ضرورت تزیین بدنه خام سفالی و پیشینۀ آن

تزیین بدنه خام سفالی به روش‌های مختلف از دوران ایران باستان در کشورمان مرسوم و متداول بوده است و قصد بر آن بوده که از این طریق بر زیبایی و تنوع و جلوه بدنه یا ظرف سفالین بیافزایند. گفتنی است که برای انجام و در واقع پذیرش تزیین بر بدنه سفالی، سفالینه باید در حالت «دو نم» باشد. تزیین بر روی بدنه به روش‌های زیر انجام می‌شود.

الف) روش نقش‌کنده

که خود می‌تواند به نقش‌کنده خطی و نقش‌کنده لایه‌ای تقسیم شود. در روش نقش‌کنده خطی یا نقش‌کنده به صورت خراش، پس از انتقال طرح بر سطح بدنه که می‌تواند به گونه مستقیم یا غیرمستقیم - از طریق طرح کاغذی و سوزنی‌کردن خطوط محیطی آن بر بدنه - صورت پذیرد، از ابزار نوک تیز که حالت سوزنی دارد، استفاده می‌شود.

بدیهی است این روش نیاز به دقت و نیروی زیادی ندارد. ضمن آن که خمیری از بدنه سفالی برداشته نمی‌شود. اما در روش نقش‌کنده لایه‌ای، چون باید لایه یا لایه‌هایی از سطح بدنه بر اساس طرح و نقش مورد‌نظر برداشته شود، لذا هم به صرف وقت و دقت زیاد نیاز است و هم مهارت کافی را می‌طلبد تا با بهره‌گیری از ابزار برش که باید دارای تیغه‌ا‌ی تیز و برنده باشد، بتوان کاری زیبا را به انجام رساند. گفتنی است در خاتمه کار تزیین، باید با اسفنج نرم و مرطوب به رفع ناهمواری‌ها و نایکنواختی‌های حاصل از نقوش کنده شده پرداخت.

در شهرضا و قم برای تزیین بدنه به روش نقش‌کنده، تمام سطح بدنه را با لایه‌ای از دوغاب رنگین می‌پوشانند. و سپس با توجه به طرح مورد‌نظر، قسمت‌هایی از آن را به وسیله کارد تراش، بر می‌دارند و به این طریق، رنگ بدنهٔ اصلی از زیر پوشش، نمایان می‌شود و قسمتی از بدنه به دو رنگ مشاهده می‌شود.

ب) روش نقش‌افزوده

در این روش همان‌طور که از نامش پیداست، قصد آن است که به شیوهٔ بهره‌گیری از خمیر یا از طريق «لایه چینی» طرح و نقشی بر بدنهٔ خام افزوده شود. لذا يا طرح‌ها و نقوش به صورت تکه‌‌‌هایی از خمیر بر بدنهٔ خام چسبانده می‌شود و یا آن‌که بعد از انتقال طرح روی بدنه به تدریج دوغاب غلیظ گل به وسیله قلم مو، بر روی محل مورد‌نظر گذاشته می‌شود تا برجستگی مناسب و مورد‌نظر حاصل شود.

ج) روش مشبک

در این روش، بعد از انتقال طرح بر بدنهٔ سفالی، فضاهای منفی آن با دقت و با ابزار برش ظریف، بریده می‌شود تا طرح اصلی به صورت شباک و شبکه‌شبکه، نمایان شود، ظروف مشبک به جای‌مانده از دوره سلجوقی حکایت‌گر پیشینهٔ این روش از تزیین مشبک در هنر سفالگری و سرامیک‌سازی ایران است. در حال حاضر از این روش تزیین در شهرضا، سیاهکل و تهران استفاده می‌شود.

د) روش مهر

در این روش که کاربرد آن سابقه دیرینه‌ای در سفالگری ایران دارد، نقوش مورد‌نظر بر روی مهرهایی که می‌تواند از جنس فلز، سنگ، چوب، سفال و یا لاستیک باشد، حک می‌شود و با اعمال فشار بر پشت مهر نقش روی بدنه انتقال می‌یابد.

ه) روش قالبی

بهره‌گیری از ظرفی که در سطح داخلی آن نقوش به صورت منفی کنده شده است به عنوان قالب و برای تزیین بدنه خام نیز یکی از روش‌های تزیین است. بدنه خام داخل این قالب که امروزه بیشتر از گچ ساخته می‌شود، قرار می‌گیرد، قالب بسته می‌شود و با فشار ملایمی که بر بدنه وارد می‌آید، نقش بر سطح خارجی بدنه خام، انتقال می‌یابد. این نوع قالب‌ها در گذشته از جنس سفال، سنگ و چوب ساخته می‌شد. استفاده از این روش در برخی از مراکز سفال‌سازی ایران مانند نطنز مرسوم و متداول است.

و) روش ترکیبی

ممکن است برای تزیین یک بدنه یا ظرف سفالی خام از روش‌های تزیین توأم - ترکیب دو یا چند روش - استفاده کرد که البته این روش تزیین برای کارهای هنری مرسوم و متداول است.