شناخت نقوش تذهیب و تشعیر

«یک قصه نیست غم عشق وین عجب کز هر زبان که می‌شنوم نامکرر است» حافظ

تعریف تذهیب

دایرةالمعارف هنر تذهیب را چنین تعریف می‌کند: آرایش صفحات کتب خطی است با نقش‌مایه های انتزاعی. در هنر ایرانی - اسلامی، این‌گونه تزئین از حیث پیچیدگی طرح ها و هماهنگی رنگ ها به اوج کمال رسید. در فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوش‌نویسی، در مقابل كلمهٔ تذهیب می‌خوانیم: تزئین اوراق کتاب و مرقّع و جلد کتاب با طلا و رنگ های دیگر، زرگرفتن، زراندود کردن، طلاکاری. تذهیب در هنر ایرانی به نسخه‌آرایی دست‌نوشته‌ ها با طرح های تزئینی هندسی و نقش‌مایه های انتزاعی گیاهی گفته می‌شود.

نجيب مايل هروی در تعریف تذهیب می‌نویسد: تذهیب در لغت زراندود کردن است و طلاکاری، و در عرف نسخه‌آرایی، به نقوشی گفته می‌شود منظم، که با خطوط مشکی و آب طلا کشیده و تزئین شده باشد و رنگ دیگری در آن به‌‌کار نرفته باشد. ممکن است طلایی که در تذهیب به‌کار می‌رود دارای رنگ های گونه‌گون باشد، به‌طوری که وقتی زر خالص با مقادیری نقره و مس به‌کار برده شود، رنگ آن زرد و سبز و سرخ می‌نماید. اردشیر مجرد تاکستانی در مورد تذهیب می‌نویسد: تذهیب را می‌توان مجموعه ای از نقش های بدیع و زیبا دانست که نقاشان و مذهبان برای هرچه زیباتر کردن کتاب های مذهبی، علمی، فرهنگی، تاریخی، دیوان اشعار، جنگ های هنری و قطعه های زیبای خط به ‌کار می‌بردند.

استادان تذهیب این مجموعه های زیبا را در جای جای کتاب ها به کار می‌گیرند تا صفحه های زرین ادبیات جاودان و متن های مذهبی سرزمین خود را زیبایی دیداری نیز ببخشند. کلمهٔ تذهیب از لغت عربی «ذَهَب»، یعنی طلا مشتق شده و عبارت است از طرح و ترسیم و تنظیم ظریف و چشم‌نواز نقوش و نگاره های گیاهی و هندسی درهم تنیده و پیچان، که با چرخش های تند و کند و گردش های موزون و مرتب و خطوط سیال و روان نقش شده باشند.

تعریف تشعیر 

در دایرةالمعارف هنر ذیل واژهٔ تشعیرسازی نوشته شده است: تشعیر اندازی. روش آرایش صفحات (کتاب یا مُرَقّع) است با نقش‌مایه های حیوان، مرغ، و گیاه. از اوایل سدهٔ شانزدهم/ سدهٔ دهم هـ در ایران رایج شد. نگارگران غالباً این نقش‌مایه ها را به رنگ طلایی بر پس زمینهٔ لاجوردی طراحی می‌کردند. در فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوش‌نویسی در مقابل کلمهٔ تشعیر می‌خوانیم: تصاویر پرندگان و حیوانات، گل و بوته و درختان، که در حاشیهٔ کتاب ها به کار گرفته می‌شده، به‌خصوص تصویر حیوانات را تشعیر می‌گویند. این نوع طراحی ظریف و زیبا برای صفحه‌آرایی و زیبا کردن حواشی صفحات کتاب ها به کار می‌رفته است و بیشتر با رنگ طلایی و گاه رنگ‌آمیزی همراه بوده است.

تشعیر اصطلاحی در کتاب‌آرایی و نقاشی ایرانی است و به نقوشی اطلاق می‌شود که از یک یا دو رنگ، در حاشیه و سرفصل های برخی کتب و در و دیوار و پرده ها و فضاهای موجود در مجلس سازی ها و پرده های نقاشی ایرانی کشیده می‌شود. تشعیر از شَعْر (مو) گرفته شده است و به نقوش بسیار ریز از گیاه و پرنده و درختان اطلاق می‌شود. اردشیر مجرد تاکستانی در مورد تشعیر می‌نویسد: تشعير نوعی طراحی است که اکثراً برای تزئین حاشیهٔ کتاب های خطی به کار می‌رفته است، معدود افراد متخصصین این هنر - که اکثراً در کتابخانه های سلطنتی تزئین حاشيهٔ صفحات كتب نفیس خطی را به عهده داشتند.

