سفال و سفالینه از دوره خوارزمشاهیان تا عصر حاضر

در این مطلب ما در مورد سفالینه های مختلف از زمان خوارزمشاهیان تا به الان سخن می گوییم.

سفالینه دورهٔ خوارزمشاهیان متنوع و عموماً

شامل: سفالینه جرجان (گرگان)، کاشان، ری و سفالینه محلی است که در انواع گوناگون ظروف سفالین، چون زرين‌فام نقاشی شده زیر لعاب، مینایی یا هفت رنگ، یکرنگ با نقش کنده، یکرنگ با نقش افزوده و بی‌لعاب ساخته شده است.

سفالگری دورهٔ ایلخانیان

در اوایل سده هفتم هجری حملات وحشیانه مغولان، بسیاری از شهرها و مراکز سیاسی و هنری را به ویرانی کشاند و به این ترتیب به جز معدود کارگاه‌های سفالگری چون کاشان که فعالیتی نسبی داشتند، بقیه یا منهدم گردیده و یا از فعالیت باز ایستادند، ولی به تدریج حکمرانان مغول تحت تأثیر فرهنگ، تمدن و هنر ایران زمین کهنسال قرار گرفتند و با پذیرش دین اسلام به تشویق هنرمندان در رشته‌های گوناگون هنری پرداختند.

تجدید فعالیت هنری و معماری این زمان تقریباً با تأسیس سلسلهٔ ایلخانی به وسیلهٔ هلاگو آغاز گردید و شهرهایی چون مراغه، تبریز و سلطانیه مرکز تجمع هنرمندان شد. در اوایل سدهٔ هشتم هجری با شروع صدارات خواجه رشیدالدین فضل الله تحول چشمگیری در خلق آثار هنری، مانند نقاشی و کاشی‌کاری بوجود آمد.

در اواخر سدهٔ هفتم و آغاز سدهٔ هشتم هجری مراکز سفال‌سازی جدیدی در نقاط مختلف شروع به فعالیت نمودند که از آن میان می‌توان تخت سلیمان آذربایجان، کرمان، ورامین، ری، سلطان آباد (اراک فعلی) و گرگان را نام برد.

ظروف سفالین دوره ایلخانی متنوع و در کارگاه‌های متعددی ساخته و پرداخته شده است؛ از جمله سفالینه کاشان، کرمان، جرجان، سلطان آباد، تخت سلیمان و سفالینه محلی.

سفالینه‌های یاد شده عموماً به شکل ظروف سفالینی به شیوهٔ یکرنگ، زرین‌نام، مینایی، نقش کنده، یکرنگ لاجوردی ساخته شده است. و بسیاری از آنان دارای تزیینات بسیار زیبا با نقوش گیاهی، انسانی، پرندگان (سیمرغ، اژدها) و هندسی بوده که به اشکال کاسه، بشقاب، پیاله، خمره و دیگر ظروف ساخته می‌شده است.

گرگان: ظروف سفالین، با شیوه ساخت نقاشی شده زیر لعاب، دوره خوارزمشاهیان

سفالگری دوره تیموریان

حملات وحشیانه تاتار را بار دیگر در سال ۷۲۷ هجری تیمور تکرار کرد. این بار نیز همانند گذشته بسیاری از شهرهای ایران به ویرانی کشانده شد. تیموریان مرکز سیاسی خود را به شرق ایران، یعنی شهر سمرقند منتقل نمودند و تیمور نیز مانند ایلخانیان پس از مدتی تحت تأثیر فرهنگ و تمدن ایران قرار گرفت و در رونق هنرهای گوناگون اقداماتی به عمل آورد.

از این رو هنرمندان معروف را از سراسر ایران به سمرقند فراخواند. این هنرمندان ایرانی در شهرهای ایران، چون سمرقند، هرات، مشهد، شیراز، مازندران، غبيرا، کرمان هنرهای گوناگون را توسعه بخشیدند و به ایجاد بناهای اداری و مذهبی همت گماشتند. دوره شاهرخ تیموری عصر شکوفایی هنرها در آغاز قرن نهم هجری است.

