صنایع دستی چین

مختصری درباره‌ی صنایع دستی چین

جمهوری خلق چین وسعتی افزون بر 7,600,000 کیلومتر و جمعیتی بیش از 1,200,000,000  نفر دارد.

این کشور که در شرق آسیا قرار دارد، دارای ۵۶ ملیت مختلف است و ادیان گوناگون اسلام، مسیحیت، تائوییسم، بوداییسم و کنفوسیوس را در خود جای داده است. آمار مسلمانان چین را بیش از 30,000,000 نفر برآورد می کنند که بیشتر آنها در ایالت سینگ کیانگ (ترکستان شرقی) و شهرهایی نظیر خُتن، کاشغر و یارکند زندگی می کنند. گفتنی است که بیش از ۸۰ درصد جمعیت چین در مناطق روستایی آن کشور ساکن اند.

از سال ۱۹۷۹ میلادی که چین، درهای خود را به جهان خارج باز کرد، به سرعت در مسیر توسعه گام نهاد به طوری که با تصویب قانون سرمایه گذاری خارجی با تضمین برگشت سود تا میزان ۱۰۰٪ در سال ۱۹۸۶ میلادی موجب امضاء 84000 قرارداد سرمایه گذاری مشترک با طرف‌های خارجی طی سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۳ میلادی گردید و طی سال ۱۹۹۲ میلادی حدود ۳۰ میلیارد دلار سرمایه‌های آمریکایی را جذب کرد. این گونه اقدامات موجب تشویق به سرمایه گذاری 55 میلیون نفر چینی مقیم خارج از آن کشور که بیش از 2000 میلیارد دلار دارایی دارند، گردیده و باعث شد تا تولید ناخالص داخلی چین از ۱۷۵ میلیارد دلار در سال ۱۹۷۹ به حدود 430 میلیارد دلار در سال ۱۹۹۲ و به ۸۳۶ میلیارد دلار در سال ۱۹۹۶ افزایش و صادرات آن کشور هم به رقم ۱۳۰ میلیارد دلار فزونی یابد.

با توجه به غلبه‌ی جامعه‌ی روستایی در چین، استقرار صنایع مناسب روستا در قالب صنایع کوچک از اولویت‌های سیاست توسعه‌ی اقتصادی چین بوده است.

چین، دارای سابقه‌ی طولانی و بسیار درخشانی در تکامل علوم و فنون و پیشرفت تمدن بشری می باشد و صنعتگران و هنرمندان چینی طی قرون و اعصار متمادی همواره سهم مهمی در تولید و عرضه‌ی صنایع دستی با ارزش و ممتاز داشته اند. صنایع دستی چین با داشتن ریشه‌های بسیار قوی در تاریخ کهن آن کشور از حدود ۳۰ سال پیش با نگرشی جدید و هماهنگ با توسعه‌ی جهانگردی از رشد بالایی برخوردار بوده است.

ساختار تولید صنایع دستی در چین دارای ویژگی‌های زیر است:

۱- عمده‌ی تولید محصولات صنایع دستی در شهرهای بزرگ نظیر پکن ، جانگ سو و گوانگژو معمول بوده و در روستاها عمومیتی ندارد.

۲- واحدهای تولیدی به صورت کارگاه‌های بزرگ و متمرکز دولتی فعالیت می نمایند که همراه با تقسیم کار و اعمال مدیریت صنعتی می باشد و همین خصوصیت موجب کنترل کیفیت تولیدات در کلیه‌ی مراحل ساخت به بهترین شکل ممکن گردیده است.

۳- نیروی انسانی شاغل در صنایع دستی چین کاملاَ جوان (میانگین سنی کمتر از 25 سال) است.

۴- غالب محصولات تولیدی جنبه‌ی تزیینی داشته و با هدف با صدور به خارج تولید می گردد.

۵۔ تائیر پذیری فوق العاده‌ی صنایع دستی از هنرهای تجسمی نظیر نقاشی و مجسمه سازی. ۶- تنوع فوق العاده‌ی طرح ‌ها و تولیدات در رشته‌های مشخصی از صنایع دستی .

