طرز استفاده از قالب‌های داده شده برای ساخت تار (بخش دوم)

برای خالی کردن و در آوردن داخل کاسهٔ تار، باید پشت لپه‌ها را روی میز کارتان قرار دهید تا مغز کار رو قرار بگیرد. ابتدا از داخل کاسه یعنی از پیش کاسه تا حدود ۸/۲ سانتی‌متر به داخل اندازه بگیرید و جدا کنید، خطی موازی با دور کارتان تا حدود ۶ سانتی‌متری به طرف کف کاسه یعنی تا محلی که بعداً روی تار سیمگیر وصل می‌‌شود بکشید و بعد از حدود ۶ سانتی‌متر خط داخل کاسه تار را به 1/8 میلی‌متر کاهش دهید و آن را تا انتهای بیخ دسته ادامه داده و از اینجا به بعد باید مجدداً یک سانتی‌متر به 1/8 اضافه کنید تا قسمت بیخ دسته به  2/8 برسد.

این مقدار اضافه کردن به پیش کاسه برای این است که در اثر فشار سیم‌ها پیش کاسه پایین نرود و اضافه کردن به بیخ دسته هم به این دلیل است که در اثر ضربه یا کشش سیم‌ها مقاومت بیشتری داشته باشد. اکنون باید روی خط کشیده شدهٔ داخل کاسه را برای در آوردن کار با مغار گیلویی پهن با ضربهٔ چکش یا ته تیشه نجاری، فرو رفتگی‌ای تقریباً به عمق ۵ تا ۸ میلی‌متر ایجاد کنید تا در موقع کندن داخل کاسه، به لبهٔ بیرونی کار صدمه‌ای وارد نیاید و ضمناً ضخامت کاسه هم مشخص باشد. پس از اتمام این عمل مشغول در آوردن کاسه شوید، برای این کار دو شیوه وجود دارد: می‌‌توانید صفحهٔ روی کاسه را به کلفتی 0/5 تا 0/8 میلی‌متر بگذارید و داخل کاسه را در بیاورید.

بعد از خشک شدن کار، دهنهٔ کاسه‌ها را با یک ارهٔ باریک طبق شکل ببرید و مجدداً قسمت‌های اضافی را بردارید. تصویر نگه داشتن روی کاسه تار این حسن را دارد که از دفرمه شدن پیش کاسه و جاهای دیگر جلوگیری می‌کند. این جانب به این روش کار می‌کنم و نتیجه مطلوب هم گرفته‌ام. باید گفت این طرز کار کمی هم سخت است.

ولی اگر با این روش موافق نبودید می‌‌توانید دهنهٔ کاسه‌ها را باز نگه دارید و کارتان را با دقت تمام خشک کنید تا از دفرمه شدن آن جلوگیری شود. بعد از این که تصمیم گرفتید از این دو روش یکی را انتخاب کنید باید برای در آوردن و کندن داخل کاسه تار اول از وسط کاسه بزرگ با مغار یا با تیشه شروع به کندن کنید و سعی داشته باشید که داخل کارتان دور بزنید و کار را یکنواخت در بیاورید تا به جایی که باید تابع روی کار بشود برسد. باید در این مورد احتیاط زیادی کنید تا زیان کاری و مالی به بار نیاید.

این جانب به علاقه‌مندان این هنر توصیه می‌کنم که بهتر است داخل تصویر کارتان را با تیشه درآورید. اگر از هم‌اکنون کار با تیشه را شروع کنید و به نکاتی که یادآور می‌شوم توجه کنید موفق خواهید شد و کارتان بسیار آسان‌تر می‌‌شود. باید بدانید کار با مغار و چکش لاستیکی دو ضربه‌ای است یعنی یک ضربه که به ته دسته مغار می‌زنید و ضربه دیگری که انتقال این ضربه به سر مغار است تا چوب را در آورد. شما در این جا کنترل زیادی بر سر مغار ندارید از طرف دیگر کار شما باید در محل ثابت نگه داشته شود چون با گرفتن کار در پایین پاها امکان لغزندگی کار وجود دارد. اگر شما کار را با تیشه آن گونه که شرح می‌دهم شروع کنید کار شما آسان‌تر و بهتر انجام می‌‌شود. برای در آوردن کار با تیشه نخست یک تکه گونی یا موکت زیر کارتان قرار دهید.

