طرح‌اندازی، جدول‌سازی و قاب‌بندی در هنر پاپیه ماشه

در این مطلب در مورد طرح اندازی، جدول سازی و قاب بندی در هنر زیبای پاپیه ماشه بحث خواهیم کرد:

طرح اندازی (طراحی و گرده پردازی)

بعد از بوم سازی، برای اینکه هنرمند نقاش بتواند طرح خود را بر روی شیء انتقال دهد، از روش گرده کردن استفاده می کند. گرده، خاکه زغال یا گرد رنگ است که در پارچه ای نازک می بندند و بر کاغذی که طرح آن سوزن خورده می مالند تا با افشاندن روی آن، تصویر برروی سطح کار منتقل شود.

سوراخ کردن گرده ها به مهارت و دقت خاصی نیاز دارد؛ یعنی سوراخ ها باید یکسان و در یک ردیف باشد و تمام سوراخها، به ترتیب در کنار هم قرار گیرد و کوچک ترین انحرافی از مسیر طرح های مدادی نداشته باشد. این گرده ها به تعداد زیاد و با موضوعات مختلف تهیه می شود و در اختیار استادکار قرار می گیرد تا در مواقع لزوم، گردهٔ لازم را بر روی بوم سفید شیء مورد نظری قرار دهد که هم اندازهٔ گرده است.

سپس پودر مشکی را با پنبه برروی گرده میمالند تا روی بوم بنشیند. آنگاه این شیء طراحی شده را که ممکن است قلمدان باشد، در اختیار نقاش قرار می دهند تا آن را آبرنگ سازی کند و رویه را به اتمام برساند. طراحی کناره ها را که گردهٔ مخصوصی دارد، به همان شیوهٔ اولیه گرده پردازی می کنند و به نقاش تحویل می دهند تا نقش کل قلمدان را انجام دهد.

در صحنه های قرینه ای که هر دو طرف باید یکسان طراحی شود یا موضوعات باب روز مانند دسته گل های پراکنده یا صحنه هایی از داستان یوسف و زلیخا یا تقلید زیرکانه از آثار استادان چیره دست که لزوم طرحی ایجاب می کند، از گرده های آماده استفاده می کنند و عمل طرح ریزی را به شیوهٔ ساده تری انجام می دهند. در کارگاه های بزرگ که استادکاران فرصت نداشتند همهٔ طراحی ها را خود انجام دهند، در این مرحله از گرده های گوناگونی استفاده می کردند و بعد از حک و اصلاح، آن را در اختیار شاگردان خود قرار می دادند.

جدول سازی و قاب بندی

جدول سازی، درحقیقت محدودسازی اثر هنری است که اطراف آن را با خطوط ساده ای قاب بندی می کنند تا حالت تزیینی تری پیدا کند. جدول سازی ها و قاب بندی ها در تمام آثار نقاشی لاکی وجود دارد؛ البته در هر کدام با توجه به ذوق و سلیقهٔ هنرمند سازندهٔ آن متفاوت است. در ادامه، به دلیل اهمیت آن در جلدها و قلمدان ها به این دو گونهٔ خاص پرداخته می شود. جدول سازی و قاب بندی جلدهای لاکی نقاشان با توجه به سبک موجود و سلیقهٔ خود و موضوعات متن، طرح هایی برای جلد کتاب ها در نظر می گیرند و قبل از ترسیم نقوش، ابتدا جلد را قاب بندی و درون قاب بندی ها را تزیین می کنند.

انواع قاب بندی ها عبارت است از:

۱. جلدهای ساده ای که فقط کناره های آن جدول های معمولی دارد و در وسط آن، مجلس گل و گلزار و بزم و معاشقه یا رزم و شکارگاه و تذهیب و سایر موضوعات دیگر نقش بسته و قاب بندی محدودی ندارد.

۲. جلدهایی که جدول های متنوعی دور تا دور آن را احاطه کرده و در فاصلهٔ بین جدول ها، اگر فضای خالی وجود داشته باشد، آن را با گل های ریز یا خطوط گوناگون یا کتیبه های کوچکتری پر می کنند. درحقیقت، جدول بندی پرکاری نقش بسته که وسط آن (فضای بزرگتر جلد)، انواع و اقسام نقوش ترسیم شده و صحنهٔ اصلی، رویهٔ جلد را از کناره ها جدا کرده است.