در دورهٔ شاهرخ و بایسنقر هنرهای گوناگون چون معماری، نقاشی، کاشی‌کاری، خوش‌نویسی به حد اعلای ترقی رسید. مجموعهٔ بناهای شاه زنده، مساجد گوهرشاد و کبود، مدرسه خرگرد و تزیینات بسیار زیبای آن یادآور شکوه آن دوران است. متأسفانه آگاهی، از هنر سفالگری و کارگاه‌های این دوره به علت عدم کاوش‌های باستان‌شناسی در مراحل اولی است.

به طور کلی سبک و شیوهٔ سفالگری دورهٔ ایلخانیان در این زمان ادامه یافت ولی سفالگران این دوره مبتکر و سازندهٔ انواع سفالینه مانند دورهٔ سلجوقی و خوارزمشاهی نبوده‌اند.

در عهد تیموری ساخت نوع تازه‌ای از ظروف سفالین که به نوع ظروف کوباچه (کوباچه شهری است در داغستان قفقاز) معروف است متداول گردید. تزیینات این نوع ظروف شامل نقوش هندسی، گل و گیاه بوده که در زیر لعاب شفاف با لعاب آبی و لاجوردی با رنگ سفالین آبی و سفید این دوره که زمینه‌ای سفید دارد و نقوش تزیینی آن آبی است، احتمالاً تحت تأثیر ظروف معروف آبی و سفید وارداتی کشور چین ساخته و یا تقلید شده است.

گرگان: طرح ظروف سفالین لعاب‌دار، سده ششم هجری

گرگان: طرح ظروف سفالین لعاب‌دار، سده ششم هجری

ناحیه خزر: طرح و تزئین ظروف سفالین لعابدار، سده چهارم الی ششم هجری

طرح وتزئین بخش خارجی ظروف سفالین لعاب‌دار

سفالگری دوره صفویان

با آغاز سدهٔ دهم هجری سلسلهٔ دیگری به نام صفویان در ایران تشکیل گردید و شهرهائی چون تبریز، قزوین و اصفهان به پایتختی آنان انتخاب گردید. محققان دوران صفویه را به سه دوره، آغاز صفویان، دوره میانی (دوره شاه عباس) و بالاخره سال‌های انقراض صفویان تقسیم نموده‌اند.

دوره میانی که همزمان با حکومت شاه عباس اول صفوی است، از نظر خلق آثار هنری و شکوفایی آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هنرهای گوناگون چون معماری، نقاشی، فلزکاری، نساجی و قالی‌بافی و تزیینات معماری به حد اعلای ترقی رسید. در هنر سفالگری نیز هنرمندان و سفالگران این دوران علاوه بر ادامهٔ سنت‌ها و شیوهٔ سفالگری گذشته، تحول تازه‌ای با برخورداری از تأثیر سفال‌سازی، چین، عثمانی و اروپائی به وجود آوردند.

ظروف سفالین دوران صفوی را می‌توان به گروه‌های ذیل تقسیم‌بندی نمود: سفالینه سلادن، کوباچه، زرین‌فام، سفالینه سفید رنگ (گامرون)، سفالینه آبی و سفید (متأخر)، سفالینه یکرنگ کرمان، سفالینه رنگارنگ مشهد.

گل‌های تزیینی، نقوش انسانی، پرندگان، حیوانی، گیاهی از جمله تزیین متداولی است که در آرایش ظروف سفالینی دوره صفویه، چون کاسه، بشقاب، کوزه، قدح، پیاله، کوزه، قلیان و دیگر ظروف به کار برده شده است.

سلطان‌آباد: طرح وتزئین سلطان‌آباد، سده هشتم هجری

طرح و نقوش سفالینه، نقاشی زیر لعاب، سده هفتم هجری

گرگان: طرح و تزئین ظروف سفالین زرین‌فام، دوره خوارزمشاهیان

سفالگری دوره زندیه تا عصر حاضر

بعد از انقراض حکومت صفویه هنر و تمدن اروپایی و دنیای غرب و شرق تغییرات بسیاری در شیوهٔ هنری کشورهای کهن و شرقی، از جمله ایران به وجود آورد و آفرینش

هنرهای گوناگون به روش گذشته ادامه نیافت.

