت بین دو دل کاسه را به اندازهٔ پیش کاسه پایین ببریم ولی به لبهٔ پایینی و بالایی کاسهٔ تار دست نزنیم. باید یک منحنی در لبهٔ کاسه به وجود آید که ابتدای آن بین دو دل کاسه تار که می‌دانیم مینیمم و تصویر ماگزیمم آن درست ۲/۳ وسط لبهٔ کاسه است، باشد لبهٔ پایینی باید قدری گودتر باشد که در موقع نواختن تار، مضراب به لبهٔ پایینی کاسه نخورد و در ضمن پوست را خراب نکند. باید دهنهٔ کاسهٔ کوچک (نقاره) را این گونه روبه‌راه کنیم.

ابتدا از انتهای نقاره شیبی یکنواخت که از صفر شروع می‌‌شود تا به محل اتصال دو دل کاسه می‌‌رسد. باید توجه داشت فاصلهٔ دو دل کاسهٔ بزرگ و نقاره که در تقسیم‌های پیشین ذکر شده مراعات شود و این فاصله تقریباً ۴ تا ۵ میلی‌متر است که یک زاویه کوچک درست می‌کند تا در موقع انداختن پوست روی دو دل تار از هم مجزا باشند.

باید توجه داشته باشید شیبی که از لبه کاسهٔ تار به داخل کاسه داده می‌شود به گونه‌ای باشد که وقتی تار را مقابل خودمان به طور دقیق می‌‌گیریم فقط باید لبه‌های کاسه تار دیده شود یعنی زاویه داخلی نباید به چشم بخورد. قطر لبه‌های کاسه درست در همهٔ نقاط از ۱ میلی‌متر نباید بیشتر باشد. حالا که از آماده کردن کاسهٔ تار فارغ شدیم نوبت به ترتیب دادن اتصال دسته به کاسه خواهد شد. قبل از این که مراحل آماده شدن دسته را برایتان شرح دهم هنوز هم مراحلی باید روی کاسه تار انجام پذیرد، اندازهٔ بیخ دسته و در آوردن فاق كاسه که از اهمیت خاصی برخوردار است.

برای درآوردن فاق کاسه ابتدا باید آن را دم گیره قرار دهیم و از انتهای دسته یعنی لبهٔ نقاره به اندازه ۶ سانتی‌متر جدا کرده و خطی دقیق موازی با لبهٔ نقاره رسم کنیم و اضافه آن را با اره تیز خشک‌بری جدا سازیم. این قسمت جدا شده باید دقیقاً به طور عمودی بریده شود تا در موقع اتصال به دسته دچار مشکل نشوید. همین که قسمت اضافی را از بیخ دسته جدا کردیم باز آن را دم گیره به این طریق قرار دهیم که کار حدود ۳ سانتی‌متر بالاتر از لبه‌های گیره قرار گیرد. قسمت دیگر گیره هم به کاسه متصل شود تا این که مانور بهتری برای بریدن فاق داشته باشیم.

قالب‌های روی کاسهٔ تار (همان دو دل بزرگ و کوچک تار) در این کتاب به شما ارائه شده است و وسط آنها از نوک دل تا انتهای آن خطی کشیده شده که آنها را در دو قسمت مساوی نشان می‌‌دهد و اگر شما آن را از هر طرف روی کاسه تار بگذارید فرقی نمی‌کند. این دو قسمت کردن در دل تار برای این است که بتوانیم وسط کاسه را تعیین کنیم. این امر برای وصل دسته به کاسه از اهمیت بسیار برخوردار است. باید الگوی روی کاسه (یعنی همان دل بزرگ روی تار) را طوری روی دهنهٔ بزرگ قرار دهیم که تمام لبهٔ الگو و خط وسط آن بر لبهٔ کاسه قرار گیرد.

