صنایع فلزی از مغول تا صفویه

صنعت فلزکاری و اسلحه‌سازی همانند صنایع دیگر، در پی هجوم مغولان دچار رکود و وقفه‌ای کوتاه مدت شد. پس از تشکیل حکومت ایلخانی هنرمندان و صنعتگران این رشته مورد توجه قرار گرفتند و زمینه رونق دوباره این صنعت فراهم شد. مصنوعات فلزی این دوره افزون بر سلاح و ظروف، دامنه گسترده‌ای یافت و اشیاء و مصنوعات مختلف ساخته می‌شد. اواخر سده هفتم و قرن هشتم هجری دوران پیشرفت و رونق فلزکاری در سراسر ایران و از جمله اصفهان است.

علاوه بر اصفهان، در نواحی تابعه آن نیز این صنعت رواج داشت. ضرابخانه‌های اصفهان و شهرهای وابسته به آن چون کاشان در دوره ایلخانان، آل مظفر، تیموریان و آق قویونلوها مانند دوران پیشین فعال بود اصفهان و کاشان در عصر ایلخانان و به ویژه در دوره غازان خان تا ابوسعید از جمله مراکز دارالضرب به شمار می‌آمدند و سکه‌های ضرب شده در این دو شهر در این دوران هم اکنون در موزه‌های بزرگ دنیا نگهداری می‌شود. در اصفهان سده‌های ۸ و ۹ هجری نیز ساخت انواع آلات و ابزارهای فلزی نظیر قفل، چاقو، قیچی و لوازم معروف خرازی و ادوات جنگی مانند نیزه و زره و سپر، تفنگ، طپانچه، شمشیر، خنجر معمول بود. در ساخت این ابزارها از فلزاتی چون مس، آهن و برنج و مفرغ استفاده می‌شد.

میدان گسترده‌ای که به عنوان یک منبع مفید در زمینه انواع اصناف و از جمله فلزکاری بتوان از آن استفاده نمود مینیاتورهای فراوان این زمان و دوره تیموری است. بخور سوز، انواع شمعدان، جاشمعی‌هایی از جنس مس و نقره، سینی‌های مرصع، بشقاب‌های کم عمق، قلمدان،پارچ‌های با دسته اژدها، آفتابه‌های فلزی، قمقمه‌های برنجی و انواع گلدان و جام‌های موجود در مینیاتورها و نقاشی‌ها بیانگر حجم و تنوع فعالیت‌های فلزکاری است. کاشان از مراکز مسگری بود که صناعت مس آن در تدوام مهارت و روش مسگران سیلک شناخته می‌شد هنرمندان اصفهانی از جمله جمال حسن اصفهانی نیز در ریخته‌گری تبحر داشتند.

با حمله مغولان به ایران بسیاری از هنرمندان و مکاتب هنری از جمله مکتب خراسانی به مرکز و غرب ایران منتقل شدند، به طوری که در طی قرن هشتم در شهرهایی مانند شیراز و اصفهان هنرمندان فلزکار پا به عرصه این هنر نهادند. استاد حسین اصفهانی از جمله این فلزکاران است. نام وی بر روی بخورسوز مفرغ ساخته شده در اوایل قرن ۸ ه.ق حک شده است. عز‌الدین بن تاج‌الدین اصفهانی از دیگر فلزکاران معروف و احتمالاً درباری این دوره است که در سال ۷۹۲ ه.ق شمعدان مفرغی مرصع از طلا و نقره و مزین به کتیبه را به نام امیر تیمور ساخت.

این شمعدان که از لحاظ ترکیب ساخت، تزیینات قلمزنی، ترصیع و وضوح حروف که به خط کوفی، نسخ و ثلث بر بدنه آن مزین شده، از شاهکارهای هنر اواخر قرن هشتم هجری به شمار می‌رود و هم اکنون در موزه ارمیتاژ حفظ شده و ارتفاع آن ۹۳ سانتیمتر است.

از دیگر آثار وی لوحه‌های مفرغین روی درِ خانقاه خواجه احمد یسوی در مرو است که در سال ۷۹۷ ه. ق ساخته شده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که وی از جمله صنعتگرانی است که در دربار هم حضور داشته و از شهرتی برخوردار بوده است. فلز کاران اصفهانی در طی دوران ایلخانی و تیموری ظروف بزرگ فلزی را از مفرغ ساخته تا در مساجد، بقاع و اماکن متبرکه از آن برای آشامیدن آب استفاده کنند. از این دسته آثار آب‌گیر بزرگی از مفرغ است که توسط حسن بن علی بن حسن بن علی اصفهانی ملقب به جمال حسن در سال ۷۷۶ ه. ق ساخته شده است.

نام صاحب اثر به صورت خط ثلث در قالب کتیبه ای بر این ظرف نقش بسته است. از مشخصات دیگر این ظرف وجود نقوش اسلیمی زیبا و ظریفی به صورت هشت شرابه آویخته است. از گفته‌های مذکور چنین استنباط می‌شود که هنر قلمزنی، ساخت اشیای مفرغی، استفاده از تزیینات طلا و نقره در صنایع فلزی و همچنین ساخت آثار حجمی از جنس فلزات در اصفهان کاربرد و رواج داشته است. نکته مهم و جالبی که در مورد حسن بن علی وجود دارد لقب دیگر وی یعنی "صفار" است.

این واژه فعالیت رویگری را به عنوان یک صنف در اصفهان نشان می‌دهد. در عصر مغولان صنعت اسلحه سازی در شهرهای مختلف ایران و از جمله اصفهان رشد کرد. نیاز مغولان و ایلخانان به سلاح از دوره چنگیز برای پیشبرد فتوحات و در دوره ایلخانان برای رویارویی با تهدیدات پیرامون، موجب توجه به صنعتگران ایرانی و چینی ماهر در این رشته شد. در این دوره کارخانه‌های اسلحه سازی تأسیس و صنعتگران این صنف تحت نظارت دیوان مساس قرار گرفتند. مهمترین مراکز تولید اسلحه در شهرهای شیراز، کرمان، تبریز و اصفهان قرار داشت.

صنعت اسلحه سازی و ساخت جنگ افزار در دوره تیموریان همراه با تحولاتی رونق داشت. برنز از جمله فلزاتی بود که جنبه تزیینی آن بر جنبه کاربردی‌اش برتری داشت. نمونه این آثار آینه‌ای است که در قرن هشتم هجری در اصفهان ساخته شده است. جنس این آینه از برنز و روی آن حکاکی‌هایی دیده می‌شود. این آینه برای شاه شجاع مظفری به هنگامی که وی قصد تسخیر تبریز و جنگ با سلطان حسین جلایری را داشت، ساخته شد و پشت آینه که از جنس برنز است. وردها و دعاهایی حکاکی گردیده که احتمالاً برای موفقیت و کمک در تسخیر تبریز بوده است. در دوره تیموری هنر و صنعت فلزکاری با پیشرفت در تزیین و ظرافت همراه بود. در سده ۹ ه.ق در اغلب شهرهای ایران از جمله اصفهان میناکاری متداول بود. بر پایه گزارش‌های موجود تیمور علاقه فراوانی به نگهداری آثار نفیس این رشته داشت.