ضرب سکه در اصفهان

آن گونه که پیش‌تر اشاره شد اصفهان از دوره باستانی به ویژه ساسانیان از کانون‌های ضرب سکه بود. این موقعیت در دوره اسلامی نیز تداوم یافت. اگرچه برخی پژوهشگران، تاریخ ضرب نخستین سکه را در اصفهان دوره اسلامی، مربوط به سال‌های ۱۵۶ ه. ق تا ۲۰۰ ه.ق، یعنی سال‌های نیمه دوم سده دوم دانسته‌اند، اما بر اساس سکه‌های به دست آمده مربوط به سال ۱۲۹ هجری قمری حداقل باید تاریخ ضرب نخستین سکه را به سه دهه پیش‌تر نسبت داد.

شهرستان جی در دوره امویان از جمله مراکز مهم ضرب سکه محسوب می‌شد. در دوره نخستین عباسی نیز ضرابخانه جی از جمله فعال‌ترین ضرابخانه‌های امپراتوری اسلامی بود. وجود دارالضرب در اصفهان اهمیت و جایگاه اصفهان را در اقتصاد ایران و جهان اسلام نشان می‌دهد.

سکه‌هایی از ولایتعهدی حضرت امام علی بن موسی الرضا (ع) موجود است که بین سال‌های ۲۰۲ ه. ق تا ۲۰۴ ه.ق در ضرابخانه اصفهان ضرب شده است. ضرب این سکه‌ها پس از شهادت امام رضا (ع) در سال ۲۰۳ هجری قمری در اصفهان و برخی شهرهای دیگر شاید ناشی از نگرانی عباسیان از نارضایتی و قیام مردم باشد. در دوره‌های بعدی یعنی در زمان صفاریان، آل بویه، غزنویان و سلجوقیان نیز ضرابخانه معتبر اصفهان همچنان از جمله مهمترین مراکز ضرب سکه در مرکز تمدن اسلامی به شمار می‌رفت.

افزون بر اصفهان، برخی دیگر از شهرهای اصفهان نظیر نایین و سمیرم نیز دارای ضرابخانه بودند. اکنون دو عدد سکه از زمان بویهیان از ضرابخانه نایین در دانشگاه توبینگن آلمان و انجمن سکه‌شناسی نیویورک در آمریکا نگهداری می‌شود. این سکه ها، حاوی نوشته‌های اسلامی و نگاره‌های ایرانی هستند که در دوره آل‌بویه متداول بود. بدیهی است که نوع، اندازه و جنس سکه در ضرابخانه‌های مختلف از جمله اصفهان بنا به سیاست‌های پولی، اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی در دوره‌های مختلف متفاوت بود.

در زمان آل‌بویه در ضرب سکه، فرم انحصاری کتیبه گونه هنر اسلامی کنار گذاشته شد و ضرابخانه‌ها مانند سکه‌های پادشاهان ساسانی به طرح شمایل‌های شاهان که بیانگر قدرت شاهانه است و نقش حیواناتی که نماد سلطنت بود، پرداختند. در زمان سلاجقه بزرگ نیز سکه‌ها از جنس طلا، نقره و برنز بود. در این دوره سکه‌های طلا با دقت و ظرافتی خاص و با عیار خوب و بالا ضرب می‌شد.