صنایع دستی هند (بخش چهارم)

13- پاپیه ماشه

منشأ این هنر به درستی روشن نیست. عده ای از کارشناسان و محققان آن را هنری ایرانی می دانند در حالی که برخی دیگر زادگاه آن را مغولستان دانسته اند که در پی حمله‌ی مغول ‌ها در آسیای جنوبی و غربی انتشار یافته است. پاپیه ماشه که سابقاً در ایران به نام کارهای لاکی یا روغنی شهرت داشته از صنایع دستی ارزشمند هند است که بیشتر در کشمیر رواج دارد و در دوره‌ی سلاطین مغولی هند توسط استادکارانی که از سمرقند آورده شده بودند، متداول گردید. در زبان هندی به آن قلمدان سازی می گویند به این سبب که ابتدا از این شیوه‌ی کار صرفاً در ساخت قلمدان استفاده می شد و به دلیل کاربرد نقاشی به سبک مینیاتور بر روی آن به کار منقش نیز شهرت دارد. مراحل کار به این صورت است که ابتدا ورق را مرطوب کرده و با استفاده از چسب روی قالب مورد نظر می چسبانند. چسباندن ورقه‌های کاغذ بر روی یکدیگر آنقدر تکرار می شود تا قطر مطلوب حاصل گردد. آنگاه سطح آماده شده را با استفاده از لایه‌های بسیار نازک از گچ مخصوص شکسته بندی یا با رنگ روغن سفید می پوشانند. به منظور نرمی هرچه بیشتر سطح آماده شده گاهی مقداری چسب نیز به محلول گچ می افزایند. پس از این مرحله، سطح شیء را با روغن جلا به رنگ زرد کهربایی می پوشانند. معمولاً برای آنکه زمینه‌ی کار جلوه‌ی فلزی را پیدا نماید، اکسید مس را به حالت گرد به سطح آن می مالند که در نتیجه به آن رنگ مایل به سبز می دهد. پس از آن ماده‌ی لاکی مانند را روی آن به کار می برند که رنگ متمایل به قرمز را ایجاد می نماید. با استفاده از سایر اکسیدهای رنگی به جای اکسید مس، رنگ‌های دیگری نظیر سیاه، سفید، آبی، قرمز، بنفش و قهوه ای نیز بر روی شیء آماده شده به دست می آید. در پایان این مراحل، هنگامی که سطح کار کاملاً خشک شد، با استفاده از آبرنگ اقدام به کشیدن نقاشی مینیاتور بر روی آن می کنند. در پایان، یک نوع ورنی یا جلای خاص که از جوشاندن ماده‌ی کانی از نوع سیلیکات به نام Opal در ماده‌ی گیاهی سقز حاصل می شود را بر روی سطح نقاشی شده به کار می برند تا به عنوان پوششی شیشه ای و شفاف آن را از تأثیر عوامل خارجی محافظت نماید.

طرح‌های به کار رفته در مرحله‌ی نقاشیِ سطح اشیاء متنوع بوده و انواع گل ‌ها نظیر لاله، گل سرخ و سوسن همراه با دسته‌هایی از پرندگان در حال پرواز که با رنگ‌های روشن نقاشی می گردد، جلوه‌ی خاصی به این هنر می بخشد. زیباترین و قدیمی ترین طرح‌های پاپیه ماشه در حقیقت تقلیدی از طرح‌های به کار رفته روی پارچه‌ی شال کشمیر است. البته طرح‌های اسلیمی با استفاده از آب طلا روی زمینه‌ی قهوه ای یا خاکستری نیز متداول است. از جمله سایر نقوش رایج روی پاپیه ماشه، تصاویر انسان و منظره‌ی شکارگاه است و کالاهای تولیدی را انواع قوطی سیگار، زیرسیگاری، جعبه‌ی زیورآلات، پایه‌ی چراغ، سینی، کاسه، قلمدان تشکیل می دهد. و در سال‌های اخیر، جلد نفیس قرآن و آلبوم عکس نیز از آن تهیه می شود. اغلب صنعتگران شاغل در این رشته را مسلمانان شیعه‌ی کشمیر تشکیل می دهند.

