صنایع دستی هند (بخش سوم)

7- قالیبافی

این رشته از صنایع دستی همانند سایر رشته ‌ها در دوران شاهان مغولی هند به ویژه اکبر شاه از شکوفایی خاصی برخوردار گردید. این پیشرفت فوق العاده ناشی از دعوت و به کار واداشتن استادکاران قالیباف ایرانی از شهرهای کاشان، جوشقان، کرمان و سبزوار بوده و این هنرمندان در سراسر شبه قاره‌ی هند به ویژه در شهرهای آگرا، فاتحپور و لاهور مستقر گردیدند. به همین سبب طرح ‌ها و روش‌های تولید کاملاً ایرانی بود. پس از آموزشی قالیبافان هندی تدریجاً سبک‌های بومی هند نیز مورد استفاده قرار گرفت. قدیمی ترین نمونه‌ی قالی‌های این دوره در موزه‌های مشهور جهان نگهداری می شود که از آن جمله یک قطعه فرش مربوط به سال 1600 میلادی با طرح شکارگاه است که اکنون در موزه‌ی متروپولیتن نیویورک می باشد. در دوران تسلط انگلیسی ‌ها بر هند، این صنعت دستخوش رکود و توقف گردید ولی قالیبافی در کشمیر که گروه وسیعی از مردم را به کار و اشتغال واداشته بود، با پیاده کردن طرح ‌ها و نقش‌های ایرانی موقعیت خود را همچنان حفظ کرد. شاید دسترسی مستقیم به مرغوب ترین انواع مواد اولیه از نوع کرک بز و پشم گوسفند را بتوان از دلایل عمده‌ی استمرار این فعالیت دانست. هماهنگی در رنگ بندی و استفاده از طرح‌های ذهنی از ویژگیهای فرش کشمیر است. مواد اولیه‌ی مصرفی شامل نخ پنبه ای به عنوان تار یا چله‌ی قالی و پشم، و کرک و ابریشم به عنوان پود آن می باشد. البته در سال‌های اخیر به علت محدودیت مقدار ابریشم طبیعی، از نوع ابریشم مصنوعی که شباهت زیادی به نوع طبیعی آن دارد، استفاده می کنند. صنعتگران برای رنگرزی الیاف، رنگ‌های گیاهی بومی را به رنگ‌های شیمیایی وارداتی ترجیح می دهند، به طوری که صنعتگران محلی می گویند از مواد موجود در طبیعت می توان تا ۸۰۰ نوع رنگ یعنی هر یک از رنگ‌های اصلی را در درجات یا «شِیدهای» مختلف روی قالی پیاده کنند. علاوه بر کشمیر در نقاط مختلف ایالات بنگال و آمریتسار نیز قالی بافی رواج زیادی دارد.

دستگاه‌های بافندگی از نوع ایستاده یا عمودی بوده و گره‌هایی به کار رفته‌ی ضمن بافت از نوع گره‌ی فارسی است. طرح ‌ها و نقش‌هایی استفاده شده عموماً ایرانی، ترک و افغانی (هراتی) می باشد.

در دهلی و آگرا نیز که از مراکز مهم قالیبافی هند است، طرح ‌ها بیشتر سبک مغولی دارد. قالی‌های تولید شده در جی پور و جبل پور هر چند نسبت به سایر نقاط در مقیاس کمتری بافته می شود ولی کیفیت مطلوبی داشته و طرح‌های آن بیشتر شامل درخت سرو و تصویر جانوران بر روی زمینه‌ی قرمز تیره، آبی و شیری رنگ می باشد که نقوش قالی نواحی شرقی و مرکزی ایران را تداعی می کند.

در ایالت جنوبی کرالا نیز قالی بافی به میزان محدودی مشاهده می شود که طرح‌های به کار رفته کاملاً ویژگی طرح‌های هندو را دارد. قالی ابریشمی هم در این ایالت به صورت محدود تولید می گردد. در حقیقت از سال ۱۹۵۰ میلادی پس از کسب استقلال هند، این رشته با نگرشی اقتصادی مطرح گردیده و با حمایت‌های همه جانبه‌ی دولت موفق گردیده که از نظر میزان صادرات به کشورهای خارج برحسب وزن صادرات مقام اول و براساس ارزش رتبه‌ی دوم را (پس از ایران) کسب نماید. نوآوری در طرح ‌ها را می توان یکی از رموز موفقیت صنعت فرش هند در بازارهای جهانی دانست. با توجه به درصد رشد بالای جمعیت در هند، قالیبافی به عنوان یکی از منابع اصلی تأمین کار و درآمد. برای توده‌های وسیعی از جمعیت این کشور محسوب می گردد.

