شناخت عیوب احتمالی فرش

زمانی یک فرش از ارزش هنری و اقتصادی بالائی برخوردار می‌باشد که عاری از هر نقص و عیب باشد و این امر اتفاق نمی‌افتد مگر اینکه تمام عوامل اصلی و جانبی مؤثر در بافت از کیفیّت بالائی برخوردار باشند و بافنده فرش از مهارت تجربی و علمی بالائی برخوردار باشد و بداند که کوچک‌‌‌‌ترین نقصی در هر یک از عوامل مربوط به بافت از مواد اولیّه گرفته تا دار و ابزار چلّه‌کشی و بافت، صدمات زیاد و حتی جبران ناپذیری بر فرش وارد می‌کند.

عیوب احتمالی در فرش از نظر منشاء به موارد زیر تقسیم می‌شوند.

۱. عیوب مربوط به مواد اولیّه پشم و پنبه و ابریشم

همان‌طور که قبلأ توضیح داده شد پشم و پنبه و ابریشم عوامل اصلی در بافت فرش هستند و پیرو مطالب قبلی که خصوصیّات هر کدام از موارد فوق مورد بحث قرار گرفت لازم به ذکر است که از مصرف نمودن پشم‌های خشک و پنبه‌های نارس و قارچ زده و ابریشم‌های گجین باید خودداری نمود. در ضمن آنکه باید به رنگ خامه‌ها نیز توّجه لازم را مبذول داشت و از مصرف خامه‌هایی که با رنگ‌های جوهري رنگ شده باشند خودداری نمود و به کیفیّت رنگرزی خامه‌ها نیز توّجه نمود و از مصرف نمودن خامه‌های ابرش (رگه‌دار) جدأ خودداری نمود.

۲. عیوب مربوط به عوامل جانبی

همان‌طور که قبلأ گفتیم دار و ابزار و نقشه، بطور مستقیم و غیرمستقیم اثرات مهمّی روی فرش دارند و کوچک‌‌‌‌ترین عیب و نقصی در هر کدام از موارد فوق صدمات زیادی بر فرش وارد می‌کند. به عنوان مثال، سالم نبودن دار باعث بوجود آمدن کجی، سرکجی خواهد شد و عدم سلامت نقشه باعث ایجاد عیب غلط‌بافی و استفاده از شانه نامناسب، موجب پارگی تارها خواهد شد و کار کردن با قلّاب یا چاقوی کند، موجب کاهش سرعت بافت می‌شود و استفاده از قیچی کند و ناصاف موجب جویدگی فرش خواهد شد.

۳. عیوب مربوط به نگهداری فرش

همان‌طور که بافت فرش و استفاده از مواد اولیّهٔ مناسب برای بافت فرش از اهمیّت قابل ملاحظه‌ای برخوردار است حفظ و نگهداری فرش بافته شده نیز حائز اهمیّت است بعنوان مثال از نگهداری فرش در محیط مرطوب و تاریک باید خودداری شود چون رطوبت باعث پوسیدگی فرش خواهد شد. در ضمن مراقب عوارضی چون بیدزدگی باشیم چون بید باعث پوسیدگی و خوردگی فرش خواهد شد. عیوب احتمالی در فرش عبارتند از:

الف) غلط‌بافی

اگر نقش و نگارها شکل واقعی خود را نداشته باشند و به عبارتی نقش و نگارها دچار بهم ریختگی شده باشند و نسبت به یکدیگر و ابعاد فرش تناسب و تقارن نداشته باشند ‌‌‌‌می‌گوئیم که عیب غلط‌بافی بوجود آمده است.

علل

۱. سالم نبودن نقشه و عدم دقّت طرّاح

۲. عدم دقّت بافنده و اشتباه خواندن نقشه و جابجا زدن گره‌ها

3. عدم دقّت در چلّه‌کشی (پر و تنک بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها)

4. عدم دقّت در پودکشی و ناهماهنگی در شانه زدن فرش

5. عدم دقّت در انتخاب مواد اولیّه به طور مناسب به طور مثال استفاده از خامه‌هایی با ضخامت متفاوت در فرش از عواملی هستند که باعث بوجود آمدن غلط‌بافی می‌شود.

