شیوۀ تولید وسایل و محصولات سنگی

هنر کاشی کاری یکی از هنرهای زیباست که زیرمجموعه سفال و سفال سازی محسوب می شود. این هنر که از سال های گذشته در بین مردم رواج داشته است، نیازمند تصور و همچنین سلیقه می باشد. نمونه ای از این هنر در مساجد قدیمی به خصوص در اصفهان یافت می شود. در مطلب قبل در مورد انواع کاشی ها صحبت کردیم. در این مطلب نیز به ادامه آنها می پردازیم.

کاشی هفت‌رنگ

برای نصب کاشی‌های معرق به زمان زیادی نیاز بود، از این رو کاشی‌سازان در صدد ساخت و تولید نوع دیگری از کاشی برآمدند تا به کارشان سرعت بیشتری بخشند و در نتیجه در اواخر قرن نهم هجری، تکنیک دیگری به نام هفت‌رنگ، جایگزین آن شد که هم ارزان‌تر و هم سریع‌تر از کاشی‌کاری معرق بود. این تکنیک، ترکیب رنگ‌های مختلف و متعددی را بدون نفوذ در مرزهای یکدیگر بر روی کاشی ممکن ساخته بود. ابوالقاسم عبدالله واژه هفت‌رنگ را به تکنیک رنگ‌آمیزی با مینا بر روی لعاب اطلاق کرده است. این تکنیک در دوره بسیار کوتاهی بین اواسط قرن ششم تا اوایل قرن هفتم هجری از رواجی بسیار چشمگیر برخوردار بود. در بسیاری از بناهای تیموریان شاهد رواج کاشی‌کاری به شیوه هفت‌رنگ هستیم که به عنوان نمونه، می‌توان از مدرسه غیاثیه خردگرد که در سال ۸۴۶ هجری قمری تکمیل شده یاد کرد، ولی گسترش و رواج این شیوه در دوره‌ی صفویه صورت می‌گیرد. مساجد و مدارس دوره صفویه به طور کلی با پوششی از کاشی در درون و بیرون بنا تزئین شده‌اند. در حالی که کاربرد کاشی‌های معرق همچنان ادامه داشت، برای تکمیل سریعتر ابنیه‌ای که به دستور شاه عباس ایجاد شده بودند تکنیک کاشی هفت‌رنگ بیشتر تقویت و مورد استفاده قرار گرفت.

کاربرد کاشی‌های هفت‌رنگ از ابنیه مذهبی پا فراتر نهاده و در کاخ‌های شاهان صفوی نیز مورد استفاده قرار گرفتند. در این ابنیه نقوش انسانی و حیوانی به همراه نقوش انتزاعی به کار برده شده‌اند.

برای ساخت این نوع کاشی از کاشی‌های خشت یعنی چهارگوش استفاده می‌کنند. اندازه هر ضلع آن ۱۵ سانتیمتر می‌باشد که در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و نقش مورد نظر را روی آن طراحی و رنگ‌آمیزی می‌کنند و لعاب می‌زنند و به کوره برده و حرارت می‌دهند تا لعاب پخته شود. سپس از کوره خارج و بر دیوار نصب می‌کنند. هفت‌رنگ متداول عبارتند از: سیاه، سفید، لاجوردی، فیروزه‌ای، قرمز، زرد و حنایی که در ابنیه تاریخی و اماکن متبرکه از این نوع کاشی‌ها زیاد استفاده شده است.

پس از یک دوره رکود، در دوران زندیه و قاجار صنعت کاشی‌سازی مجدداً احیا و به رشد خود ادامه داد. در دوره‌ی زندیه شاهد کاربرد رنگ صورتی در کاشی‌کاری ابنیه به ویژه در شهر شیراز پایتخت زندیان می‌باشیم. استفاده از این رنگ به همراه رنگ‌های زرد و نارنجی روشن در کاشی‌کاری‌های دوره‌ی قاجار نیز دیده می‌شود.

کاشی معقلی

پس از کاشی هفت‌رنگ نوع دیگری از کاشی به نام معقلی رواج پیدا کرد. از آنجا که مخارج و زمان تهیه و نصب کاشی هفت‌رنگ به مراتب بیش از معقلی‌سازی است لذا هنرمندان استفاده از این نوع کاشی را ترجیح دادند. همچنین کارهای معقلی به دلیل اندازه کوچک کاشی دارای استحکام بیشتری نسبت به کاشی هفت‌رنگ می‌باشند. این ابعاد که بیشتر به صورت مستطیل یا مربع ساخته شده، باعث کاهش آثار ناشی از تغییرات جوی در کاشی‌ها می‌شود .

نقوش معقلی از مصالحی مانند آجر و کاشی (جدا و درهم) ساخته می‌شود و معمولاً در جدول‌های شطرنجی قابل ترسیم است. کاشی معقلی در پوشش‌های داخلی و خصوصاً نماسازی‌های خارجی کاربرد دارد.

از جمله بناهای سنتی و تاریخی که در آنها از هنر معقلی‌سازی استفاده شده است می‌توان به بنای خواجه ربیع در مشهد، گنبد مقبره شیخ صفی‌الدین اردبیلی و گنبد مسجد جامع گوهرشاد اشاره کرد.