8- تراش و ساخت محصولات از عاج

از دیرباز عاج فیل به علت قابلیت شکل پذیری و در عین حال مقاومت آن در برابر عوامل خارجی، ماده‌ی مناسبی جهت بروز هنرآفرینی و خلاقیت صنعتگران چيره دست هندی بوده است. از این ماده به ویژه در ساخت تندیس‌های مختلف استفاده می شود. البته در سالهای اخیر به علت وضع مقررات بازدارنده از سوی دولت برای جلوگیری از کشتار بی رویه‌ی فیل ها، مصرف این ماده‌ی اولیه و طبعاً ساخت محصولات آن محدود شده است. در شهرهای مرادآباد و کوتاک این حرفه تا حدودی رواج داشته و از آن اشیاء گوناگونی نظیر قوطی سیگار، قاب عکس، شانه، زیورآلات و مهره‌های شطرنج می سازند. ایالت‌های بنگال و کرالا به علت وجود جنگل‌های دارای فیل، از مراکز عمده‌ی تراش روی عاج با پیشینه ای بس طولانی می باشند. این صنعت در شهرهای کانی پور و حیدرآباد نیز متداول است. در ایالت کرالا به تنهایی بیش از 1200 خانوار معیشت خود را از راه ساخت و تراش محصولات مختلف با استفاده از عاج تأمین می کنند. ضمناً دقت و مهارت صنعتگران این ایالت در کار تراش عاج در سراسر هند بی نظیر است. روی هم رفته صنعت عاج یکی از ارکان اصلی صنایع دستی هند نظیر نقره سازی و ساخت اشیاء مسی و برنجی می باشد که اعتبار زیادی برای این کشور کسب کرده است. عاج که در حقیقت دندان فوقانی فیل بوده و از آن برای بریدن استفاده می کند، به علت گرانی قیمت صرفاً در ساخت اشیاء تزیینی به کار می رود. عمده ترین موارد مصرف آن ساخت دسته‌ی چاقو، دکمه‌های پیانو، قاب عکس، گوی‌های مخصوص بازی بیلیارد، دکمه‌ی لباس، جعبه‌ی جواهرات، النگو، سنجاق سر و نظایر آن می باشد. با توجه به سخت بودن عاج، برای بریدن آن از ارّه استفاده نموده و ضمن برش برای جلوگیری از خرد شدن قطعات، روی قسمتی که تیغه ارّه حرکت می کند آب می پاشند، سپس با کمک سوهان قسمت‌های ناصاف را هموار نموده و بامداد طرح مورد نظر را روی آن منتقل می کنند و به وسیله‌ی قیچی مخصوص قسمتهای زائد را می برند. در این جا مرحله‌ی کنده کاری که سخت ترین مرحله‌ی ساخت می باشد آغاز می گردد. خلاقیت و مهارت معدودی از صنعتگران موجب پدید آمدن یک شاهکار هنری می شود. در پایان، با کاغذ سمباده شیء ساخته شده را پرداخت نموده، و سپس آن را با استفاده از خاک چینی یا کائولن به نرمی می سایند تا شفافیت لازم را حاصل نماید.