۳. جلدهایی که علاوه بر جدول بندی های مختلف دارای قاب بندی های ترنجی و لچکی و کتیبه ای هم هست. در محدودهٔ هر یک از این تقسیم بندی ها، مجالس گوناگونی به ابتکار و قدرت قلم نقاش ترسیم شده که زیبایی و گران بهایی اثر را دوچندان ساخته است.

۴. جلدهای ابتکاری و انحصاری تابع هیچ ضابطه ای نیست و نقاش با مهارت و ابتکار خود و با استفاده از تمام شیوه های جدول سازی و قاب بندی، طرح های گوناگون آن را ترسیم می کند و هنر خود را به تمام و کمال عرضه می دارد. جدول سازی و قاب بندی قلمدان ها قاب بندی و جدول سازی از هنرهای مربوط به نقش قلمدان هاست که مذهّب و نقاشی، موضوعات مختلف را در قاب بندی های جداگانه ترسیم می کنند و در معرض دید قرار می دهند.

جدول سازی و قاب بندی قلمدان ها، قبل از شروع تصویرسازی با تقسیم بندی های متناسب، به صورت دقیق بامداد ترسیم می شود و هنرمند می تواند موضوعات انتخاب شده را در محدوده ای که برای آن در نظر گرفته، نقاشی کند. بعد از آنکه نقش تصاویر تمام شد، مذهب و زرنشان ساز، جدول و قاب بندی طلایی را بر روی همان طرح های مدادی می کشند تا برای مالیدن روغن کمان آماده شود.

مذهّبان برای ترسیم جدول های طلایی، زمینهٔ قلمدان را واشور می زنند؛ یعنی تکه ای پنبهٔ نرم و تمیز را با لعاب سریشم بسیار رقیق خیسی می کنند و با دقت و احتیاط به قسمت هایی می زنند که باید زرنشان سازی شود. بعد از خشک شدن آن، مذهّب کار جدول سازی و قاب بندی را شروع کرده، آن را برای روغن کاری آماده می کند.

جدولی سازی طلایی را با طلای مایع ترسیم می کنند؛ یعنی طلایی مایع و گرم شده را با قلم موی مخصوصی بر می دارند و در لایهٔ قلم جدول کشی می گذارند و با خط کش های دقیق، جدول های کلی بدنه را ترسیم می کنند و بقیهٔ زرنشان سازی را که در کنارهٔ کتیبه ها و قاب بندی ها انجام می شود، با قلم موی باریک دم سنجابی یا پشم گربه ای ترسیم می کنند و کار را به اتمام می رسانند. نوع جدولی سازی بسته به سلیقهٔ نقاشان، به دو حالت مختلف انجام می شود:

۱. ابتدا بعد از طرح مدادی، استاد تذهیب کار، جدول ها و کادربندی را طلایی می کند و به دست نقاش می سپارد.

۲. بعد از اتمام نقاشی و پایان کار، نقاش اثر را به مذهب می دهد تا پس از واشورکاری، جدول ها و قاب بندی ها را ترسیم کند و آن را برای روغن زدن آماده سازد. شیوهٔ جدول سازی قلمدان ها یکسان است؛ ولی قاب بندی و ترنج سازی و کتیبه ها بسته به وسعت کار و موضوعات گوناگون تغییر می یابد و به ابتکار نقاشان انجام می شود.

جدول سازی قلمدان ها، عبارت از خطوط مستقیم یا دورانی تنها و زوجی است که در حواشی رویه ها و کناره ها و زیر قلمدان و بدنهٔ کشوی قلمدان ترسیم می شود و محیط جانبی قلمدان را به تقسیم بندی های مختلفی سهیم بندی می کند. جدول حواشی و کناره های نشیمن که قسمت های به هم چسبیدهٔ قلمدان را تشکیل می دهد، ضخیم تر از سایر جدول هاست؛ یعنی خط وسط ضخیم تر است و دو خط باریک جانبی به موازات جدول های اصلی اضافه می شود که روی هم رفته، سه خط موازی و منحنی دور تا دور رویه و کناره و زیر را در بر میگیرد و تمام نقوش قلمدانی را احاطه می کند.