ب) خلوت‌بافی (ساده‌بافی)

نقوش و نگاره‌های موجود در فرش باید دارای تناسب مطلوب بوده و نسبت به هم از تعادل و هماهنگی برخوردار باشند. حال اگر گل و بندها نسبت به هم‌ تقارن نداشته باشند یعنی اینکه در قسمتی از فرش گل و بندها متراکم باشند و بالعکس در قسمتی دیگر فاصله گل‌ها از هم زیاد باشد. در این حالت قسمت‌هایی در متن یا در حاشیه‌ها بیش از حد لازم بدون نقش می‌ماند و حالت خلوت‌بافی‌ پیدا می‌کند.

علل

1. عدم رعایت صحیح نقشه‌خوانی

2. جابجا بافتن رنگ‌ها و تصرف در تغییر رنگ‌ها بدون اطلاع کافی از ‌‌ترکیب صحیح رنگ‌ها

۳. عدم رعایت اصول چلّه‌کشی و پر و تنک بودن چلّه‌ها

پ) پوکی یا تو خالی بودن فرش

به کاهش چگالی فرش با توّجه به رجشمار پوکی می‌گویند. همان‌گونه که در مبحث چگالی گفته شد چگالی فرش در رج شمارهای مختلف، متفاوت می‌باشد و هر چه تعداد گره در واحد سطح بیشتر باشد چگالی فرش بیشتر می‌باشد و به عبارتی چگالی فرش مشخّص کننده مرغوبیت فرش می‌باشد. در‌صورتی‌که به هر دلیل تعداد گره‌ها کاهش یابد. چگالی فرش نیز کاهش می‌یابد و عیب پوکی پیش می‌آید.

علل

1. کاهش مصرف خامه و افزایش مصرف نخ چلّه و پود

2. استفاده از گرهٔ جفتی

3. استفاده از گرهٔ کمانشی فرش‌‌های پوک از استحکام و دوام لازم برخوردار نمی‌باشند و طول عمر بسیار کوتاهی دارند و از ارزش اقتصادی پائینی برخوردارند.

ت) پارگی

بعضی مواقع فرش‌‌ها به ویژه حاشیهٔ آنها پاره می‌شود که ممکن است پارگی در ‌‌‌‌چلّه‌ها یا در قسمت‌های بافته شده ایجاد شود. علل پارگی عبارتست از:

1. استفاده از ابزار نامناسب: به طور مثال استفاده از دفه‌هائی که به صورت آسیب دیده‌اند و یا دفه‌هایی که دارای دندانه‌های تیز هستند موجب پارگی تارها خواهد شد.

۲. عدم مهارت در استفاده از دفه و شانه: در‌صورتی‌که بافنده روش صحیح پود زدن را نداند و دفه را به طور صحیح استفاده نکند امکان پارگی ‌‌‌‌چلّه‌ها وجود خواهد داشت.

3. سفت نمودن بیش از حد تارها: در اثر سفت نمودن بیش از حد، تارها مقاومت خود را از دست می‌دهند و پاره می‌شوند.

۴. استفاده از مواد اولیّه به مقدار نامناسب (در مبحث ‌‌ترکیدگی توضیح داده خواهد شد).

5. طولانی شدن مدّت زمان بافت که موجب پوسیدگی ‌‌‌‌چلّه‌ها خواهد شد.

6. پاره شدن فرش با ابزار تیز توسط افراد مغرض و اطفال نیز از دیگر علّت‌های پارگی می‌باشد.

ث) دو رنگی یا رگه‌دار شدن

در بعضی از فرش‌‌ها رنگ زمینه اصلی و یا حاشیه‌ها دربعضی از قسمت‌ها یا حتی چند رج تغییر می‌یابد و پس از بافتن چند رج مجدداً به رنگ اولیّه برمی‌گردد.

این تغییر رنگ را که به صورت نواری در یک یا چند جای قالی مشاهده می‌شود رگه می‌گویند. عیب رگه‌دار شدن فرش بعلّت عدم تهیّهٔ مواد اولیّه به مقدار مناسب و مورد نیاز می‌باشد و علّت دیگر پیدایش این عیب عدم دقّت در مرحله رنگرزی خامه‌ها و یکنواخت رنگ نشدن خامه‌ها می‌باشد در عیب دو رنگی که به علّت عدم تهیّه مناسب خامه ایجاد می‌شود رنگ متن یا رنگ حاشیه‌ها تغییر پیدا می‌کند و دو رنگ بودن آنها کاملا مشهود می‌باشد.

