سفال و سفالگری ایران در دوران تاریخی

سفال و سفالگری هنری است که در زمان های بسیار دور بیشتر مورد توجه بوده است و مردم با ذوق و هنرمند ایران از این هنر استقبال شدیدی می کرده اند.

در این مطلب نیز به وضعیت سفالگری در دوران تاریخی در ایران می پردازیم:

دوران تاریخی

این دوران که بیش از ۲۵۰۰ سال را دربرمی‌گیرد شامل سلسله‌هایی است که با مراکز سیاسی متعدد در محدودهٔ مرزهای جغرافیایی زمان خود به حکومت پرداختند.

دوران تاریخی که با سلسله‌هایی چون مادها، هخامنشی، اشکانی و ساسانی همزمان است از نظر صنعت و هنر سفالگری دارای ویژگی‌هایی است که دگرگونی‌های فرهنگی و اجتماعی، اقتصای و مذهبی در توسعه و تکامل آن نقش داشته است.

ذکر این نکته ضروری به نظر می‌رسد که علی‌رغم توسعهٔ سفالگری ایران در قبل از میلاد و دوران اسلامی، اطلاعات ما از دوره‌ای که بین این دو دوره قرار گرفته، یعنی دوران تاریخی اندک و ناقص است.

این نقیصه ناشی از دو علت عمده است: کاربرد و استفادهٔ ظروف فلزی زرین و سیمین در این دوران به جای ظروف سفالین و عدم کاوش‌های کافی باستان‌شناسی در محوطه‌های باستانی دوران تاریخی.

از آنجا که در این چهار سلسلهٔ مهم تاریخی، اوضاع سیاسی - اقتصادی، فرهنگی اهمیت فراوانی دارد، شناخت سفالینه‌های آن نیز از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است.

دوره ماد

برای آشنایی به سبک و شیوهٔ سفالگری دوران تاریخی، به‌ویژه عصر مادها نیاز به کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های حکومتی و مراکز سیاسی آنان است. متأسفانه در نیم قرن گذشته بررسی و تحقیقات جامعی در این مورد انجام نگردیده و اطلاعات، بسیار اندک و ناچیز می‌باشد.

بررسی کاوش‌های مختصری که در نواحی باستانی با ارزشی، چون بیستون کرمانشاه، زیویه کردستان و تپهٔ نوشی جان ملایر، و نواحی متعددی در حاشیه خزر، بخصوص گیلان و مازندران صورت گرفته، نمونه‌هایی از سفالینه را به دست داده است. نمونه‌های یافت شده از این کاوش‌ها نشان می‌دهد که سفالگران از نوعی لعاب برای پوشش ظروف سفالین استفاده می‌کرده‌اند. اشکال سفالین این دوره شامل کوزه‌های آب و مایعات، کاسه، تُنگ و خُمره‌های بزرگ برای ذخیره آذوقه بوده است.

دوره هخامنشی

با روی کار آمدن پارس‌ها در قرن ششم پیش از میلاد تحول تازه‌ای در شیوهٔ سفالگری به وجود آمد. در این دوره علاوه بر ادامهٔ سنت سفالگری دوران متقدم (قبل از تاریخ و مادها) ساخت ظروف سفالین ساغری شکل (ریتون)، ظروف سنگی و فلزی هم‌عصر خود دارد می‌باشد متداول گردید و ساخت ظروف ساده با تزیین نقش کنده، شانه‌ای بصورت خطوط منقوش در بخش فوقانی ظروف متداول گردید.

تحول دیگر این دوره، استفاده از لعاب برای پوشش ظروف سفالین و آجر بود که نمونهٔ جالب آن آجرهای لعاب‌داری است که با نقوش انسان و حیوان دیواره‌های کاخ‌های هخامنشی را در شوش زینت داده است.

