شيوه و روش ساخت سفالينه

شیوهٔ سفالگری مراحل متعددی دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از: تهیه خمیر، شکل بخشیدن، تزيين، لعاب دهی و بالاخره پختن. البته هر یک از مراحل یاد شده به چندین شیوه و مرحله تقسیم می‌شوند. ظروف سفالین را می‌توان یکی از کهن‌ترین ساخته‌های دست بشری دانست. انسان‌های اولیه از آن زمان که به فکر ذخیره آب و غذا افتادند و به اهمیت چسبندگی و شکل‌گیری گل رس پی بردند، ظرف‌های سفالی را به شکل‌های گوناگون ساختند. با گذشت زمان و گسترش نحوهٔ زندگی، سفالگری هم به تدریج تکامل یافت.

سفالگران با دست‌هایشان بر ظرف‌های گلی نقش و نگارهایی کشیدند و آنها را با رنگ‌های گوناگون آراستند. مهم‌ترین مواد اولیه در کار سفالگری: گل، ماسه و مواد سوختنی است. گل رس به علت داشتن اکسید آهن و آهک دارای خاصیت شکل پذیری و چسبندگی است و می‌توان با آن ظرف‌هایی غیر قابل نفوذ ساخت و پرداخت.

برای تهیه سفال ابتدا گل را از معدن به محل کارگاه حمل نموده، سپس مقداری معین آب و ماسه به آن می‌افزایند. پس از اینکه گل و ماسه و آب کاملاً با هم مخلوط گردیده، آماده شد، گل به قطعاتی با اندازه‌های مورد نیاز تقسیم می‌شود و هر قسمت را به طور جداگانه روی چرخ سفالگری گذاشته، شروع به چرخ‌کاری و ساخت می‌نمایند.

چرخ سفالگری عبارت از یک صفحهٔ گرد فلزی در بالای دستگاه و یک دایرهٔ چوبی بزرگ در پایین است که با میله‌ای به یکدیگر متصل می‌شوند. استادکار با خیس کردن دو دست خود گل آماده شده را روی صفحهٔ بالایی می‌گذارد و با پاهایش، صفحهٔ زیرین را به حرکت درمی‌آورد و همراه با چرخش صفحهٔ فلزی با دست‌هایش به گل شکل می‌بخشد. با هر حرکت دست و لغزش انگشت، شکلی پدید می‌آید، گویی که نبض خاک در دست‌های ماهر استادکار می‌تپد.

ظرف‌های ساخته شده را معمولاً روی بام کارگاه‌ها یا فضای بازی در اطراف کارگاه می‌چینند تا در آفتاب خشک شود. مدت زمان لازم برای خشک شدن این اشیاء معمولاً یک روز است. سپس مصنوعات خشک شدهٔ خام را درون کوره قرار داده، حدود شش تا هفت ساعت حرارت می‌دهند. حرارت کوره در این مدت بین ۱۰۰۰ تا ۱۴۰۰ درجهٔ سانتیگراد است. محصولات پس از پخته شدن مدتی در کوره باقی می‌مانند تا به تدریج سرد شود.

در این مرحله آن گروه از فرآورده‌هایی که ساده بوده، احتیاج به لعاب دهی ندارد آمادهٔ عرضه و فروش هستند، ولی سفالینه‌های مصرفی شهری و مصنوعات تزیینی بعد از یک‌بار پختن، لعاب‌کاری شده، مجدداً درون کوره قرار می‌گیرد و در درجهٔ حرارت و مدت زمان کمتری برای دومین بار پخته می‌شود. معمولاً فرآورده‌ها حدود ده ساعت پس از

خاموش نمودن کوره در آن باقی می‌ماند تا به تدریج سرد شده و قابل عرضه و فروش گردند.

در حال حاضر در اکثر نقاط ایران از جمله مندگناباد، لالجین همدان، استهبان فارس، میبد یزد، شهرضای اصفهان، زنوز آذربایجان، کلپورگان سیستان و بلوچستان، جویبار مازندران، شهسوار و میناب، آستارا و لنگرود، سیاهکل و گیلان و کارگاه‌های میراث فرهنگی در بعضی شهرستان‌ها و ... تولید وسایل و مصنوعات سفالی رایج است.

