صنعت فلزکاری اصفهان در دوران پیش از تاریخ

بر پایه پژوهش‌های تاریخی و باستان‌شناسی فلز برای نخستین بار در فلات ایران کشف شد و ساکنان فلات ایران نخستین مردمی بودند که با دسترسی به کان‌های بزرگ و غنی مس این فلز را شناختند و به تولید و کاربرد مصنوعات مسی و تجارت آن پرداختند. از حدود هزاره ششم ق.م انسان ساکن در فلات ایران توانست فلزات را از کان‌هایش استخراج کند و بتدریج پس از تصفیه، به آن‌ها شکل دلخواه بخشد.

کشف فلز و ساخت ابزار و مصنوعات فلزی پیشرفت مهمی در زندگی بشر بود. به تدریج فلز در ساخت ابزار و ادوات شکار، جنگ و کشاورزی جای استخوان، سنگ و چوب را گرفت. انسان با شناخت فلز و روش‌های شکل دادن به آن و بتدریج ساخت آلیاژهای مختلف، کاربردهای گوناگون فلز را آموخت.

- کاربرد مس

نخستین اشیای فلزی ساخته شده توسط بشر، مصنوعات مسی چکش‌کاری شده و کوچکی است که به نیمه اول هزاره چهارم پیش از میلاد تعلق دارد.

سیلک در جغرافیای استان اصفهان از نخستین پایگاه‌های مدنی شناخت و کاربرد فلز مس در ساخت مصنوعات است. مردمان سیلک در دوره نخست با منابع کانی پیرامون خود آشنایی یافتند و در میانه این دوره از رگه‌های طبیعی مس، در معادن پیرامون خود با روش چکش‌کوبی برای ساختن زیورآلات کوچک استفاده کردند. قدیمی‌ترین شی مسی از دوره اول سیلک یکی درفش با مقطع گرد است که به روش چکش کوبی تهیه شده و آثاری از ذوب در آن دیده نمی شود. در این دوره همچنان از معادن سنگ مرمر برای ساخت ادوات کوچک مانند کاسه‌ها و اشیاء تزیینی، در کنار کاربرد محدود فلز سود می‌بردند.

اگرچه در دوره دوم سیلک نمی‌توان پیشرفت محسوسی را در فلزکاری این منطقه شناخت،اما اشیای مسی کوچک نسبت به دوره اول بیشتر است که دستیابی آسان تر به این فلز را نشان می‌دهد. ساخت مصنوعات مسی و فلزی سیلک در دوره اول و دوم از طریق چکش‌کاری بر روی فلز سرد انجام می‌گرفت، اما بتدریج چکش‌کاری توأم با حرارت دادن فلز و ذوب پیشرفت‌های مهمی را در این صنعت پدید آورد. مقایسه اشیاء دوره‌های سه گانه سیلك کاشان نمایانگر پیشرفت هنری و فنی فلزکاری از دوره اول تا دوره سوم این ناحیه است، به طوری که در میان اشیاء دوره دوم دستبند و در میان اشیاء دوره سوم سنجاق‌های بزرگ مسی، ابزار مهرزنی و تبر ریخته‌ای و دو دگمه نقره‌ای وجود دارد.

در دوره سوم سیلک ابتدا مس را داغ و چکش‌کاری می‌کردند، ولی از لایه شماره ۴ به بعد این فلز شروع به ذوب و جاری شدن در یک قالب می‌کند. فلزات گرانبها بی‌نهایت در این دوره کمیابند و هنوز وجود طلا در این دوره مورد تأیید قرار نگرفته است.

- کاربرد مفرغ

پس از مس، کاربرد سرب، نقره و طلا به سبب نزدیکی کان‌های این فلزات به سطح زمین میسر شد. به تدریج با ترکیب و تلفیق فلزات آلیاژهایی با قابلیت بیشتر ساخته شد.

از ترکیب مس و روی، برنج، از ترکیب مس و قلع، نیکل و از ترکیب مس و قلع، مفرغ به دست آمد. در این میان مس رایج‌ترین فلز و برنج متداول‌ترین آلیاژ در هنر و صنعت فلزکاری بود. مفرغ زمینه بروز استعداد هنر فلزکاری ایرانیان را فراهم ساخت. گنجینه‌های ارزشمند لرستان بهترین نمونه هنر مفرغ سازی به شمار می‌آیند.

در دوره چهارم سیلک (۱۵۰۰-۳۰۰۰ ق.م) برخی بازرگانان دوره گرد، فلزات کهنه را می‌خریدند و با عنوان گدازگر و آهنگر مشغول به کار می‌شدند. اختراع مفرغ گسترش روش‌های ساخت اشیاء فلزی را در پی داشت.

- استحصال نقره

بر اساس مطالعات باستان‌شناسی، به نظر می‌رسد که نقره، مانند سایر فلزات ابتدا در شرق نزدیک مورد استفاده قرار گرفته باشد. اولین اشیای نقره‌ای در ایران در سیلک یافت شده است. در لایه شماره ۵ دوره سوم سیلک پروفسور گیرشمن دو دکمه نقره‌ای کشف کرده است که به روش چکش‌کاری از ورقه‌های نازک نقره ساخته شده بودند.سیلکت هزاره سوم پیش از میلاد، موزه لوور پاریس در این دوره صنعتگران سیلک روش استحصال فلز از طریق ذوب سنگ فلز را آموختند. تمدن سیلک به سبب نزدیکی با معدن باستانی سرب نخلک و معادن اصفهان، گلپایگان و ملایر به کانون‌های معدنی مهمی دسترسی داشت.

- کاربرد آهن

اگرچه آهن در هزاره سوم پیش از میلاد شناخته شد و در ساخت برخی مصنوعات به کار برده شد، اما با تبدیل آهن به فولاد، کاربرد این فلز در ساخت ابزارآلات مختلف افزایش یافت و بتدریج در هزاره نخست پیش از میلاد در صنعت فلزکاری جایگاه ویژه‌ای به دست آورد. البته در آغاز کاربرد آهن در ساخت مصنوعات فلزی به صورت ترکیبی بود. مثلاً تیغه خنجر یا تبر از آهن و دسته آن مفرغی بود. نمونه‌های این گذار در گورستان سیلک دیده می‌شود. مقابر طبقه حاکمه پر از ساز و برگ و سلاح‌هایی است که از آهن ساخته شده است. در این میان آثار مفرغی هم به چشم می‌خورد، البته فراوانی مس بیشتر از آهن است. به نظر می‌رسد که ابزارآلات ساخته شده از آهن به عنوان فلزی محکم و جدید در دسترس طبقه برتر جامعه قرار داشت. شاید بتوان کاربرد آهن را با ورود آریایی‌ها مرتبط دانست.