در کناره و زیر کشوی قلمدان نیز، سه خط موازی ترسیم می کنند که خط وسطی ضخیم تر از جدول های کناری است. در هر قلمدان، چهار جدول زوجی به دور بدنه و کشوی قلمدان می کشند و اگر جدول های مضاعف و رنگی دیگری اضافه شود، تعداد جدول ها بیشتر می شود.

جدول سازی قاب آیینه ها و جلدها و جعبه ها که میدان عمل وسیع تری دارد، متفاوت است و به نسبت بزرگی و کوچکی اثر، جدول ها و خطوط اضافی آن زیاد می شود. زمانی که تزیینات کار بیشتر و سفارشی ترسیم شود، کناره های داخل جلدها و قاب آیینه ها را چندین جدول زوجی ترسیم می کنند. این جدول ها را جدول کمند می گویند. به غیر از جدول سازی، در قلمدان ها و سایر آثار پاپیه ماشه از ترسیمات دیگری نیز استفاده می کنند که معمول ترین آنها عبارت اند از:

۱. ترنج

در شکل های کنار دالبری، دندان موشی، ساده و غیره، مدالیون هایی ترسیم می کنند که به آن ترنج می گویند. داخل ترنج ها، موضوعات مختلف و تذهیب و نقوشی اسلیمی و گرفت و گیر حیوانات و گل و مرغی ترسیم می کنند. ترنج های بیضی یا دایره ای شکلی را که اطرافش کنگره ندارد، مدالیون می نامند.

۲. سر ترنج

سر ترنج، دو ترنج کوچکتر در بالا و پایین ترنج کامل است که به صورت قرینه ترسیم می شود. سرترنج ها گاهی با خطوطی به ترنج وسطی مربوط می شود یا جدا از هم قرار می گیرد. نقوش داخلی سرترنجها به علت کم بودن فضا، با گل و مرغ یا نام هنرمند یا تذهیب های بسیار کوچکی تزیین شده که با نقوش داخلی ترنج ها متجانس می شود.

۳. نیم ترنج

اگر ترنج کاملی را دو نیمه کنند، هر کدام را نیم ترنج می گویند و نیم ترنج ها، در بالا و پایین ترنج و سر ترنج ها قرار می گیرد و حالت قرینه پیدا می کند. ترنج ها و سرترنج ها و نیم ترنج ها، ترسیماتی هستند که نقش مدنظر را احاطه و از نقوش کناره ها جدا می کنند و حالت مستقلی به اثر می دهند یا نقش خاص را از زمینهٔ اثر که مرغش یا زرک یا هر بوم دیگری است، جدا می کنند و نقشی انحصاری در زمینه ها ایجاد می کنند.

4. لچک یا لچکی

نقوش سه گوشه ای بسان مثلث متساوی الساقین که به آنها گوشه یا کنج نیز می گویند. لچکی ها در چهار گوشهٔ صفحاتی ترسیم می شود که داخل آن با ترنج ها یا نقوش دیگری تزیین شده و تناسب نقش ها و زمینه را با یکدیگر برقرار می سازد. در نقوش قلمدانی، نقش لچکی دیده نمی شود؛ ولی در چهار گوشهٔ جلدها و قاب آیینه ها از آنها استفاده می شود. نقوشی داخلی لچکی ها، گل و مرغی و تذهیب های گوناگون یا خطوط غباری و ریزی است که به تناسب موضوع ترسیم می شود.

۵. کتیبه

کتیبهٔ مستطیل بلندی که دو طرف آن، نی مدایره است و در کنار قلمدان ها و به ویژه اطراف و رویهٔ جلدها و قاب آیینه ها قرار می گیرد. داخل کتیبه ها، اغلب ادعیه و آیات قرآنی یا شعر و خطوط زیبا و گاهی تذهیب های ریزی به سلیقهٔ نقاش تصویر می کنند و سطح نقاشی را با کناره های آن متجانس می سازند. در کنار بیشتر قلمدان ها و بعد از ترسیم کتیبهٔ بلند وسطی، دو مدالیون دایره شکل در دو طرف آن نقش می شود که تناسب دو طرف کتیبه را متوازن می سازد. تقسیم بندی و کوتاه و بلند بودن کتیبه ها، به موضوعات مختلفی بستگی دارد و باتوجه به سلیقه و ابتکار نقاش تغییر می یابد که از آن جمله، کتیبهٔ ذوزنقه ای و بازوبندی است.