در مواردی با استفاده از حمام رنگ، عاج را به رنگ‌های مختلف در می آورند. برای جلوگیری از ترک برداشتن عاج، هنگامی که آن را از محلول جوشان رنگ خارج می سازند، بلافاصله درون آب سرد فرو می برند. به موازات افزایش تعداد جهانگردان خارجی که خریداران عمده‌ی آن می باشند، این حرفه اخیراً در دهلی نیز رایج شده، علاوه بر عاج فیل، از شاخ گاومیش نیز به همان نحو برای ساخت اشیاء مختلف هنری استفاده می شود. اشیاء گوناگونی نظیر جا قلمی، شانه، دسته‌ی عصا و چتر و همچنین دسته‌ی چاقو و خنجر با استفاده از این ماده تولید می گردد. در ایالات بنگال و گجرات از شاخ برای ساخت برخی زیورآلات مانند النگو، گردنبند، گل سینه، دکمه و غیره استفاده می شود. در ایالت میسور جعبه‌های تزیینی از شاخ که روی آنها با قطعات عاج و مس به حالت معرق درآمده تولید می گردد که از زیبایی و شهرت خاصی برخوردار است. در ایالت کرالا متنوع ترین اشیاء با استفاده از شاخ تولید می شود نظیر اشکال مختلف پرندگان مانند لک لک، قو و طاووس و حیواناتی نظیر فیل، شیر، ببر و اسب

و همچنین انواع وسایل رومیزی از قبیل جای تقویم و جا قلمی که روی آنها را کنده کاری می کنند.

9- خاتم سازی

این صنعت که در هند، سادلی نامیده میشود، بیش از 300 سال است که متدوال گردیده، و در ابتلا توسط ایرانیان آموزش داده شده و در انحصار عده ای از استادکاران پارسی " بوده ولی به تدریج هندوها نیز رموز آن را فرا گرفته اند. خاتمسازی بیشتر برای تزیین کاخ ‌ها مورد علاقه‌ی شدید فرمانروایان هندی بوده و درهای کاخ قدیمی در «نور بار» نزدیک «جی پور» با استفاده از این هنر تزیین یافته است. روش ساخت منطبق با نحوه‌ی کار امروزی خاتم سازان ایرانی در اصفهان و شیراز می باشد. مواد اولیه‌ی اصلی شامل عاج فیل به صورت ساده و یا رنگ شده. چوب‌های مختلف از جمله چوب، فوفل و عنّاب، ورق قلع و مفتول نقره یا برنج می باشد. شیوه‌ی ساخت به این ترتیب است که مواد مذکور را به شکل رشته‌های دراز و باریک درآورده و با دسته کردن و چسب زدن آنها به یکدیگر طوری عمل می کنند که پس از برش طولی، مقطع آنها نقش‌های متنوع هندسی را نشان می دهد. که در نهایت تعبیری از خط اصلی گل ‌ها می باشد. این نوارهای لایه مانند به صورت طولی برش داده شده و با چسباندن آنها بر روی صفحه‌ی نازک چوبی، نوارهای موازی را به وجود می آورند و سپس با چسباندن این نوارها بر سطح اشیاء مختلف طرح مورد نظر را پیاده می نمایند. برای اتصال لایه‌ی خاتم بر روی اشیاء از سریشم حیوانی که دارای مقاومت زیادی می باشد، استفاده می کنند. پس از خشک شدن محصولات ساخته شده، با استفاده از سوهان و کاغذ سمباده اقدام به هموار نمودن سطح اشیاء و پرداخت آن با استفاده از لاک و الکل یا لاک پولیستر می نمایند.

10- ساخت اشیاء از چوب صندل

یکی از تولیدات چوبی ممتاز هند، اشیاء ساخته شده با استفاده از چوب معطر صندل می باشد. پس از عاج فیل، چوب صندل گرانبهاترین ماده‌ی اولیه برای کننده کاری است. نرمی و صاف بودن طبیعی چوب صندل موجب شده که به عنوان بهترین نوع چوب برای ساخت اشیاء ظریف و حتی زیورآلات مطرح گردد. معمولاً گفته می شود که هر چه رنگ آن تیره تر باشد، کیفیت بهتر است. درخت صندل در ایالات میسور، کرالا، راجستان، بنگال غربی و مدرس به میزان وسیعی می روید که بهترین آنها درخت صندل Canara در ایالت میسور می باشد. به علت نرمی خاص این چوب، ابزار لازم برای شکل دادن به آن بسیار ساده و ابتدایی است.

طرح ‌ها و نقوش به کار رفته برای تزیین اشیاء ساخته شده از چوب صندل در هر ایالت متفاوت بوده ولی شیوه‌ی ساخت کم و بیش یکسان است.