لازم است که وسط کاسهٔ بزرگ را روی کاسهٔ تار یعنی لبهٔ پشت کاسهٔ تار علامت‌گذاری کنید. چنانچه دو لپهٔ کار شما دقیق و با هم مساوی باشند علامت خط وسط الگو روی لبهٔ درز کاسه قرار می‌‌گیرد. سپس به همین روش باید الگو روی کاسهٔ کوچک (نقاره) را روی کارتان قرار دهید و علامت ته قالب را تعيين و علامت‌گذاری کنید.

باز چنانچه علامت روی قالب عيناً بر خط درز بیخ دسته قرار گرفت دو لپهٔ کار شما با هم برابر است. اگر علامتهای فوق در طرفین درز کاسهٔ تار قرار گرفت باید این علامت‌ها را ملاک وصل دسته به کاسه قرار دهیم. علامت‌هایی که می‌‌گذارید باید کاملاً روشن و واضح دیده شوند. بهتر است با فشار جسمی نوک تیز علامت‌ها را مشخص کنید. همین که از علامت‌گذاری وسط دو دل کاسه فارغ شدید باید یک خط‌کش دقیق را روی علامت پیش کاسه و علامت بیخ دسته بگذارید و یک خط کاملاً واضح از ته نقاره به بیخ دسته بکشید. آن گونه که قبلاً گفته شد اگر دو لپهٔ کار شما با هم برابر باشند این خطی که رسم می‌‌کنید درست بر قسمتی که باید دسته به آن محل وصل شود منطبق می‌‌شود و اگر پیش یا بعد از درز به هم وصل شده قرار گیرد، این خط برای در آوردن فاق کاسه ملاک است.

حال همان‌طور که قبلاً اشاره شد، قسمت بیخ دستهٔ تار را باید طوری دم گیره قرار دهید که تقریبا ۳ سانتی‌متر بالاتر از لبهٔ گیره قرار گیرد و قسمت ته نقاره هم باید به گیره متصل شود تا بریدن فاق آسان‌تر انجام پذیرد. چون باید پهنای فاق را ۱۴ میلی‌متر بگیرید بهتر است از اول یک تکه چوب به پنهای ۱۴ میلی‌متر و طول ۶ سانتی‌متر (یعنی به اندازه بیخ دسته، این اندازه دقیقاً رعایت شود را آماده کنید. وسط این اندازه را از طرف طول نصف کرده و خطی طولی رسم کنید. این اندازه را برای در آوردن فاق کاسه تار همیشه حفظ کنید چون در آوردن فاق لازم و ضروری است.

اکنون که اندازهٔ فاق مورد نظر را به همان نحو که ذکر شد مشخص کردید و کاسه تار را هم دم گیره قرار دادید برای این که فاق کاسه به نحو دقیق بریده شود باید یک تراز را به طور افقی عرضی روی بیخ دسته قرار دهید که کاسه تراز بین دم گیره قرار گیرد. همین که مطمئن شدید کاسه تار تراز است باید وسط اندازه فاق را که قبلاً خط کشیده‌اید روی خط بیخ دسته که پیش‌تر خط آن را با خط‌کش رسم کرده‌ایم، طوری قرار دهید که خط اندازهٔ فاق بر خط کشید شدهٔ بیخ دسته دقیقاً منطبق و در یک راستا قرار گیرد، سپس دو طرف اندازهٔ فاق را با مدادی پر رنگ خط بکشید.

برای اطمینان، بهتر است با یک اندازه‌گیر فاصله بین این دو خط را اندازه بگیرید که درست ۱۴ میلی‌متر باشد. ضمناً باید نوک اندازه‌گیر را روی خط وسط کاسه که امتداد آن را روی بیخ دسته کشیده‌اید بگذارید و امتحان کنید فاصلهٔ خط وسط بیخ دسته با دو خطی که دو طرف اندازهٔ فاق کشیده شده مساوی باشد. این فاصله را باید در پیش کاسه هم بگیرید و درست لبه بیخ دسته با علامت وسط لبهٔ كاسهٔ بزرگ در یک راستا باشد، چون این فواصل برای وصل دسته به کاسه اهمیت بسیار دارند. حال باید گیره را محکم کنید و گیره‌ای را جلوی کاسه قرار دهید تا در اثر بریدن و فشار به ارّه، کار از لای گیر در نیاید و باعث خسارت شود.