ج) کیسی

به جمع‌شدگی یا چین‌خوردگی متن یا حاشیه فرش‌‌ها کیسی می‌گویند و این حالت به نحوی است که فرش در این قسمت‌ها اضافه‌‌‌تر به نظر می‌رسد. این فرش‌‌ها علاوه بر اینکه از ظاهر خوبی برخوردار نیستند بیشتر از دیگر فرش‌‌ها در معرض فرسایش قرار می‌گیرند و پرزهای آن زود‌‌تر از بین می‌روند و به اصطلاح نخ‌نما می‌شوند (پیدا شدن تار و پود به علّت از بین رفتن پرز را نخ‌نما‌شدن ‌‌‌‌می‌گوئیم).

علل

۱. مدور نبودن قطر سردار و زیردار

۲. قرار گرفتن پرزها و یا هرشی اضافی بین زیردار و ‌‌‌‌چلّه‌ها به این صورت که این اشیاء به محل فشار وارد نموده و باعث کیسی آن قسمت می‌شوند قرار گرفتن شیئی اضافی ممکن است در حین چلّه‌کشی، بافت و پائین‌کشی رخ دهد.

3. عدم دقّت در هنگام پائین‌کشی در فرش‌های فارسی بافت اگر هنگام پائین‌کشی در محل اتصال فرش به زیردار در محل دوخت، جمع‌شدگی بوجود آید باعث کیسی می‌شود.

4. جمع‌شدگی ‌‌‌‌چلّه‌ها هنگام انجام عمل ساده‌بافی در‌صورتی‌که هنگام انجام گلیم‌بافی، تراکم ‌‌‌‌چلّه‌ها به هم بخورد و ‌‌‌‌چلّه‌ها جمع شوند کیسی بوجود می‌آید.

5. استفاده از مواد مصنوعی در فرش: همان‌گونه که در مباحث عوامل اصلی گفته شد فرش دستباف زمانی مرغوب می‌باشد که از مواد اولیّهٔ طبیعی استفاده شود. استفاده از مواد مصنوعی در فرش باعث می‌شود که هرگاه فرش در معرض گرما قرار گیرد مواد مصنوعی جمع شوند و فرش دچار کیسی شود.

چ) کجی

در‌صورتی‌که حاشیه‌های بغلی فرش (طول و عرض) در امتداد یک خط مستقیم قرار نداشته باشند و تورفتگی یا بیرون‌زدگی (شکم دادگی) داشته باشند به این عیب کجی می‌گویند.

علل

1. سالم نبودن دار قالی‌بافی و خمیدگی سردار و زیردار

۲. عدم پخش بیشتر چلّه در سردار

۳. تاب زیاد پود ضخیم

۴. عدم وجود کوجی در دستگاه‌های فارسی بافت لازم به ذکر است که حتی در دستگاه‌های فارسی بافت اگر زمانی که سر پود ضخیم حاصل از رج قبل که در کنار فرش مانده است هنگام پودکشی در رج بعدی زیاد به سمت داخل کشیده شود فرش دچار عیب کجی خواهد شد.

۵. عدم دقّت در ‌‌تراکم ‌‌‌‌چلّه‌ها هنگام چلّه‌کشی (متراکم بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها در کناره‌ها و تنک بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها در وسط)

۶. عدم وجود تسمه‌های عمودی و رد نکردن پود ضخیم از روی تسمه‌ها در دستگاه‌های ‌‌ترکی بافت.

۷. عدم دقّت در پائین‌کشی (‌‌ترکی و فارسی بافت) در‌صورتی‌که هنگام پایین‌کشی لبه‌های دو طرف فرش تا راست‌روها به یک ‌‌‌‌اندازه نباشد عیب کجی (تورفتگی) بوجود خواهد آمد.

ح) سرکجی (شانه‌دار‌شدن)

اگر ‌‌‌‌اندازه طولی دو نیمه طول فرش در حالت تقارن با هم متفاوت باشد به این عیب سر‌کجی گویند. عللی سرکجی عبارتند از:

1. متراکم بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها در یک طرف و تنک بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها در طرف دیگر

2. شل و سفت بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها، همان‌گونه که در مرحله چلّه‌کشی توضیح داده شد تارها باید با کشش یکسان روی سردار و زیردار کشیده شوند. در‌صورتی‌که این امر مورد توّجه قرار نگیرد قسمتی از ‌‌‌‌چلّه‌ها سفت و قسمت دیگر شل خواهد بود. در این حالت به دلیل شل بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها در یک طرف قالی گره‌ها روی هم نمی‌خوابند و بالنتیجه بالازدگی پیش می‌آید، در طرف دیگر به علّت سفت بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها پائین‌زدگی پیش می‌آید.