اگر کندهٔ کار داشته باشید بهتر است که گونی یا موکت را زیر آن بگذارید که کندهٔ کار در اثر ضربات وارده با تیشه تغییر جا ندهد، با دست چپ لپهٔ کار را بگیرید و با تیشه مخصوص کندن داخل کار به فاصله‌های معین ضربه بزنید، سعی کنید تا جایی پیش بروید که به لپه‌های کار ضربه وارد نیاید و زیادی کنده نشود. در این جا باید خیلی مواظب باشید که تیشه روی دست شما نخورد. همین که قدری کار را در آورده و گود کردید باید با چهار انگشت جلوی کارتان را بگیرید و تیشه را حدود ده سانتی‌متر بعد از محل گرفتن دستتان روی کارتان بزنید و سعی کنید که کار را بدون حرکت نگه دارید وگرنه با کوچکترین غفلتی امکان دارد که تیشه به دست شما اصابت کرده و زخم و ناراحتی به بار بیاورد.

در ابتدا تأکید کردم کسی که می‌‌خواهد به این هنر روی بیاورد باید قبلاً كار نجاری را انجام داده باشد و به فوت و فن آن وارد باشد و الّا باید زحمت زیادی بکشد تا در خلال کار هم نجاری را بیاموزد و هم هنر ساز سازی را. به هر صورت همان‌طور که توضیح داده شد اگر می‌‌توانید با تیشه کار کنید بهتر است و الّا تصویر با توکل بر خدا با مغار گیلویی (مغار قاشقی) شروع بدر آوردن داخل کاسه کنید همان‌طور که قبلاً ذکر شد باید کار را از وسط کاسهٔ بزرگ و بعد از وسط کاسهٔ کوچک شروع کنید و سعی داشته باشید که همیشه وسط کار را گود نگهدارید تا برای کندن داخل کارتان امکان مانور وجود داشته باشد.

همین که به نزدیکی روی کارتان رسیدید برای کندن کار چه با تیشه و چه با مغار باید دقت بیشتری صورت گیرد که کار ترک بر ندارد و سوراخ نشود. بهتر است با دو انگشت دستتان ضخامت کار را مشخص کنید به این طریق که انگشت شست را داخل کار و چهار انگشت را روی کار قرار دهید، ضخامت کار را لمس کنید و اندازه تقریبی آن را مشخص سازید تا به قطر 1/5 سانتی‌متر که قبلاً از دور کاسه جدا کردیم برسد. باید توجه کنید که پیش کاسه دقیقاً باید 2/8 سانتی‌متر باشد و بیخ دسته هم کمتر از 2/8 نباشد.

باید بدانید که از ضخامت کاسهٔ تار که به این اندازه انتخاب کرده‌اید پس از خشک شدن چوب مقداری کم می‌شود و مقداری هم در اثر تراش مجدد روی آن کاسته می‌شود تا به اندازهٔ دلخواه می‌رسد. یادآور می‌شوم که اندازه‌هایی که در بالا ذکر شد را با اندازه‌گیری که همان انبرک اندازه‌گیری است، اندازه بگیرید و روی خط‌کش مدرج بگذارید و امتحان کنید تا اندازهٔ تمام ضخامت کاسه تار معلوم شود.

همین که اطمینان کلی حاصل کردید که ضخامت کاسه به حد معمول رسیده کار تراش را متوقف کنید و نیز موکداً یادآور می‌‌شوم در موقع درآوردن داخل کار تراشه‌ها را که از داخل کارتان در آورده‌اید مجدداً داخل آن بریزید و کار را داخل یک کیسه نایلون قرار دهید تا رطوبت آن همیشه ثابت بماند و چوب ترک بر ندارد. این کار باید بعد از اتمام هر دفعه کارکرد انجام گیرد تا کاسه کاملاً خالی شود. باز هشدار می‌دهم که در موقع خالی کردن کاسه کلفتی پیش کاسه و بیخ دسته را همان طوری که قبلاً گفتم فراموش نکنید که کلفتی پیش کاسه در صدادهی و نگهداشتن کوک حائز اهمیت است و ضخامت بیخ دست هم برای استحکام بیخ دستهٔ تار ضروری است. همین که از تراشیدن داخل کارتان فارغ شدید نوبت به خشک کردن آن می‌‌رسد که باید به طریقی که توضیح می‌دهم عیناً عمل شود.