محصولات سفال و سرامیک در هر یک از نقاط مذکور با اختلاف کمی در نوع مواد اولیه رنگ و طرح تهیه می‌شود  و به همین دلیل محصولات هر ناحیه به خوبی قابل تشخیص از فرآورده‌های سایر نقاط است. مثلاً ظروف سفالینی قم تماماً ساخت دست بوده، دارای خصوصیات صنایع دستی است و شامل خرمهره و انواع مصنوعات سرامیک نظیر کاسه، بشقاب، گلدان، شمعدان، زیرسیگاری و غیره است. مواد اولیه مورد مصرف خرمهره شامل سنگ کوارتز، سیلیس، کتیرا و اشنو (اشنو نام گیاهی است که از سوزاندن آن جهت ته لعاب خرمهره استفاده می‌شود) است.

سفالگران مندگناباد، ظروف را دوبار لعاب می‌دهند که ترکیبات لعاب‌ها با هم تفاوت دارد. بیشتر رنگ‌های آبی، سبز، قرمز و زرد را به کار می‌برند و طرح‌هایی که روی ظروف نقاشی می‌کنند عبارتند از: مرغی، پشت ماهی، اسلیمی، بوته جقه، نقش گل پنبه‌ای، گل لاله‌ای، گل مینایی و محرومات.

سفالگران ساوه برای مقاومت قسمت‌هایی از فرآورده؛ مثلاً دستهٔ کوزه از مادهٔ مخصوص استفاده می‌کنند، به نام لوخ یا لوخا که گیاهی شبیه گل قاصدک است و تهیهٔ آن متضمن پرداخت هزینهٔ چندانی از سوی سفالگران نیست.

در گیلان بهترین کار سفالگری تهیهٔ سفال سقف است که برای پوشش شیروانی ساختمان‌ها به کار گرفته می‌شود. این سفال‌ها با توجه به وضع اقلیمی منطقه بهترین پوشش برای شیروانی است، زیرا عایق بوده، از ورود گرما و سرما به داخل قسمت زیر شیروانی و ساختمان جلوگیری می‌نماید.

مرکز ساخت سفال سقف، سیاهکل و آستارا است. در حومه سراوان در قریه کلپورگان نیز نوعی ظروف سفالی تهیه می‌شود  که مواد اولیه آن تنها خاک و رنگ می باشد. کار تهیه گل به عهده مردهاست و کار ساخت محصولات را زنان به عهده دارند. فرآورده‌های گلپورگان دارای نقشهای ساده هندسی است. رنگ لازم برای ایجاد نقش را از سایش سنگی که در اصطلاح محلی تیتک می‌نامند به دست می‌آورند.

کوره‌ها

از نظر حرارتی کوره‌ها به انواع مختلف تقسیم می‌شوند که مهم‌ترین آنها عبارتند از: کوره با جریان هوا سمت بالا، کوره با جریان هوا سمت پائین، کوره تودرتو و کوره در بسته. شیوهٔ پخت در کوره‌ها به این ترتیب است که پس از چیدن ظروف سفالین با سرپایه‌های مخصوص در کوره، در ورودی مسدود می‌گردد سپس آتش ملایمی ظروف سفالین را حرارت می‌دهد، در این مرحله سفالگر سعی می‌نماید حرارت را به تدریج بالا ببرد که به نقطهٔ جوش، یعنی حدود صد درجهٔ سانتیگراد برسد. بخار آب ظروف سفالین خارج می‌شود، در این زمان سفالگر تدریجاً حرارت را بالا می‌برد و در حدود چهارصد درجه، آب موجود در ترکیب شیمیایی کائولین خارج می‌گردد و در این زمان سفالگر مجدداً حرارت کوره را افزایش می‌دهد، در حالی که از دریچه‌های کوچک کوره وضعیت پخت را زیر نظر دارد. حرارت بخشی تا نقطه کمال پخت سفالین معمولاً بین ۱۰۰۰-۱۲۰۰ و گاهی به ۱۵۰۰ درجهٔ سانتیگراد (بسته به نوع تزیین سفال) بالا برده می‌شود و مدتی در درجهٔ ثابت باقی می‌ماند. بالاخره مرحلهٔ تقليل حرارت و خاموش کردن کوره فرا می‌رسد و سفالگر آتش یا تنورهٔ کوره را می‌بندد.

گرگان: کوره‌های سفال، فلز و شیشه

تخت سلیمان – سیراف: کوره‌های سفالگری سده چهارم و هفتم هجری

گرگان: کوره سفالگری، سده ششم هجری

گرگان: کوره سفالگری سده ششم هجری

کوره‌های سفالگری: سمرقند - نیشابور - تخت سلیمان - الموت - گرگان

کوره‌های سفالگری: نیشابور، تخت سلیمان، سمرقند و دامنه کوه البرز