طرز استفاده از قالب‌های داده شده برای ساخت تار (بخش سوم)

چگونه سریشم را برای کار کردن آماده می‌کنند، ابتدا باید دو ظرف یکی بزرگ و یکی کوچک تهیه کنید و سریشم‌های خشک را داخل ظرف کوچک ریخته و مقداری آب تصویر روی آنها بریزید آن‌گاه در ظرف بزرگ هم مقداری آب ریخته و ظرف کوچک را در آن بگذارید و روی شعلهٔ كم و مطمئن قرار دهید تا آب داخل ظرف بزرگ به جوش آید و کم کم سریشم‌های داخل ظرف کوچک به علت داغ شدن محلول شوند. بهتر است چند ساعت قبل از شروع کار سریشم را در آب خیس کنید تا بهتر حل شود. ظرف کوچک باید دسته‌ای داشته باشد که شما بتوانید با گرفتن آن با یک چوب که به آن باریک و سر آن پهن و نازک باشد سریشم‌ها را به هم بزنید تا کاملاً مخلوط شود و محلول یکنواختی به وجود آید.

ممکن است مواد زائد مخلوط با سریشم‌های یزدی پس از گرم شدن به صورت کف فشرده‌ای روی محلول ظاهر شود که باید این کف‌ها را از روی سریشم‌ها بردارید تا خالص شود. اما این سریشم کی آمادهٔ استفاده می‌‌شود؟

به نظر اساتید قدیم که با این چسپ کار می‌کردند باید با همان چوبی که به هم می‌‌زنید مقداری از آن را بردارید و از ظرف بیرون بیاورید اگر فوری یک قطره از آن چکید هنوز سریشم آماده نشده است. تصویر و باید چند دقیقه دیگر روی شعله آتش بماند تا قدری سفت‌تر شود. همین که یک پردهٔ خیلی نازک روی سریشم‌ها ظاهر شد آن وقت آماده برای کار است.

در اینجا لازم می‌دانم برای پویندگان هنرهای سنتی چوبی شمه‌ای از وسایلی را که اساتید گذشته تصویر برای بهبود کارشان استفاده می‌کردند به رشته تحریر در آورم تا بدانند آن روزها برای به عمل آوردن سریشم از چه وسایلی استفاده می‌‌کردند. ظرفی به نام سریشم طاس ساخته بودند بدین شکل که ظرفی نظیر کتری با ارتفاع تقريباً دو برابر آن و دهنه‌ای قدری بازتر از دهنهٔ کتری درست کرده بودند که به جای در، سطل کوچکی تعبیه شده بود لبه‌ای بزرگتر از دهنهٔ ظرف مذکور داشت تا این سطل کوچک داخل ظرف بیرونی نیفتد. در محفظه بیرونی آب می‌‌ریختند و سریشم را داخل سطل کوچک می‌گذاشتند و پس از ریختن قدری آب روی آن ظرف روی آتش قرار می‌‌دادند.

هم سطل کوچک و هم ظرف بیرونی دسته‌دار بودند این ظرف با یک میله آهنی که ته آن تصویر را در چوب فرو کرده بود و سر آن هم طوری درست شده بود که دسته ظرف بیرونی داخل آن قرار می‌گرفت که حرکت نکند و جابه‌جا نشود روی آتش نگه داشته می‌شد. آتش را از خورده چوب‌های به درد نخور درست می‌کردند و شاگرد با چمباتمه زدن می‌‌بایست ظرف را روی آتش بگیرد و هر چند دقیقه آن را روی زمین بگذارد و سریشم را به هم بزند تا برای کار آماده شود و این کاری بس مشکل بود.

این سریشم طاس‌ها در سه اندازه بودند بزرگ، متوسط و کوچک. بزرگ برای کارهای پر حجم مثل در و پنجره؛ متوسط برای کارهای کوچکتر و کوچک برای کارهای ظریف. قابل ذکر است که بعضی از این سریشم طاس‌ها لوله‌ای مانند کتری داشتند که آب زیادی را از آن خالی می‌کردند. و بعضی نیز یک سوراخ کوچک روی لبه بالایی خود داشتند تا بخار آب از آن خارج شود. در اول این مبحث گفته شد که سریشم ماهی بهترین نوع سریشم است که از زواید به درد نخور ماهی‌ها و نهنگ‌ها درست می‌کنند یا می‌کردند که بسیار کمیاب است.