باید دو لپه کار که داخل آن را خالی کردید آنها را با ته کار داخل کیسه نایلون‌هایی که برای این کار آماده کرده‌اید قرار دهید به طوری که دستهٔ لپهٔ کار سر کیسه نایلون قرار گیرد. در کیسه نایلون را باز بگذارید که قدری هوا داخل آن شود. هر روز یکی دو ساعت آنها را از کیسه نایلون بیرون بیاورید و مجدداً داخل کیسه‌های مذکور قرار دهید تا حدود یک هفته، سپس لپه‌های کارتان را از کیسه‌ها در آورید و در هوای آزاد که مقابل کوران و آفتاب نباشد قرار دهید. روی آن را با تصویر یک پارچه تقریباً نازک بپوشانید که هوای تند و مستقیم به آنها نخورد.

روزی یک بار لپه‌ها را پهلو به پهلو کنید تا همه جای آنها یکنواخت هوا بخورد. سپس پارچهٔ روی کار را بردارید و در هوای آزاد بدون کوران قرار دهید چنانچه محل آن گرم باشد بهتر است. وقتی که چوب کاملاً خشک شد برای این که بفهمید کارتان به نحو احسن خشک شده و هیچ‌گونه رطوبت یا مو ترکی بر نداشته است، با تلنگر به اطراف نصف کاسه بزنید و گوش کنید. باید صدا زنگ تقریباً طنین‌داری به گوش برسد و الّا کار کاملاً خشک نشده است. باید صبر کنید، شتاب کردن جایز نیست. پس از خشک شدن کار چنانچه دهنهٔ کاسه را بر نداشته‌اید باید آن را به این طریق بردارید؛ ابتدا خطی به فاصله 0/5 سانتی‌متر از روی دل تار به داخل دل کارتان رسم کنید سپس با یک ارّهٔ باریک صفحهٔ رو کار را بر دارید.

این کار را باید با دقت انجام دهید که لطمه‌ای به لبهٔ كاسه نرسد و خدای نکرده ترک بر ندارد. پس از برداشتن صفحه روی کار زائده‌های آن را به آهستگی با تیشه یا با مغار گیلویی تا حدی که لازم است بردارید. از این موقع به بعد باید کار را برای درز کردن و چسبانیدن دو لپه به هم به نحوی که توضیح می‌دهیم آماده سازید. اکنون اگر دو لپهٔ کار تراشیده، توخالی و خشک شده را به هم وصل کنید می‌‌بینید که بین دو لپه‌ای که قبلاً پس از تراشیدن روی کار و خالی کردن آن کاملاً روی هم قرار می‌گرفت، به علت ناهمگونی بافت‌های چوب فواصلی بین درز دو لپه‌ٔ کار ایجاد شده است.

این فواصل همیشه در همه کارهای مشابه به وجود می‌‌آید چون این طبیعت چوب است هر چند عوامل جوی هم در آن بی‌تأثیر نیست. زیرا چوبی که برای ساخت ساز تار تهیه کرده‌اید از کندهٔ درخت تر انتخاب شده و بافت لایه‌های بیرونی آن با بافت لایه‌های تصویر درونی آن از نظر استحکام و سستی تفاوت بسیار دارد. لایه‌های بیرونی سست‌ترند و آب بیشتری در خود ذخیره دارند ولی لایه‌های درونی سفت‌ترند و آب کم‌تری در خود نگه می‌دارند. فواصلی که در بین دو لپهٔ کار شما به وجود می‌آید به علت تبخیر همین آب است مثلاً پشت کار شما که نزدیک به لایهٔ پوست درخت است بیشتر خود را جمع می‌کند تا ته کاسه و بیخ دسته و نیز کار شما از طول خیلی کم‌تر خود را جمع می‌کند تا از طرف عرض به همین دلیل ما – همان‌طور که در شروع کار گفتیم - لزوماً باید اندازهٔ لپه‌های کار را دو سه سانتی‌متر بیش از حد معمول بگیریم تا در آخر کار به حد دلخواه برسیم و الا کار ناقص در می‌‌آید.