با رنگ و جلای خاص توأم با طلای کم‌رنگ یا پررنگ و یا قلم‌گیری با طلا، که انواع گوناگونی را دربر می‌گرفته، طراحی و زیبایی کتاب را رقم می‌زدند. او در ادامه می‌نویسد: تشعير به طراحی حیوانات در حاشیهٔ کتاب ها برای تزئین بیشتر گفته می‌شود. این هنر، شامل انواع مختلفی می‌شود که با نام های گوناگون از آن یاد می‌شود. زهرا رهنورد معتقد است: تشعیر در لغت از شَعر می‌آید به معنی موی و در اصطلاح مُذَهّبان، نقش‌اندازی با طلا یا نقوش اسلیمی، ختایی، و تصاویر حیوانات به صورت بسیار ریز و ظریف است.

در مجموع، تشعیر به آن دسته از نقوش ظریف و ریزی گفته می‌شود که در غالب نقش‌پردازی ها در آثار نگارگری، مرقعات و نسخ خطی ایرانی به کار می رود و نقش های پرندگان، جانوران، و نگاره های نباتی را دربر می گیرد.

نقوش تذهیب و تشعیر

نقوش تذهیب ایرانی – اسلامی اصولاً بر دو گروه «نقوش هندسی» و «نقوش گیاهی» مشتمل اند. در تذهیب، این دو خانوادهٔ نقوش غالباً باهم می‌آمیزند و ترکیبی بی‌نظیر، زیبا، و متعادل را به وجود می‌آورند. نقوش هندسی ایرانی – اسلامی اصطلاحاً «گره» گفته می‌شود و نقوش گیاهی ایرانی - اسلامی اصطلاحاً «اسلیمی» گفته می‌شوند. نام مُفردات نقوش گیاهی ایرانی – اسلامی که اصطلاحاً به آنها «آلت» گفته می‌شوند، عبارت است از دانهٔ بلوط، ماکو، طبل، شِش، برگ چناری، ترقه، ستارهٔ چهار پَر، ستارهٔ پنج پَر، ستارهٔ شش پَر، سَکرو، سُرمه‌دان، پنج شُل، پنج تُند، پنج باز و ... . این مفردات در نقش های هندسی متنوعی با یکدیگر ترکیب شده واصطلاحاً «گره»های متفاوتی را ایجاد می‌کنند. نقوش گیاهی ایرانی – اسلامی در کلیت خود اصطلاحاً «اسلیمی» گفته می‌شوند.

نقوش «اسلیمی» از ترکیب انواع «اسلیمی ها» و «ختایی ها» به وجود می‌آید. «اسلیمی ها» در انواع «فیلی یا خرطومی»، «دهان اژدری»، «ماری»، «ابری»، «گلدار»، «برگی»، «باچنگ»، «ساده»، «توپُر» و... طراحی می‌شود. نام مفردات «ختائی» نیز عبارت است از گل، نیمل، گل سه پَر، گل چهار پَر، گل پنج پَر، گل لاله عباسی، غنچه، برگ، برگ چناری، برگ کنگره ای، ابرک، گِره، چنگ، بند، ساقه، شرفه و.... این مفردات تحت قواعد خاص خود بر محور «اسلیمی ها» می‌نشینند و با هم ترکیب می‌شوند. «اسلیمی ها» و «ختائی ها» در قالب ها و فرم های متنوع و گوناگونی با هم ترکیب و طراحی می‌شوند، بعضی از مهم ترین این قالب ها عبارتند از سرلوحه ها (در انواع تاج، نیم تاج، چهارگوش، چشمه ای، گنبدی)، ترنجی، شمسه، لچک ترنج و... . نقوش تشعیر ایرانی - اسلامی نیز اساساً بر دو گروه «نقوش الهام گرفته از نگارگری» و«نقوش گیاهی» مشتمل اند.

نقوش گیاهی در اینجا نیز «اسلیمی» خوانده می‌شوند که جزئیات آن در بالا شرح داده شد. نام مفردات «نقوش الهام گرفته از نگارگری» اغلب از نام حیوانات و گیاهان گرفته شده است که عبارت اند از ابر، گل، بوته، درخت، کوه، صخره، سنگ، اسب، شیر، خرگوش، آهو، روباه، اژدها، پرندگان، سیمرغ و ... . تقسیم‌بندی معتبر دیگری که در مورد «نقوش الهام گرفته از نگارگری» در تشعیر به کار می‌رود از آنِ اسکندر اسکندر پورخرمی است که نقوش تشعیر را به صور انسانی، صور جمادی، صور نباتی، صور حیوانی و صور خیالی تقسیم کرده است.

این مفردات با توجه به فضای در نظر گرفته شده برای تشعیر با هم ترکیب شده و فضای خالی مابین آنها با انبوهی از گیاهان و درختان مُلهِم از نگارگری پوشانده می‌شود تا جایی که غالباً برای یافتن یک آهو یا پرنده می‌بایست با دقت زیاد به نقوش تشعیر نگاه کنیم.