امروزه همه به سریشم سرد روی آورده‌اند و بیشتر از این چسب استفاده می‌کنند که خوب و بد دارد. اگر انگشت، خود را در نوع خوب آن فرو ببریم و بیرون بیاوریم و در معرض هوا قرار دهیم پس از چند دقیقه که هوا خورد مثل یک ورقهٔ پلاستیک نازک از انگشت جدا می‌شود و اگر آن را روی شیشه بمالیم پس از خشک شدن مثل یک ورقهٔ نازک پلاستیک شفاف از روی شیشه جدا می‌‌شود. در غیر این صورت چسب نامرغوب است. از دیگر علایم نامرغوب بودن چسب سفید این است که پس از مدتی که در ظرف ماند بویی ترش مثل بوی سرکه می‌گیرد در صورتی که چسب خوب و مرغوب این حالت را پیدا نمی‌کند.

در حال حاضر به علت سهولت در کار برد چسب سرد نجاری بیشتر صنعتگران صنایع چوب از این نوع چسب استفاده می‌کنند. آنچه مسلم است چسب سرد برای ساختن ساز مناسب نیست اما بیشتر سازندگان این هنر از آن بهره می‌گیرند چون کار کردن با آن سهل و آسان است. آنها زحمت کار کردن با چسب گرم را به خود نمی‌دهند چون آماده کردن آن قدری وقت می‌برد. در صورتی که اگر کار را با سریشم گرم به هم بچسبانند، صدا دهی آن بهتر و زلال‌تر خواهد بود چون سریشم از یک ماده آلی ساخته شده و همخوانی بیشتری با چوب دارد.

اگر چسب گرم به صورتی که قبلاً ذکر شد تهیه شود و محل اتصال نیز با دقت و مهارت آماده گردد همچنین فشار مورد نیاز برای چسباندن قطعات مناسب باشد می‌توانم بگویم دو قطعه چوبی که به هم چسبانده‌ایم، طوری با هم عجین می‌‌شوند که حالت یک تکه را پیدا می‌کنند و هیچ منفذی بین دو قطعه چوب باقی نخواهد ماند. این همان چیزی است که در ساز سازی مد نظر سازندگان است و با این طرز چسبانیدن در صدادهی انتقال صدا به همه نقاط چوب یکنواخت صورت می‌گیرد و در خوش صدایی ساز تأثیر فراوان دارد.

امتیاز دیگر کار با سریشم گرم در این است که اگر بخواهیم پس از مدتی بعضی از قطعات ساز را ترمیم یا تعویض کنیم چنانچه با سریشم گرم چسبانیده شده باشند به آسانی و بدون عیب از یکدیگر جدا می‌شوند و این نحوه جدا شدن به ترمیم کننده این اجازه را می‌‌دهد تا به نحو دلخواه ساز را مثل روز اول بازسازی و ترمیم کند در صورتی که اگر قطعات ساز با سریشم سرد چسبانیده شود احتمال دارد که قطعات به هم متصل شده به نحو دلخواه از هم جدا نشوند و بعضی از قسمت‌ها که باید در جای خود بماند کنده شود و کار را ناقص کند. به این ترتیب، نتیجه می‌گیریم که سازندهٔ متبحر و کار آزموده باید فكر همه جا را بکند و وقی سازی می‌‌سازد و زحمتی متحمل می‌شود باید این را در نظر داشته باشد که این ساز ممکن است روزی احتیاج به تعمیر و باز سازی داشته باشد و اگر نتوانند قطعات را به سهولت و آسانی از هم جدا کنند این ساز دیگر آن ساز اولیه نخواهد شد. باید تأکید کنم که اجزاء زیر به هیچ وجه نباید با چسپ سرد نجاری چسبانیده شوند:

۱) کلیهٔ فاق و زبانه‌های تار، سه‌تار، دو تار، تنبور؛

۲) کلیهٔ استخوان‌های رو دستهٔ تار و همچنین فوفل رو دستهٔ تار؛

۳) کلیه اجزاء سر پنجهٔ تار؛

۴) شیطانک تار سیمگیر پشت کاسهٔ تار، سه‌تار، دو تار و تنبور؛

۵) صفحات سه‌تار، دو تار و تنبور. همهٔ اجزائی که نام برده شد حتماً باید با سریشم گرم چسبانیده شوند.

در صفحات قبل طرز درز کردن دو لپهٔ تار را برای چسبانیدن به هم نوشتم و نیز طرز به عمل آوردن چسب گرم (سریشم) را یادآور شدیم. حال که آماده شده‌ایم و می‌‌خواهیم برای چسبانیدن دو لپهٔ تار اقدام کنیم باید وسایل دیگری هم که اکنون به ذکر آن می‌‌پردازم تهیه شده باشد تا در کار وقفه‌ای ایجاد نشود:

۱) قید و دو تکه چوب آماده شده، در بغل کاسه کوچک دو لپه تار، چنانچه قید موجود نباشد دو گیرهٔ دستی بزرگ؛

۲) وسایل گرم کردن سریشم؛

۳) آب گرم و چند تکه پارچهٔ تمیز برای پاک کردن سریشم‌های اضافی؛

۴) در صورت امکان یک دستگاه سشوار برقی. همین که وسایل مذکور آماده شد باید دوباره کارمان را بررسی کنیم تا مشکلی نداشته باشد. مجدداً دو لپه کار را روی هم قرار دهید و درز آن را خوب نگاه کنید که هیچ هواخوری نداشته باشد، آن را لای گیره بگذارید (منظور از گیره قید است).