روستای ساگارا  (Sagara) در ایالت میسور یکی از مراکز مشهور تولید اشیاء صندل می باشد. سازندگان سرشناس این رشته از طبقه‌ی خاصی می باشند که به گودیگار شهرت دارند. طرح‌های استفاده شده برای تزیین سطح اشیاء بسیار دقیق و ظریف و غالباً به صورت شاخ و برگ‌هایی است که ترنج وسط آن را کاملاً فرا گرفته است. اشیاء ساخته شده شامل جعبه‌ی لوازم آرایش، جعبه‌ی جواهرات، جا قلمی، جای پاکت، جلد آلبوم، قاب آیینه، قاب عکس، باد بزن دستی، تندیس‌های کوچک و مهره‌ی شطرنج می باشد.

11- مشبک کاری چوب

 یکی دیگر از روش‌های استفاده از چوب برای نشان دادن هنر و خلاقیت، مشبک کاری چوب است که عموماً برای تزیین در و پنجره و قسمت‌های نورگیر بناها به کار می رود و به آن پینجارا می گویند. نحوه‌ی کار به این شکل است که نقوش هندسی مورد نظر را روی چوب ترسیم نموده و سپس فواصل خطوط را با ابزار مخصوص خالی می کنند. این شیوه‌ی کار را در زبان انگلیسی  Iattice work می نامند.

12- معرق چوب

معرق عبارت از هنری است که برای آراستن و تزیین سطح چوب به کار می رود. موادی که برای این کار مصرف می شود شامل عاج فیل، استخوان و مفتول‌های مسی و برنجی است. روش ساخت بستگی به نوع کالای مورد نظر دارد ولی به طور کلی قسمت‌های پیش بینی شده را بر اساس طرح موجود خالی نموده و سپس رشته‌های نازکی از مواد را در نقاط خالی جایگزین می کنند. برای این کار ابتدا عاج یا استخوان را به صورت نوارهای باریک در می آورند و سپس با استفاده از چسب آن ‌ها را جایگزین قسمت‌های خالی شده‌ی چوب می نمایند. در ایالت‌های پنجاب، بیهار، میسور و اوتارپرادش، این هنر رواج دارد. البته سبک کار در هر منطقه متفاوت است. معمولاً در پنجاب تنها از مفتول برنجی برای تزیین سطح چوب استفاده شده و در بیهار و میسور تنها عاج به کار می رود در حالی که در شهرهای هوشیارپور و جولوندور برای تولید معرقی از کلیه‌ی مواد شامل استخوان، عاج و مفتول برنجی با هم استفاده می شود. اشیاء معرق کاری عموماً شامل انواع جعبه‌ی زینت آلات، قوطی سیگار، قاب عکس ، میز، صندلی و کمد می باشد. این رشته که تدریجاً رو به فراموشی می رفت در سال‌های اخیر مجدداً رونق یافته است. به طور کلی می توان گفت که محصولات چوبی هند از نظر تنوع شیوه‌های ساخت بسیار قابل مطالعه بوده و این تنوع ناشی از ورود تمدن‌های مختلف به این سرزمین در طول تاریخ آن می باشد. تنوع طرح‌های تزیینی روی چوب که شامل نقوش گل و گیاه، اشکال هندسی و تصاویر افسانه ای، تاریخی و مذهبی است، این واقعیت را تایید می کند. به عنوان مثال در قسمت‌های جنوبی ایالت پنجاب سه سبک مختلف کار مشاهده می شود: سبک اسلامی، سبک سیک و سبک هندو. با اشاعه‌ی تعالیم اسلامی، سبک باستانی هندو تحت تأثیر قرار گرفته و به علاوه بر سبک سیک ‌ها نیز اثر قابل توجهی گذاشته است. شاید عامل مؤثر دیگر در تکامل صنایع دستی مرتبط با چوب در هند را بتوان دسترسی به انواع چوب - در شرایط اقلیمی کاملاً متفاوت هند - دانست که منابع جنگلی قابل ملاحظه ای را از درختان مختلف مناطق استوایی در جنوب (چوب‌های آبنوس، صندلی و فوفل) و درختان سردسیری (چوب گردو و گلابی) در شمال فراهم نموده است.