بیشتر فعالیت‌های مربوط به تولید، فروش داخلی و صدور صنایع دستی به خارج توسط یک شرکت سراسری به نام شرکت ملی واردات و صادرات صنایع دستی و هنری چین تحت عنوان China National Arts & Crafts import & Export Corporation صورت می گیرد. این شرکت در شهرهای مختلف نظیر پکن، گوانگژو و جانگسو دارای شعباتی است. البته در همین راستا شرکت‌های دولتی دیگری نیز با دراختیار داشتن کارگاه‌های بزرگ تولیدی فعالیت دارند. نظیر شرکت واردات و صادرات صنایع دستی و هنری پکن تحت عنوان Beijing General Arts & Crafts import & Export. Corp.

مهمترین صنایع دستی چین عبارتند از:

۱- میناکاری به صورت خانه بندی : این رشته را می توان از نظر وسعت دامنه‌ی تولید، تنوع و زیبایی محصولات آن مهمترین رشته‌ی صنایع دستی چین محسوب نمود که در شهر پکن تولید می شود. فرآورده‌های تولید شده - شامل انواع ظروف تزیینی نظیر گلدان، بشقاب، مجسمه و زیورآلات می باشد. مینای خانه بندی در کشور چین دارای سابقه‌ی تولید به نسبت طولانی است و این نوع محصولات از زمان سلسله‌ی مینگ (حدود چهارصد سال پیش ) شهرت و معروفیت پیدا کرده است. برای تولید محصولات مذکور ابتدا زیر ساخت از فلز مس ساخته و پرداخته می شود، و در مرحله‌ی بعد طرح مورد نظر را با مواد رنگی روی بدنه‌ی مسی اشیاء منتقل کرده و سپس مفتول‌های مسی بسیار ظریفی (عرض حدود یک و قطر حدود یک دهم میلیمتر) را با استفاده از پنس و قالب‌های کوچک به شکل مورد نظر درآورده و روی خطوط اولیه‌ی طرح (بدنه‌ی اشیاء) با چسب می چسبانند و پس از خشک شدن آن را درون کوره حرارت می دهند به نحوی که نقوش مزبور روی اشیا کاملاً تثبیت شده و حالت برجسته به خود می گیرد. آنگاه لعاب کاری مینا و نقاشی آن انجام می شود. در پایان مشاهده می شود که فضاهای خالی میان نقوش و بدنه‌ی اشیا به قطر یک میلیمتر با لعاب و رنگ پر شده و نقوش (مفتول‌های مسی) حالت برجسته‌ی خود را از دست می دهد. در مرحله‌ی آخر برای پخته شدن لعاب مینا دوباره اشیا را درون کوره حرارت می دهند. در حال حاضر بزرگ ترین واحد تولیدی مینای خانه بندی به نام Beijing Falang Chanc در شهر پکن قرار دارد. این کارخانه در سال ۱۹۵۶ میلادی تأسیس و دارای ۱۸۰۰ نفر پرسنل می باشد و محصولات آن به بسیاری از کشورهای جهان صادر می گردد.

۲- تولید محصولات لاکی : این هنر-صنعت نیز دارای سابقه‌ی طولانی تولید بوده و قدمت آن حدود 1000 سال می باشد. ضمن آنکه باید گفت اوج رونق و شکوفایی آن در قرن پانزدهم و در دوره‌ی مینگ بوده است. تولید در این رشته دارای پیچیدگی خاصی بوده و شامل مراحل قالب گیری، لعاب کاری قسمت‌های درونی و بیرونی اشیا پوشش زمینه‌ی نقوش و طرح ها، لاک کاری، کشیدن نقوش روی اشیاء، کنده کاری و سپس حرارت دادن آن است. معمولاً با ده ‌ها لایه لاک به تدریج سطح بیرونی اشیا را می پوشانند. محصولات مزبور که گاهی نیز به صورت کنده کاری و مشبک تولید و عرضه می گردد، شامل انواع گلدان، بشقاب، جعبه، تنگ، زیورآلات، مبلمان و پاراوان‌های تزیینی می باشد.

مرکز عمده‌ی تولید این فرآورده ‌ها شهر پکن بوده و کارگاه بسیار بزرگ آن توسط شرکت دولتی واردات و صادرات صنایع دستی و هنری پکن اداره می شود و قدمت آن به حدود 80 سال پیش می رسد.