قید را محکم و تمام درز را کنترل کنید. چنانچه اطمینان حاصل کردید که اشکالی در کار نیست قید را باز کنید. لای قید را به همان اندازه‌ای که کار از آن بیرون می‌‌آید حتی یک سانتی‌متر بیشتر باز نگهدارید تا دو لپهٔ سریشم زدهٔ شما به آسانی لای آن قرار بگیرد و تکان نخورد. اکنون که تمام مقدمات برای به هم چسبانیدن دو لپه شده است کار را به گونه‌ای روی زمین قرار دهید که دو کف لپه‌ها بغل هم قرار بگیرند. اول یک تکه از پارچه‌های تمیز را در آب داغ فرو برده و کاملاً فشار دهید تا آب آن کاملاً گرفته شود ولی مرطوب باشد.

این پارچه را روی محلی که می‌‌خواهید سریشم بزنید می‌‌کشید تا هم گرد و خاک آن گرفته شود و هم کمی رطوبت نامحسوس بگیرد. سپس بعد از هم زدن سریشم‌های داغ، یک تکه بریده شدهٔ مقوای کلفت به پهنای تقریباً ۳ سانتی‌متر را در سریشم فرو ببرید و با آن چسپ داغ را روی همهٔ قسمت‌های کار به طور یک نواخت و تقریباً نازک بمالید، پس از آن که هر دو قسمت دو لپهٔ کارتان را سریشم زدید آنها را روی شعله کم بگیرید تا محل‌های سریشم زده قدری داغ شود.

سریشم باید روان باشد و سفت نشود، سپس دو لپه را روی هم قرار دهید، دقت کنید که تمام اجزاء آن کاملاً بر هم منطبق باشند و آن را لای گیره یعنی همان قید آماده شده قرار دهید و دو تکه تخته‌ای که آماده کرده‌اید پهلوی کاسه کوچک را هم بگذارید و دو پیچ دو سر قید را محکم کنید تا سریشم‌های اضافی از لای درز دو لپه بیرون بزند. حال باز همان پارچه نم‌دار قبلی را در آب جوش فرو برده آن را بیرون بیاورید و فشار دهید تا آب اضافی آن خارج شود و با آن سریشم‌های اضافی را که از لای درز کار بیرون آمده خوب تمیز کنید که اثری از سریشم‌ها رو کارتان باقی نماند.

این کار را باید هم از بیرون کاسه انجام دهید هم از داخل آن مجدداً تا جایی که جا دارد دو پیچ دو سر گیرهٔ کارتان را محکم کنید تا این که اطمینان یابید که کار خوب و صحیح به هم چسبیده است. بهتر است بار دوم قبل از محکم کردن پیچ‌های دو سر گیره، سوشوار را به برق بزنید و با آخرین درجهٔ گرمای آن روی محل‌های سریشم زده بگیرید تا چوب شما داغ شود و بهتر به هم بچسبد. اگر سوشوار ندارید باید کار را با قید روی شعلهٔ ملایم بگیرید تا چوب گرم شود. مجدداً به آهستگی دو پیچ قید را محکم کنید. باید خیلی مواظب باشید که پیچ‌های دو سر قید بیش از حد معمول محکم نشود چون امکان دارد که در اثر فشار بیش از حد به کاسه تار، کار شما در هم بشکند و دچار ضرر و زیان جبران‌ناپذیر شوید.

پس نتیجه می‌‌گیریم که باید در کارمان از همه جهت دقت فراوان کنیم. بعد از چسبانیدن، کار باید حدود ۲۴ ساعت بماند. برای باز کردن قید یا گیره دستی بهتر است که اول پیچ بیخ دسته را کمی شل کنید و بعد پیچ کاسهٔ بزرگ را تا این که هر دو پیچ قید باز شود و کار را از لای قید بیرون بیاورید. از این موقع به بعد کار اصلی شما شروع می‌‌شود، باید اول با چوب ساب خشک سابی روی کاسه را طبق دلخواه شکل بدهید و بعد با یک سوهان آج درشت رد چوب ساب را محو کنید تا برای پرداخت کردن روی کار شما آماده شود.