3. موازی نبودن فاصله بین سردار و زیردار در دو نیمه دار، (اگر سردار و زیردار موازی هم نباشند و در یک طرف سردار به زیردار نزدیک شود احتمال شانه دار شدن فرش وجود دارد.)

۴. عدم یکنواختی در کوبیدن دفه، این عیب معمولاً زمانی بوجود می‌آید که دو نفر بافنده روی یک دار کار کنند هرکدام از بافنده‌ها قسمت مربوط به خود را ببافد و دفه بزند که بعلّت متفاوت بودن شدن ضربات دفه زدن، احتمال بوجود آمدن این عیب وجود خواهد داشت.

خ) ترنج‌دار‌شدن

چنانچه در فرش‌های ‌‌ترنج‌دار، ‌‌ترنج در مرکز فرش قرار نگیرد یا به عبارتی فاصله وسط ‌‌ترنج تا ابتدای فرش با فاصله وسط ‌‌ترنج تا انتهای فرش متفاوت باشد به این عیب ترنج‌ داشتن می‌گویند.

علل

۱. دو‌دست شدن بافت یا تعویض بافنده‌ها در نیمهٔ پایینی و بالایی فرش

۲. متفاوت بودن کشش ‌‌‌‌چلّه‌ها در دو نیمهٔ فرش یا به عبارتی شل بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها در نیمه اول فرش یا سفت بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها در نیمهٔ دوم فرش یا به عکس

۳. تغییر ضخامت خامه‌های مصرفی در دو نیمهٔ فرش

۴. تغییر ضخامت پودها در هر دو نیمهٔ فرش

۵. دخل و تصرف در تعداد رج‌های قالی طبق نقشه و به عبارتی کاستن از تعداد رج‌های نقشه در یکی از دو نیمه فرش ۶- تغییر ‌‌تراکم ‌‌‌‌چلّه‌ها در دو نیمه بافت

د) بالا زدگی

افزایش طول فرش با توّجه به رجشمار فرش یا با توّجه به سفارش اصلی را بالازدگی گویند. در این عیب گل و نگاره‌های کشیده شده دراز‌‌تر به نظر می‌رسند.

علل

۱. ضخیم بودن خامه‌ها و نخ‌های چلّه و پود نسبت به رجشمار فرش

۲. متراکم بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها با توّجه به رجشمار فرش

۳. شل بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها

۴. عدم یکنواختی درکوبیدن پودها یا به عبارتی کاهش شدت ضربات و تعداد دفعات کوبیدن

۵. تعویض بافنده

ذ) پائین‌زدگی

کاهش طول فرش با توّجه به رجشمار فرش یا با توّجه به سفارش اصلی را پائین‌زدگی می‌گویند. یا به عبارتی در این عیب طول گل‌ها کوبیده شده و فرش پائین‌زدگی دارد.

علل

۱. نازک بودن خامه‌ها و نخ‌های ‌‌‌‌چلّه‌ها و پود نسبت به رجشمار

2. تنک بودن ‌‌‌‌چلّه‌ها با توّجه به رجشمار فرش

3. سفت بودن چلّه‌ها نسبت به ‌‌‌‌اندازه مورد نیاز

۴. زیاد بودن شدت ضربات و تعداد دفعات کوبیدن دفه

5. تعویض بافنده

ط) ترکیدگی

پاره شدن ‌‌‌‌چلّه‌ها و جدا شدن گره‌ها هنگام تا کردن فرش یا هنگام پائین‌کشی را ترکیدگی می‌گویند. علل کاهش ضخامت پشم و افزایش ضخامت نخ پود یا نخ چلّه (در فرش‌‌ها بین میزان مصرف مواد اولیّه پنبه با پشم باید تناسب وجود داشته باشد.) که در این صورت به علّت کاهش مصرف پشم، فرش انعطاف‌پذیری خود را از دست می‌دهد و در نتیجه به علّت خشکی ممکن است عیب ‌‌ترکیدگی پیش آید.