آگاهی ما از چگونگی سفالگری دورهٔ زندیه، افشاریه و قاجاریه به آن حد نیست که بتوان شیوه و سبک‌های گوناگونی برای آن تعیین نمود. بعد از حملهٔ افغان‌ها و انقراض سلسلهٔ صفویه بیشتر کارگاه‌های سفالگری به فعالیت ادامه دادند.

از انواع ظروف سفالینی که در این دوران ساخته می‌شده باید ظروف سفالین آبی و سفید و ظروف سفید رنگ را نام برد. با تغییر پایتخت از اصفهان به شیراز در دورهٔ زندیه و سپس به مشهد در دورهٔ افشاریه و بالاخره به تهران در عهد قاجاریه، مراکز سفالگری مهم و فعال نیز به این شهرها منتقل گردیدند.

از جمله کارگاه‌های سفالگری باید کارگاه‌های شهر اصفهان را نام برد که ساخت ظروف سفالین آبی و سفید، نقاشی زیر لعاب و رنگارنگ در آن شهر معمول و متداول بود.

در این دوره ساخت نوع جدیدی از ظروف سفالین با نقاشی و تزیین آبی مایل به سیاه و تزیین مشبک با لعاب شفاف در شهرهای مختلف از جمله نائین مرسوم گردید.

صنعت سفالگری ایران با شروع قرن حاضر به علت ازدیاد محصولات سفالین اروپا، خاور دور و رواج آن در بازارهای جهانی، به دست فراموشی سپرده شده است.

به هر حال ایران، با سهم بسزائی که در بنیان‌گذاری فرهنگ و تمدن جهانی داشته، در طی قرون متمادی سنت‌های هنری را ادامه داده و همواره در خلق آثار هنری از جمله سفالگری پیشگام بوده است. به هنگام تحریر این سطور تلاش تازه‌ای در احیای این هنر سنتی آغاز گردیده است و در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی با ایجاد رشته‌ای تحت عنوان صنایع دستی، علاقمندان را به فراگیری هنر سفالگری تشویق می‌نمایند. همچنین کارگاه‌های سفالگری متعددی با حمایت سازمان صنایع دستی و میراث فرهنگی در بعضی از شهرهای ایران ایجاد گردیده که به فعالیت ادامه می‌دهند.

سفالگری ایران در دوران معاصر

به هنگام نگارش این سطور، بر مبنای آخرین تحقیقات و کشفیات باستان‌شناسی حدود ده هزار سال از اولین دست ساخته‌های سفالین می‌گذرد.

سابقهٔ سفالگری، تحول و تکامل آن در ادوار گوناگون در صفحات گذشته مورد بحث اجمالی قرار گرفت و تا حدودی تزئین و نقش و نگار آن که از مهم‌ترین موارد ساخت هنر سفالگری است با توجه به باورها و اعتقادات ملی و مذهبی به اختصار شرح داده شد.  

در حال حاضر هنر و صنعت سفالگری، در اغلب کشورهای جهان با شیوه و ابتکارات گوناگون همچنان ادامه دارد. در ایران نیز علی‌رغم واردات فراوان ظروف سفالین و چینی از کشورهای مختلف، کارخانه‌های متعددی در شهرهای مختلف به تولید و فعالیت سفال‌سازی مشغولند.

در دوران معاصر، هنر سفالگری در کرانه‌های خلیج فارس تا حاشیه دریای خزر با ویژگی‌های گوناگون در ارتباط با فرهنگ (زندگی روزمره) ادامه دارد و به نظر می‌رسد در این راستا بیش از همه نقوش مختلف سفالینه‌ها است که ریشه در هنرمندان سفالگر قرون گذشته دارد، با مقدمهٔ کوتاه در صفحات پیش رو به شرح اجمالی کارگاه‌های سفالگری معاصر بسنده خواهد شد.