۳- قالی بافی: یکی از صنایع دستی پر رونق و ممتاز کشور چین که در سطح جهانی نیز صاحب اعتبار قابل ملاحظه ای می باشد، قالی بافی است و در حال حاضر حدود 4000 دستگاه قالی بافی به صورت متمرکز توسط شرکت واردات و صادرات صنایع دستی و هنری پکن اداره می شود.

قالی‌های تولیدی با استفاده از پشم، کرک و ابریشم تولید و بعضاً دارای رج شماری حدود 40 و بالاتر از آن بوده و فارسی بافت می باشند.

در میان طرحها و نقوش قالی‌های چینی بعضاً نقوش و طرح‌های ایرانی (به ویژه قالی‌های اصفهان و قم) نیز مشاهده می شود ولی طرح‌های اصیل و سنتی چین نیز با ظرافت و زیبایی تمام بر حاشیه و متن قالی ‌ها نقشی می بندد. قالی چین به علت پایین بودن قیمت تمام شده (ناشی از پایین بودن سطح دستمزد) در مقام ممتازی قرار دارد و به صورت رقیب جدی فرش ایران در بازارهای بین المللی مطرح است.

۴- ابریشم بافی و ابریشم دوزی: کشور چین را باید مهد ابریشم دانست. به طوری که شهرت دارد، برای نخستین بار تخم کرم ابریشم را حدود 500 سال پیش یکی از مبلغین مسیحی در داخل عصای خود جاسازی کرده و از آنجا به اروپا برد و همین امر موجب پرورش کرم ابریشم در مقیاسی وسیع در فرانسه و ایتالیا شد.

با توسعه‌ی صنایع نساجی در سال‌های اخیر، بافت پارچه‌های ابریشم به کمک دستگاه‌های دولتی محدود شده ولی در مقابل آن رودوزی با ابریشم بر روی پارچه‌های بسیار نازک ابریشمی ساده و سفید با الهام از گل ‌ها و گیاهان و پرندگان و حتی انواع ماهی ‌ها و آبزیان به سرعت توسعه یافته و محصولات مختلفی به صورت تابلو، کلاهک آباژور و جداکننده‌ی فضا تولید و اغلب به اروپا و آمریکا صادر می شود.

۵- بامبو بافی: نظر به دسترسی به مواد اولیه‌ی بامبو به ویژه در سواحل جنوبی و جنوب شرقی چین، بامبو بافی یکی از صنایع دستی پررونق و در ضمن صادراتی آن کشور را تشکیل می دهد. به طوری که همه ساله مقادیر قابل توجهی از انواع محصولات بامبوی تولیدی چین به کشورهای اروپای غربی و آمریکای شمالی صادر می گردد. با برش ساقه‌ی (نی) بامبو و بافت رشته‌های نازک و ضخیم و سپس پوشاندن آن با لاک مخصوص، (به منظور جلوگیری از جذب رطوبت و تغییر شکل محصول) متجاوز از ۱۲۰ نوع فرآورده‌های گوناگون نظیر انواع سبد، گلدان، آویز، سرویس چایخوری، پارچ، لیوان، کیف، چمدان، سینی، بادبزن، کفپوش و... با پوشش بامبو تولید و عرضه می گردد.

۶- حصیربافی: بافت حصیر به صورت زیرانداز و تولید انواع سبد که بیشتر جنبه‌ی مصرفی و آن هم مصرف در داخلی کشور چین دارد، یکی از انواع صنایع دستی چین می باشد.

۷- صنایع دستی دریایی: کشور چین به علت داشتن مرزهای آبی طولانی و دسترسی به آب‌های گرم اقیانوس آرام از طریق دریای زرد و دریای شرقی و جنوبی چین، امکانات زیادی جهت استفاده از انواع صدف ها، مرجان ‌ها و سایر بقایای آبزیان دریا در اختیار دارد. وجود مواد اولیه‌ی فراوان و متنوع و نیروی کار ارزان موجب شده تا با الهام از طبیعت زیبای این سرزمین اقدام به برش، نقاشی و چسباندن قطعات مختلف صدف، مرجان و سایر بقایای آبزیان دریا به یکدیگر جهت تهیه و ساخت تابلوهای تزیینی نمایند. تابلوهای مذکور در ابعاد مختلف ساخته شده و به قیمت مناسب عرضه می گردد.