۱4 – میناکاری

میناکاری روی طلا، نقره، مس و برنج در هند دارای پیشینه ای نسبتاً طولانی می باشد. استفاده از طرح ‌ها و نقوش ظریف و دقیق در رنگهای متنوع که با مهارت خاصی روی اشیاء، پیاده میشود، موجب گردیده که تولیدات این رشته جاذبه‌ی زیادی پیدا کند. مواد رنگی به کار رفته شامل اُکسید‌های کبالت، آهن و نظایر آن است. این مواد را در نقاط کنده کاری شده و یا فرو رفته‌ی اشیاء قرار داده و سپس آن را درون کوره حرارت می دهند تا رنگ ‌ها تثبیت گردد. مراحل کار به این شکل است که ابتدا طرح مورد نظر انتخاب و توسط طلا ساز ساخته و آماده می شود، آن گاه شیء مزبور جهت کنده کاری به صنعتگر قلمزن تحویل می گردد تا بر اساس طرح اولیه، محل خطوط را به وسیله‌ی قلم مخصوص و چکش خالی کند. سپس صنعتگر میناکار شیء را تحویل گرفته، و آن را کاملاً پاک و صیقلی می نماید و نقاط فرو رفته را با استفاده از اُکسیدهای رنگی و با توجه به درجه‌ی مقاومت هر یک در برابر حرارت کوره، انتخاب می کند. تقریباً تمام انواع رنگ ‌ها بر روی طلا قابل مصرف بوده، ولی فقط رنگ‌های سیاه، سبز، آبی، زرد تیره، نارنجی و صورتی بر روی نقره نتیجه‌ی مطلوب می دهد. بر روی زمینه‌ی مس تنها رنگ‌های سفید، سیاه و صورتی قابل مصرف می باشد. پس از خارج کردن اشیاء از کوره، آنها را درون محلول غلیظ اسیدهای نباتی مانند سرکه فرو می برند تا مواد زاید آن گرفته شده و کاملاً تمیز گردد. معمولاً اشیاء بسیار متنوعی به صورت میناکاری تولید می شود نظیر دستبد، گردنبند، دسته‌ی چاقو، قاشق، انواع ظروف مصرفی و تزیینی، جعبه‌های تزیینی و تندیس‌های کوچک. شهر جی پور در ایالت راجستان در زمینه‌ی میناکاری شهرت زیاد دارد. در ایالت آسام نیز در شهر جورهات میناکاری روی زیورآلات طلا با کیفیت دلپذیری متداول است. شهر مرادآباد هم یکی دیگر از مراکز فعال این صنعت می باشد.

۱5 - ملیله سازی و ساخت زیورآلات

این هنر که به صورت ساخت اشیاء مختلف تزیینی با استفاده از مفتول‌های قابل انعطاف طلا و نقره است، در ایالت آسام با طرح ‌ها و نقش‌های کاملاً استثنایی متداول است. به علاوه صنعتگران ایالت اُریسا نیز در ساخت زیورآلات ملیله به مهارت بسیار بالایی دست یافته اند و این اعتقاد در میان مردم وجود دارد که هنر ملیله سازی در ادوار گذشته‌ی تاریخی توسط بازرگانان فنیقی و عرب که با هند در ارتباط بودند، به اروپا منتقل گردیده است. از این روی ملیله کاری که اکنون در سوئیس، نروژ، سوئد و دانمارکی صورت می گیرد، مشابه کار هنرمندان ایالت اُریسا می باشد. در اریسا عموماً پسرها به این کار اشتغال دارند زیرا به کمک انگشتان کوچک خود می توانند مفتول ‌ها یا رشته‌های ملیله را از لابه لای یکدیگر عبور داده و طرح مورد نظر را به وجود بیاورند. در ایالت بیهار نیز ساخت زیورآلات ملیله در اندازه‌های نسبتاً بزرگ و حجیم با طرح‌هایی خاص خود متداول می باشد. در جنوب هند هم ساخت ملیله، طلا و نقره در مقیاس وسیعی معمول بوده که در مواردی نیز برای تزیین بیشتر آنها از سنگ‌های قیمتی استفاده می شود. انعکاس پیشینه و سنت‌های دیرینه‌ی مردمی امروزه به ویژه در زیورآلات مناطق مرکزی بنگال، ماهاراشترا و گجرات به خوبی مشهود می باشد. در این میان شهرهای احمد آباد و سورات جایگاه خاصی دارند. تندیس‌های کوچکی که در غار معروف اَجانتا در جنوب هند کشف شده، نشان دهنده‌ی تکامل هنر زرگری توسط ساکنان اولیه‌ی هند، پیش از آمدن اقوام آریایی به این سرزمین می باشد. استمرار این هنر موجب شده که حتی امروز هم زیورآلات جنوب هند ویژگیهای گذشته را حفظ نماید. مهارت صنعتگران در استفاده از کمترین مقدار طلا و نقره برای تزیین اشیاء به حدی است که در مواردی ضخامت آن از ورق کاغذ هم کمتر بوده و از استحکام لازم نیز برخوردار می باشد. در طی دوران حکومت مغولي هند نیز به علت حمایت‌هایی که از این صنعت صورت می گرفت، اوج شکوفایی آن را موجب گردید. سبک اصلی که در این دوره رواج یافت، امروزه در تولید زیورآلات دهلی، اَگرا، ماتورا، لاکنو، بنارس و شهرهای اطراف آن مشاهده می شود. مهارت صنعتگران هندی در کار گذاشتن سنگ‌های گرانبها درون زیورآلات طلا و نقره به نحوی که زیباترین حالت را القاء نماید و همچنین تلفیق میناکاری با طلاسازی و کاربرد سنگ یشم در جواهرسازی، تحسین برانگیز است. زیورآلات ساخته شده از طلا و نقره و حتی از مس و برنج برحسب توان مردم برای خرید آنها، هریک به نوعی بازگو کننده‌ی سبک دوره‌ی مغول می باشد. ایالت کشمیر به عنوان یکی از مراکز اصلی جواهرسازی هند، پیشرفت این سنت را مدیون تماس مستقیمی است که بر اثر تشویق حکومت گورکانی با صنعتگران و هنرمندان ایتالیایی حاصل نموده است. اشیاء بسیار زیبایی که به صورت گردنبند، انگشتر گوشواره و غیره با استفاده از طلای ناب و نگین‌های سنگی گرانبها و به کمک ابزار ساده ای نظیر قیچی، چکش، سوهان و قلم‌های آهنی تولید می شود، حاکی از مهارت فوق العاده‌ی صنعتگران کشمیری در این رشته است. در شهر بمبئی هم به صورت سنتی و هم با استفاده از ابزار و طرح‌های جدید زیورآلاتی با کیفیت مطلوب تولید می گردد.