کارگاه سفالگری آستان قدس رضوی

کارگاه کاشی وسفالگری آستان قدس رضوی در شهر مقدس مشهد از اهمیت خاصی برخوردار است. طی سالیان متمادی که تعمیرات مجموعه بناهای حرم حضرت رضا(ع) آغاز گردید، همزمان کارگاه کاشی‌گری نیز شروع به فعالیت نمود و از کاشی‌های ساخته شده برای مرمت بخش‌های گوناگون حرم، مسجد و مدرسه مجموعه استفاده شد و هنوز هم این فعالیت ادامه دارد و در تعمیرات دیگر بناهای استان خراسان به‌ویژه مشهد از کاشی‌های کارگاه جدید استفاده می‌شود.

کارگاه مجموعهٔ بناهای سپهسالار (شهید مطهری) در تهران و مجموعهٔ عظیم و منحصر به فرد سلطانیه در زنجان که از شاهکارهای معماری جهان به حساب می‌آید در سالیان گذشته احتیاج به مرمت و بازسازی داشت. در این راستا کارگاه سفال و کاشی در نزدیکی مجموعه به وجود آمد که از فرآورده‌های آن در تعمیرات مجموعهٔ سلطانیه استفاده می‌شود. از دیگر مراکز مهم سفالگری در ایران معاصر لاله جین همدان است. محصولات کارگاه سفالگری لاله جین متنوع و تا حدودی از دیگر مناطق سفالگری معاصر با اهمیت‌تر و مرغوب‌تر است.

محصولات سفالگری لاله جین در انواع ظروف سفالین چون: گلدان، لیوان، پارچ و سرویس کامل غذاخوری ساخته و به بازار مصرف عرضه می‌گردد.

از دیگر مراکز سفالگری معاصر شهرضای اصفهان را می‌توان نام برد. ظروف سفالین ساخته شده در این کارگاه متنوع، شامل چای‌ خوری، قهوه خوری، شمعدان، زیرسیگاری، لیوان و دیگر ظروف مورد نیاز همگانی است. ظروف سفالین یاد شده شامل نقوش گیاهی پرندگان، آبزیان و حیوانات می‌باشد.

در ناحیهٔ جنوبی دریای خزر، که یکی از قدیمی‌ترین مراکز ساخت سفالینه در هزاره‌های گذشته می‌باشد گروهی از هنرمندان به فعالیت سفالگری اشتغال دارند.

از مراکز مهم سفالگری این ناحیه را می‌توان جویبار، در نزدیکی قائم شهر (شاهی) را نام برد که انواع ظروف سفالین با شیوهٔ مختلف ساخته می‌شود.

در ناحیهٔ جنوبی فلات ایران، در استان سیستان و بلوچستان شیوهٔ هنر سفالگری که عموماً خاص بانوان است در کلپورگان فعالیت چشمگیری دارد. ظروف سفالینه ساخته شده عموماً کوزه، کاسه، بشقاب، لیوان، قندان و ظروف پایه‌دار بوده که اغلب به مصرف اهالی بومی می‌رسد.

از دیگر مناطق فعالیت سفالگری در ناحیهٔ فلات مرکزی ایران میبد یزد می‌باشد. در کارگاه‌های سفالگری میبد ظروف سفالین در انواع گوناگون ساخته می‌شود  و نقوش سفالینه متنوع ولی عموماً سفالگران از نقش خورشید که به صورت زن روی ظروف سفالینی نقش می‌گیرد استفاده می‌کنند نقوش یاد شده در اصطلاح محلی به‌نام خورشید خانم معروف گردیده است.

در شمال شرق فلات ایران یا در خراسان بزرگ، در مناطق گوناگون فعالیت سفالگری به چشم می‌خورد از مهم‌ترین مناطق سفالگری خراسان می‌توان به کمند گناباد اشاره داشت. ظروف سفالین ساخته شده در گناباد عمدتاً قاب و قدح بوده که دارای نقوش گیاهی و حیوانی است.