ظ) لوچه‌شدن

اگر یکی از گوشه‌های فرش بلند‌‌تر از سایر گوشه‌های آن باشد به این عیب لوچه‌شدن می‌گویند. علّت عمده عیب لوچه‌شدن مربوط به زمان اتمام فرش و بریدن چلّه‌ها می‌باشد. همانگونه که قبلأ متذکر شدیم، بریدن فرش از روی دار نیاز به مهارت خاصی دارد و در‌صورتی‌که بریدن ‌‌‌‌چلّه‌ها از یک طرف شروع و به سمت دیگر ادامه یابد بر اثر سنگینی وزن فرش به گوشه مقابل فشار وارد می‌شود و در نتیجه این عیب به وجود می‌آید.

ع) شمشیری‌شدن

در‌صورتی‌که قسمت ابتدای فرش به سمت پائین انحنا پیدا کند یا گوشه‌های پائینی فرش از حالت طبیعی خود خارج شده و حالت تیزی پیدا کند عیب شمشیری‌شدن بوجود می‌آید. علل عدم استفاده از چوب مهار در دستگاه ‌‌ترکی بافت و شل بودن قسمت ساده‌بافی فرش باعث می‌شود تا بر اثر ضربات دفتین، کناره‌های فرش به سمت پائین انحنا پیدا کند و حالت شمشیری پیدا کند.

غ) ذرتی‌شدن

به روگیری بیش از حد پرزها در حین بافت یا هنگام پرداخت را ذرتی‌شدن گویند. در واقع اگر ارتفاع پرزها بیش از حد لازم کوتاه شوند و یا به عبارتی بافت بوسیله قیچی بیش از حد لازم روگیری شود به طوری که با لمس کردن سطح فرش نوک انگشتان با ‌‌‌‌چلّه‌ها برخورد می‌کند و حتی ممکن است انتهای گره‌ها نیز لمس شود به این عیب ذرتی‌شدن گویند. علّت این عیب عدم دقّت بافنده یا پرداخت‌کنندهٔ فرش می‌باشد که پرزها را بیش از حد لازم کوتاه می‌نماید و این عیب را بوجود می‌آورد.

ف) بره‌بره‌شدن (قیچی زدن نامنظم)

بلند و کوتاه قیچی نمودن پرزها را جویدگی یا اصطلاحاً بره‌بره‌شدن می‌گویند که باعث می‌شود قسمت‌های مختلف سطح فرش به صورت بریده‌بریده و با ارتفاع نامنظم به نظر برسند و در نتیجه فرش زیبایی ظاهری خود را از دست می‌دهد و در نتیجه نقش و نگارها جلو هٔ کمتری پیدا می‌کند. علّت آن عدم مهارت بافنده یا کند‌بودن قیچی می‌باشد. روش برطرف نمودن این عیب، پرداخت فرش به وسیلهٔ قیچی دستی یا برقی می‌باشد.

ق) عیب چند‌چین یک پود

این روش نوعی تقلب در عملیّات بافت فرش می‌باشد به این صورت که بافنده از عبور دادن پود نازک در طی هر رج خودداری می‌کند و پس از بافت چند رج (۳ - ۱۰ رج) پود نازک را عبور می‌دهد یا به عبارتی در این روش، بافنده در طی هر رج فقط پود ضخیم را رد می‌نماید و هر چند رج یکبار اقدام به رد کردن پود نازک می‌نماید.

هدف بافنده از انجام این کار افزایش سرعت بافت می‌باشد زیرا عبور دادن پود نازک به دقّت، مهارت و زمان بیشتری نیاز دارد. مهم‌‌‌‌ترین عارضه (عیب) ناشی از این روش، کاهش استحکام و دوام فرش می‌باشد. استفاده از روش چند‌چین یک پود در بعضی از مناطق کشور مثل بیرجند به روستاهای اطراف آن شیوهٔ مخصوص بافت این منطقه می‌باشد چون در این منطقه در طی هر ۳ رج فقط یک بار اقدام به رد کردن پود نازک می‌کنند و چون سال‌های مدیدی است که از این روش استفاده می‌کنند این روش در این شهر تقلّب محسوب نمی‌گردد و یکی از ویژگی‌های فرش منطقه محسوب می‌شود.