اگر دست شما در موقع بریدن با اره صاف می‌‌برد بسیار خوب است ولی اگر کمی به راست یا چپ متمایل می‌برد باید با همان اندازهٔ فاق خطی عمودی در محل بریده شدهٔ بیخ دسته رسم کنید که این دو خط که همان پهنای ۱۴ میلی‌متر را دارد استاد شما در صاف بریدن قرار گیرد. ضمناً برای این که در موقع بریدن، ارّه داخل کاسه به محل اتصال دو دل نخورد بهتر است از ارّه کوتاه‌تر استفاده کنید چون ارّه نباید زیاد جلو برود. توصیه می‌کنیم که بین اتصال دو دل کارتان را با یک باریکه پارچه باند پیچی کنید که اگر احتمالاً ارّه به آن برخورد کرد خرابی به بار نیاورد.

در موقع ارّه کردن نیز کمال دقت را انجام دهید. فاق را باید دقیق به اندازه ۳ سانتی‌متر پایین ببرید. سعی کنید دو طرف محلی که می‌برید پس از این که به انتها رسید در یک راستا باشد برای اولین بار که می‌‌خواهید برش فاق را شروع کنید بهتر است که با اهتمام تمام ارّه را ابتدا از داخل نقاره بگذارید و قبل از بریدن باید با یک چاقو یا کارد کوچکی که در کارگاه دارید با فشار در محل برخورد خطوط فاق علامت بگذارید و همچنین این عمل را از بیخ دسته به کاسه انجام دهید.

این علامت فرو رفته برای این است که وقتی می‌‌خواهید ارّه را برای بریدن فاق در محل خودش قرار دهید و شروع به کار کنید ارّه از جایی که گذاشته‌اید حرکت نکند و برش بهتر آغاز شود. کمی که محل فاق را بریدید دست دیگرتان را روی ارّه بگذارید چون با کمی فشار، هم ارهٔ شما بهتر می‌‌برد و هم کنترل آن در اختیار شماست که از حد معمول جلوتر نرود. برای آسان‌تر حرکت کردن ارّه در محل برش خوب است به جای روغن که چوب را چرب می‌‌کند از صابون استفاده کنید و با مرطوب کردن صابون آن را به دو طرف ارّه و همچنین دندانه‌های آن بکشید تا ارهٔ شما در کار روان‌تر حرکت کند و برش آسان‌تر انجام پذیرد.

همین که برش کار شما پایان پذیرفت و به محلی که قبلاً تذکر داده شد که باید تقریباً ۳ سانتی‌متر باشد رسیدید، حالا نوبت بیرون آوردن قطعه اضافه از داخل فاق است. برای این کار باید از مغاری به پهنای یک سانتی‌متر استفاده کنید. ابتدا آن را از طرف صاف‌اش به انتهای برش فاق کارتان که باید در آخر کار کف کارتان باشد بگذارید و به ته مغار ضربه بزنید تا فرورفتگی‌ای به عمق ۵ میلی‌متر ایجاد کند. سپس با همان مغار از یک سانتی‌متری بالای محل اره شدهٔ فاق شروع کنید و با ضربهٔ چکش پلاستیکی بر دستهٔ مغار، تکه‌تکه از زائده بین فاق بیرون می‌‌پرد تا به ته و کف فاق برسد. توجه داشته باشید که کف فاق کار شما باید کاملاً صاف باشد و از طرفی امتحان کنید که فاق کار شما از بیرون و داخل کاسه به یک اندازه باشد.

چنانچه کف فاق کار ناهموار باشد می‌‌توانید با همان مغار پستی و بلندی کف کار را مانند رنده کردن بگیرید و آن را به دلخواه هموار سازید تا صاف و یکنواخت شود. کف فاق از اهمیت زیادی برخوردار است.