همانطور که گفته شد، شیوهٔ سفالگری هخامنشی را در حال حاضر باید در محدودهٔ محوطه‌های باستانی کاوش گردیده، جستجو نمود. در کاوش‌های شهر شاهی شوش، تپه بابا جان، گودین تپه، تخت سلیمان، تپه حسنلو، تورنگ تپه، یاریم تپه، دهانه غلامان سیستان، تپه یحیی کرمان، دشت گرگان و بالاخره در کاخ‌های مهمّ پاسارگارد و تخت جمشید در

فارس و تپه هگمتانه همدان نمونه‌هایی از ظروف سفالین به دست آمده است.

در کاوش‌های باستان‌شناسی که از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۷ در دشت گرگان انجام گرفت، علاوه بر آثار با ارزش معماری دورهٔ تاریخی، سفالینه‌های متعلق به دورهٔ هخامنشی تا دورهٔ اسلامی نیز بدست آمده است، این سفالینه عموماً در دیوار دفاعی گرگان و همچنین قلاع و استحکامات کشف گردید که متعلق به دوران تاریخی است.

با تأسیس سلسلهٔ هخامنشی و تشکیل ساتراپ هیرکانیا (دشت گرگان) در قرن ششم پیش از میلاد، کارگاه‌های سفالگری نیز به فعالیت پرداختند. بررسی شیوهٔ سفالگری در دشت گرگان نشان می‌دهد که از نظر اشکال، سفالینه تحت تأثیر دورهٔ قبل از هخامنشی بوده که این تأثیر در نوع سفال خاکستری قابل تشخیص است. طرح و نقوش سفالينه اغلب شامل نقوش حیوانی بوده که به صورت ظروف و ساغرهای سفالی ساخته شده است.

خميرهٔ سفالینهٔ هخامنشی در دشت گرگان، خمیر قرمز و خاکستری است. همچنین در گروهی از سفالینه‌های این منطقه از نقش کنده و طرح قالبی استفاده شده است.

دوره اشکانی

حکومت پانصد سالهٔ دورهٔ اشکانی، مناطق گسترده‌ای از قارهٔ آسیا را دربر می‌گرفت. در این دوره عوامل متعددی چون مرزهای وسیع در غرب و شرق، ارتباط اقتصادی با کشور چین، شیوهٔ سفالگری ایران را وارد مرحلهٔ نوینی کرد.

گرچه آگاهی ما از محوطه‌ها و شهرهای اشکانی که ساخت ظروف سفالین در آن مراکز رواج داشته، در مراحل ابتدایی است، بررسی‌های نیم قرن گذشتهٔ باستان‌شناسان و محققان در شهرهای معروف زمان اشکانیان؛ از جمله چغامیش چغازنبیل، نسا، صد دروازه، دورا دروپوس، قومس، حاشیه دریای خزر، دشت گرگان، مسجد سلیمان و دیگر شهرهای این دوره صورت گرفته که تا حدودی شیوهٔ سفالگری این دوره را مشخص کرده است.

همچنین تحقیقات سال‌های اخیر که در شهرهای باستانی چون کنگاور، گیلان، سیستان، بسطام، تپه یحیی و حاجی آباد به عمل آمده، به آگاهی ما در این زمینه افزوده است.

سفال‌های مکشوفه از نواحی نامبرده شده، نشان می‌دهد که سفالینهٔ عهد اشکانیان در مراکز مهم سیاسی آنان مانند ایران – عراق – سوریه و دیگر محوطه‌ها یکسان نبوده، هر یک دارای خصوصیات و ویژگی‌های گوناگون است.

بطور کلی سفال‌های عهد پارتی را می‌توان به دو گروه بی‌لعاب و لعاب‌دار تقسیم کرد.

سفالینهٔ بی‌لعاب نیز به دو گروه سفال قرمز و خاکستری رنگ تقسیم می‌شود.