با توجه به علاقه‌ی زیاد اقوام و قبایل مختلف هند به استفاده از زینت آلات، ساخت اینگونه اشیاء تقریباً در سراسر کشور و در هر منطقه با سبک ‌ها و طرح‌های خاص خود رواج دارد. از جمله می توان به تولید زیورآلات در ایالت بنگال که به صورت کنده کاری، مشبک و برجسته کاری روی طلا و نقره انجام می گیرد، اشاره کرد. در ایالت شرقی آسام، زیورآلات دارای طرح ‌ها و نقوش کاملاً استثنایی و بومی می باشد.

علاوه بر رشته‌های یاد شده، صنایع دستی دیگری نیز در هند متداول است که شامل انواع رودوزی ‌ها نظیر گلابتون دوزی، سوزن دوزی، قلاب بافی، ساخت عروسک با لباس محلی و نمدمالی می باشد. در نمدمالی نقوش و تصاویر مورد نظر را با گلدوزی بر روی نمد منتقل می کنند.

ارگان‌های مسئول صنایع دستی هند

به منظور هدایت کلیه‌ی صنایع دستی هند، ارگان ‌ها و نهادهایی به شرح زیر فعالیت دارند:

۱- هیئت عالی نظارت بر صنایع دستی هند که در سال ۱۹۵۲ میلادی پس از کسب استقلال این کشور، تأسیس شد و وظایف عمده‌ی آن عبارت است از بررسی مسائل صنایع دستی هند،راه‌های بهبود تولید و ایجاد زمینه‌ی مساعد برای توسعه‌ی فروش در داخل و خارج کشور. از آن جا که یکی از مسائل صنایع دستی، ایجاد نوعی تعادل میان حفظ اصالت ‌ها و سنت‌های گذشته از یکسو و نیازها و گرایش‌های جوامع مصرفی از سوی دیگر می باشد، لذا موضوع طراحی که در حقیقت الگوهای تولیدی محصولات صنایع دستی را ترسیم می نماید، از حساسیت خاصی برخوردار بوده و به همین مناسبت چهار مرکز طراحی در دهلی و مناطق شرقی، غربی و جنوبی هند زیر نظر هیئت عالی نظارت بر صنایع دستی فعالیت می نماید. به منظور ارتقاء سطح آموزش صنعتگران و استفاده از روش ‌ها و فنون جدید در تولید، بیش از 500 واحد آموزشی نیز در سراسر کشور فعالیت دارد.

۲- شرکت توسعه‌ی صادرات صنایع دستی و دستبافت‌های هند".

با توجه به نقش تعیین کننده‌ی صنایع دستی در اقتصاد روستایی هند، از نظر فرصت‌های شغلی، همچنین اهمیت صادرات آن از جهت تأمین درآمد ارزی، یک شرکت دولتی به موازات هیئت عالی نظارت که نقش ترویجی و حمایتی دارد، مشغول فعالیت می باشد.

۳- از آنجا که تولید صنایع دستی عمدتاً به شکل پراکنده و غیر متمرکز بوده و امر رساندن خدمات را به صنعتگران به ویژه در مناطق دور دست روستایی دشوار می سازد، لذا ایجاد تشکل‌های تعاونی به عنوان هسته‌ی اصلی فعالیت، مورد تشویق و حمایت دولت قرار گرفته که برای نظارت و هماهنگی کلیه‌ی آنها در سطح کشور اتحادیهای تعاونیهای صنایع دستی تأسیس گردیده است.