۸- روکاری (رودوزی): تهیه‌ی انواع محصولات نظیر رومیزی، روتختی، دستمال، کوسن و همچنین تابلوهای تزیینی به طریق رودوزی یکی دیگر از انواع صنایع دستی اصیل و سنتی چین است. روکاری بر روی پارچه‌های پنبه ای و پولیستر با استفاده از انواع نخ‌های تزیینی و رنگین صورت می گیرد. ضمن آن که سوزن دوزی بر روی ابریشم را باید نفیس ترین و ارزنده ترین نوع رودوزی‌های چین محسوب نمود که البته سوزن دوزی بر روی ابریشم را بیشتر به صورت تابلوهای زیبا که مناظر طبیعی و حتی محیط قعر دریا را همراه با ماهی ‌ها آبزیان رنگارنگ تصویر می نماید، مشاهده می گردد.

۹- معرق کاری چوب: تولید انواع تابلو، جعبه و پاراوان به شیوه‌ی معرق کاری نیز در چین متداول است. برای تزیین سطح چوب اغلب از صدف استفاده می شود ولی در مواردی هم افزون بر صدف، عاج و سنگ یشم را به کار می برند. عمده‌ی این محصولات در شهر گوانگژو تولید شده و برای فروش، بیشتر در پکن عرضه می شود.

۱۰- کنده کاری و منبت کاری چوب: از جمله‌ی دیگر صنایع دستی چین، کنده کاری روی چوب فوفل است که اشیا، مجسمه ‌ها و مبلمان از آن ساخته می شود. همچنین منبت کاری چوب نیز از جمله هنر-صنعت‌هایی است که در جمهوری خلق چين رواج دارد.

۱۱- ساخت اشیاء و مجسمه‌های تزیینی از سنگ یشم و مرمر : یکی دیگر از صنایع دستی پررونق و صادراتی چین است. در شهر پکن که عمده ترین مرکز تولید اینگونه محصولات می باشد، یک واحد تولیدی به نام Jadeware Factory  Beijing, فعالیت گسترده ای در این زمینه دارد. این کارخانه در سال ۱۹۵۸ میلادی تأسیس و شاغلین آن حدود 1800 نفر است. به هر حال استفاده از سنگ‌های گرانبهای دیگر نظیر اُنیکس و لاجورد نیز همانند سنگ یشم و سنگ مرمر برای ساخت انواع مجسمه ‌ها و اشیاء تزیینی از دیرباز در چین مرسوم بوده و امروزه نیز خریداران ثابتی در اروپا و آمریکا دارد.

12- گلیم بافی

۱۳- شیشه گری و نقاشی پشت شیشه

۱۴- سرامیک سازی: چین را باید مهد سرامیک سازی در دنیا دانست زیرا کلمه‌ی China Ware یا چینی آلات از این سرزمین گرفته شده و علت عمده‌ی آن کشف خاک سفید کائولن برای نخستین بار طی قرن‌های گذشته، در این سرزمین است. حتی نام خاک کائولن از تپه ای معروف اقتباس گردیده. این خاک برای نخستین بار در این تپه شناسایی و در صنعت سرامیک مورد استفاده قرار گرفته است. البته علاوه بر خاک کائولن از خاک رس مرغوب حاصل از رسوبات رودخانه‌های بزرگ این کشور نظیر رودخانه‌ی یانگ تسه و رودخانه‌ی زرد به بهترین شکل ممکن برای ساخت محصولات سفالی و سرامیک استفاده می شود.

با توجه به حجم تولید و صادرات و همچنین اصالت و تنوع صنایع دستی در چین، این کشور را می توان یکی از سه کانون عمده‌ی صنایع دستی جهان - به همراه هند و ایران - محسوب نمود. بایستی یادآور شد که طبق آمار موجود میزان صادرات سالانه‌ی صنایع دستی چین بیش از ۵ میلیارد دلار و میزان فروش به گردشگرانی که از این کشور دیدن می کنند، به بیش از به ۵۰0 میلیون دلار می رسد. گفتنی است که در شهر پکن چند فروشگاه بزرگ صنایع دستی دایر می باشد که متعلق به مرکز خدمات هنرها و صنایع دستی پکن می باشد. از سایر فروشگاه‌های بزرگ صنایع دستی نیز می توان به فروشگاه‌های دوستی  (Friendship)، پارکسون  (ParkSon) و مارکوپولو (Marcopolo) اشاره داشت.