سفال‌های خاکستری شامل کاسه، پیاله و خمره‌های بزرگ است که با کف محدب و بدون تزیین ساخته شده، تعدادی جلا داده شده. از سفالینهٔ قرمز رنگ کاسه، خمره‌های بزرگ با لبهٔ برگشته ساخته می‌شده است.

همچنین در این دوره ساخت ساغرهای سفالین و قمقمه به شکل حیوانات با سفالینهٔ قرمز - خاکستری و گاهی نخودی رنگ نیز مرسوم و متداول بوده است.

یکی از مهم‌ترین تحولات صنعت سفال‌سازی در عهد پارتی استفاده از لعاب قلیائی برای ظروف سفالین است که از سفال سفید رنگ ساخته شده‌اند.

ظروف سفالین با لعاب قلیایی بیشتر به شکل قمقه و کاسه‌های بزرگ ساخته می‌شده‌اند، این کاسه‌ها معمولاً دارای سه یا چهار پایه صدفی شکل بوده که احتمالاً تحت تأثیر ظروف چینی ساخته شده است.

لازم است یادآوری شود که در زمان مهرداد دوم روابط سیاسی - اقتصادی ایران و چین آغاز گردیده و در این دوره روابط دوستانه‌ای بین دو کشور برقرار بوده است.

به‌علاوه، تعداد بسیاری از سفالینهٔ این دوره دارای پوششی از لعاب قلیایی به رنگ آبی یا فیروزه‌ای و تزییناتی به صورت خطوط کنده کاری است. در این دوره در ارتباط با

جنبهٔ مذهبی، ساخت تابوت سفالی لعاب‌دار برای تدفین مردگان رواج داشته است. گروه

دیگر از سفالینه‌های عهد اشکانی دارای پوشش گلی است که قرمز رنگ می‌باشد.

دوره ساسانی

به طورکلی شیوهٔ سفال‌سازی عهد ساسانیان را می‌توان ادامهٔ سنت دورهٔ اشکانی دانست، با این تفاوت که سفال خاکستری به ندرت ساخته می‌شده است. سفالینه‌های عهد ساسانی نیز همانند دورهٔ اشکانی به دو گروه عمده بی‌لعاب و لعاب‌دار تقسیم می‌شوند.

سفال بی‌لعاب شامل کاسه‌هایی به اشکال گوناگون، کوزه، پیاله و خمره بوده که از سفال قرمز رنگ تقریباً خشن ساخته می‌شده است. ظروف دارای لبهٔ برگشته، بدنهٔ ضخیم و تزیینات آن شامل نقوش کنده، قالب زده و نقوش هندسی گیاهی و گاهی نوشته پهلوی است.

در کاوش‌های سال‌های اخیر در شهرها و مراکز سیاسی معروف عهد ساسانی مانند تیسفون، کیش، نیشابور، کنگاور، تخت سلیمان، سیراف، تورنگ تپه، حاجی آباد، فارس، دشت گرگان، حاشیهٔ دریای خزر، سیراف و غبيرا در کرمان و همچنین در بعضی از شهرها و جزایر خلیج فارس سفالینه‌های متعددی به دست آمده است.

گروه دوم سفالینهٔ عهد ساسانی سفال لعاب‌دار است که همانند عهد اشکانی ساخت آن رواج داشته است.

در دوره‌های ساسانی رنگ لعاب قلیایی بیشتر سبز فیروزه‌ای یا آبی فیروزه‌ای بوده که برای پوشش ظروفی چون قمقمه، کوزه و خمره‌های بزرگ استفاده می‌شده است.

تزیینات روی ظروف با لعاب پوشش قلیایی شامل نقوش برجسته و افزوده بوده که شانه و قسمت فوقانی ظروف را می‌پوشانده است.

ساخت مجسمه‌های گلی لعاب‌دار و بی‌لعاب انسان و حیوان نیز در دوره‌های ساسانی رواج داشته که ساخت آن در دوران اسلامی تحت نفوذ دورهٔ ساسانی ادامه پیدا کرده است.