در جنوب فلات ایران، کارگاه‌های متعددی به فعالیت هنر سفالگری مشغولند، از جملهٔ این کارگاه‌ها می‌توان به استهبان فارس اشاره کرد. در کارگاه سفالگری استهبان ظروف سفالینی مختلف در انواع گوناگون، مانند شمعدان، گلدان، زیرسیگاری، چای خوری و لیوان ساخته و به بازار عرضه می‌گردد.

از دیگر مناطق سفالگری دوران معاصر در حاشیه‌ٔ جنوبی دریای خزر، سیاهکل گیلان را می‌توان نام برد، خاک یا سفال سیاهکل عمدتاً قرمز بوده که سفالگران این ناحیه پس از آماده نمودن گل، شکل بخشی سفال را در انواع ظروف سفالین به انجام می‌رسانند. ظروف ساخته شده در سیاهکل عموماً چراغ خواب، گلدان، پایه چراغ و شکلات خوری می‌باشد.

از دیگر مناطق سفالگری حاشیهٔ دریای خزر، کارگاه سفالگری شهسوار، آستارا و لنگرود می‌باشد. در مناطق یاد شده علاوه بر ساخت بر ظروف سفالين، قالب سفالین برای پوشش سقف و بام‌های ساختمان تبر ساخته و پرداخته می‌شود.

در شمال فلات ایران در مرکز استان آذربایجان شرقی يعنی تبریز کارگاه‌های سفالگری متعددی به فعالیت این هنر مشغولند. در تبریز و همچنین زندر، ظروف سفالین در اشکال مختلف چون گلدان، پایه آباژور، شمعدان، زیرسیگاری، سرویس چای خوری و مجسمه جانوران با نقوش متنوع ساخته می‌شود.

یکی دیگر از مراکز ساخت سفالینه در دوران معاصر کارگاه سفالگری سازمان میراث فرهنگی کشور می‌باشد که در تهران و بعضی از شهرهای ایران به فعالیت هنر سفالگری اشتغال دارند. اهمیت مرکز سفالگری سازمان میراث فرهنگی، علاوه بر اینکه در حال حاضر زیباترین نمونهٔ سفال را در اشکال مختلف ساخته و آرایش می‌دهند، پژوهشکده‌هایی نیز برای آموزش دانشجویان علاقمند به وجود آوردند که علاقمندان می‌توانند در کارگاه‌های هنری سازمان میراث فرهنگی علاوه بر یادگیری سفاگری، آموزش هنر منبت‌کاری، فلزکاری، خوش‌نویسی، زری‌بافی، قلم‌زنی،... و بالاخره هنرهای تزئینی و کاربردی را فرا می‌گیرند.

علاوه بر کارگاه‌های سفالگری متعددی که در شهرستان‌ها و مراکز استان‌ها به فعالیت سفالگری مشغولند گروهی علاقمند نیز در کارگاه‌های اختصاصی به هنر سفالگری ادامه می‌دهند و هرزگاهی دست ساخته‌های هنری خود را در نمایشگاه‌ها در دید علاقمندان قرار می‌دهند. گرچه ذکر همهٔ کارگاه‌های سفالگری خصوصی در این مجلد امکان‌پذیر نیست ولی از علاقمندان این هنر دیرینه خصوصی در این مجلد امکان پذی نیست ولی از علاقمندان این هنر دیرینه ایران باید از خانم فریده تطهیری مقدم یاد نمود که با علاقهٔ فراوان در کارگاه سفالگری شخصی و خصوصی خود به توسعهٔ این هنر ادامه می‌دهد. تصاویر پیش رو از ساخته‌های خانم تطهیری مقدم در سال‌های اخیر است که در نمایشگاه‌های مختلف در دید علاقمندان قرار داشته است.

ظروف سفالین با نقوش انسانی دوره معاصر

ظروف سفالین، دوره معاصر