تصویر برای درز کردن و چسبانیدن دو لبهٔ کار به یکدیگر، دو لپهٔ کار را روی هم قرار می‌‌دهیم و قسمت‌هایی را که بلندتر است به وسیلهٔ مداد علامت‌گذاری می‌کنیم و با رندهٔ دستی می‌‌گیریم و مجدداً دو لپه را روی هم قرار می‌‌دهیم تا این که هیچ فاصله‌ای بین آنها نباشد. باید گوشزد کنم که همیشه قسمت ته کاسهٔ تار و انتهای بیخ دسته، بلندتر از جاهای دیگر است و وسط پشت کاسه گودتر.

باید اول قسمت ته کاسه را رنده کنید. چون در موقع گرفتن ته کاسه امکان پریدن قسمتی از لپه کار وجود دارد، بهتر است راه رنده کردن چوب را قبلاً در نظر بگیرید و بعد به این کار مبادرت کنید. پس از فراغت از رنده کردن ته کاسه، رنده کردن بیخ دسته را شروع کنید.

همان‌طور که قبلاً ذکر شد مرتباً دو لپه را روی هم قرار دهید و مقابل نور بگیرید هم از بیرون و هم از داخل کاسه. باید توجه کنید قسمت فاصلهٔ بین دو دل که در دل کاسهٔ تار را به هم وصل می‌کند رل مهمی در دقیق درز کردن کاسه دارد. همین که مطمئن شدید هیچ روزنه‌ای بین دو لپهٔ کار شما وجود ندارد آن را برای امتحان لای قید مخصوص این کار قرار دهید و باز درز دو لپه را در مقابل نور قرار بگیرید. اگر همهٔ نقاط آن دقیقاً بر روی هم قرار می‌‌گیرد و مو لای درز آن نمی‌رود موقع به هم چسبانیدن آن فرا رسیده است.

باید آن را از لای قید درآورید و محلی را که رنده زده شده چون صاف و صیقلی است با یک رندهٔ خشی به آهستگی خش بیندازید اگر رندهٔ خشی ندارید می‌‌توانید با دنده‌های اره آهن‌بر روی آن با ملایمت خش بیندازید چون دو سطح صیقلی خوب به هم نمی‌چسبد. حال که کار آمادهٔ چسبانیدن شده است باید آن را با چسب گرم سنتی بچسبانیم. اکنون لازم است تهیهٔ چسب را به طور صحیح بیاموزیم. چسب گرم سنتی که به آن به اصطلاح عامه سریشم ماهی تصویر می گویند، از پوست، پاچه و پی حیوانات به طرز مخصوصی تهیه می‌‌شود.

این ماده غير بهداشتی است و چون مواد آن مدتی می‌‌ماند، بدبو می‌‌شود و پس از درست شدن و به عمل آمدن نیز آن بوی نامطبوع را در خود حفظ می‌‌کند. در موقع ساختن نیز همیشه این بوی نامطبوع را از خود متصاعد می‌کند. استفاده کنندگان ناچارند این بو را تحمل کنند ولی در اثر کار مداوم با آن قدری به آن عادت می‌‌کنند. بهترین نوع این سریشم در شهر یزد ساخته می‌‌شود و به سریشم یزدی مشهور است. آن را به صورت ورقه در می‌‌آورند، به بندی می‌‌آویزند تا خشک شود. و برای فروش عرضه می‌‌کنند.

بهترین نوع آنها آن است که اگر در مقابل نور قرار بگیرد زرد رنگ است. اما سریشم‌هایی هم از خارج می‌‌آورند که بیشتر محصول کشورهای آسیایی است ولی امروز کمیاب است. آنها بوی کم‌تری دارند و به شکل دانه‌های ماش یا مکعب‌های بسیار کوچک عرضه می‌‌شوند. این سریشم‌ها پس از چسباندن قطعات به هم به علت خشک شدن ماده چسپ قدری شکننده‌اند ولی سریشم یزدی هم قدری نرم است.

باید از این دو نوع سریشم به نسبت معین یعنی ۲ برابر سریشم یزدی و یک برابر سریشم خارجی را مخلوط کنید و به طریقی که ذکر می‌شود برای کار آماده سازید.