علاوه بر انواع کاشی ذکر شده که بیشترین کاربرد را در معماری ایرانی دوران اسلامی داشته‌اند، از دیگر نمونه‌های کاشی‌کاری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

گره‌کشی

کاشی‌هایی با طرح و نقش‌های مختلف با اشکال چندضلعی‌های هندسی که پهلوی یکدیگر قرار می‌گیرند و تشکیل نقش واحدی را می‌دهند به نام گره‌کشی مشهورند.

کاشی پیش‌بر

گل قالب گرفته شده را روی صفحه صافی برگردان می‌کردند و شکل‌های مورد نظر را روی آن برش داده و به کوره می‌بردند و پس از حرارت دادن به شکل آجر از کوره خارج می‌کردند. این آجرها گاهی به صورت آجر (بدون لعاب) و گاهی با لعاب استفاده می‌شد.

کاشی مهری

قالب مورد نظر را آماده می‌کردند و کف قالب را با نقوش برگزیده شده کنده‌کاری می‌کردند. قالب را از خمیر گل‌رس پر می‌کردند و آن را در محل مناسبی برگردان می‌کردند. گل قالب گرفته شده پس از خشک شدن برای لعاب آماده می‌شد. لعاب دادن این خشت‌ها بدین طریق بود که برجستگی‌ها را به لعاب آغشته می‌کردند و گودی‌ها را به وضع اولیه خود یعنی گل باقی می‌گذاشتند. پس از پخته شدن محل گودی‌ها به صورت آجر نمایان می‌شد و محل برجستگی‌ها به شکل کاشی خود را نشان می‌داد.

حمیل

در اطراف کاشیکاری خطوطی پهن کشیده می‌شود که در معرق‌کاری و گره‌کشی به عرض‌های مختلفی از ۳ میلیمتر تا ۳ سانتیمتر کمتر یا بیشتر دیده می‌شود. این خطوط را حمیل می‌گویند. همچنین در بعضی موارد گره‌کشی، که خطوط اطراف چندضلعی‌ها را پهن گرفته‌اند تا نمایش دهنده‌ی زمینه کار باشد. (محمود ماهرالنقش، کاشی و کاربرد آن، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، ۱۳۸۱، صص۶۸-۶۹)

مراحل ساخت کاشی

مراحل ساخت کاشی چه در اندازه‌های کوچک و چه در اندازه‌های بزرگ بدین شرح می‌باشد:

۱. در ابتدا هنرمند با استفاده از تجربیات خود در طراحی، طرح کاشی را به روی کاغذ می‌آورد. طرح و نقشه‌ی ابتدائی که پایه و اساس کار است، شماره‌گذاری می‌شود. به این شکل که هر گل یا بوته یا گره دارای شماره‌ای است که در ترکیب نهائی از این شماره‌ها استفاده می‌شود.

۲. در مرحله بعدی هنرمند رنگ‌ها را مشخص می‌کند. هر تکه کاشی که قبلاً شماره‌گذاری شده است با رنگ معینی مشخص می‌گردد و سپس هر تکه بر روی یک کاشی سالم که قبلاً پخته و آماده شده است، چسبانده می‌شود.

۳. در این مرحله که لب‌زدگی نامیده می‌شود، کاشی‌های سالم بریده و تکه‌تکه می‌شوند در حالی که هنوز تکه کاغذ طرح شماره‌گذاری شده بر روی آن چسبیده است.

۴. در مرحله چهارم به نام گل بردگی حدود نقاشی روی کاشی با تیشه‌های کوچک و سوهان بیشتر مشخص می‌شوند ولی هنوز به مرحله ظریف‌کاری نرسیده است.

۵. در این مرحله تکه کاشی‌های گل برده شده، سوهان زده می‌شوند. به گونه‌ای که به اصل کار یعنی کاغذ نقاشی چسبیده شده روی کاشی صدمه‌ای وارد نشود. در این مرحله کار با ظرافت و دقت کامل بایستی انجام گیرد.

۶. مرحله ششم به نام تخمه‌گذاری معروف است. در این مرحله کار به حوصله و دقت و تیزبینی فراوان‌تری نیاز دارد زیرا استاد کار بایستی تکه‌های گوناگون کاشی را که به محل برده و سوهان زده شده‌اند، بر اساس نقشه کلی که دارد، در دل یکدیگر جای دهد مثلاً غنچه‌ای را در برگ‌ها بگذارد.

۷. در این مرحله قطعات جدا از هم که در مرحله تخمه‌گذاری ترکیب شده‌اند و اجزای یک گل را به وجود آورده‌اند، بر اساس نقشه تنظیم می‌شوند و پایه و پشت بغل نقش‌های کاشی‌ها به هم متصل می‌گردد.

۸. این مرحله جفت و جذب کردن است. بدین ترتیب که تکه‌های جدا شده اسلیمی‌ها و گل‌ها را روی تکه گچ یک متری یا چند متری سوار می‌کنند که البته این کار با در نظر گرفتن شماره‌ها و طرح اولیه است. جفت و جور شدن تکه‌ها در این مرحله بستگی به صحت، دقت و اجرای کلیه مراحل پیشین دارد. یعنی اگر مرحله‌ی گل‌بردگی یا سوهان‌زدگی و غیره درست و با حوصله انجام نشده باشد، درز و شکاف‌های بدی در سطح کل کاشی ایجاد می‌کند و کار را از زیبائی می‌اندازد.