سرچسب و آس در هنر پاپیه ماشه

پاپیه ماشه اجزای مختلفی دارد که در این مطلب به دو جزء آن می‌پردازیم:

سرچسب

سرچسب که ظاهراً مانند قلمدان کوچک و ظریفی است، در گرامی داشت مخاطب برای ارسال بسته های تشریفاتی به جای پاکت استفاده می شد. سرچسب که مانند قلمدان از مقوا ساخته می شد، به شکل مکعب مستطیل کوچک با طول تقریبی ۱۲ و عرض ۲ و قطر ۱/۲ سانتیمتر بود که نامه را درون محفظهٔ ظریف و زیبای آن قرار می دادند.

در آن به صورت کشو به بدنهٔ سرچسب متصل می شد یا درون بدنه جای می گرفت. سرچسب را در مواقع خاص و لازم به مناسبت تهنیت عید، تبریک نیل به مقامی تازه یا درخواست شغل و غیره، به جای پاکت برای رجال و بزرگان می فرستادند. رویهٔ سرچسب ها را مانند قلمدان، متناسب با موضوع نامه و مقام مخاطب با نقوش گل و مرغ یا تصاویر انسان و پرندگان بر زمینه های الوان یا زمینهٔ طلا و مرغش می آراستند؛ اما در مواقع بسیار خاصی که نوشته ها مختصر یا نامه ها عاشقانه بوده، مطالب را در تکه کاغذ کوچکی می نوشتند و با خود سرچسب دان به معشوق هدیه می کردند. این کار تا پیش از پیدایش مشروطیت در ایران مرسوم بود.

آس

آس ها به عنوان وسیلهٔ بازی و سرگرمی بین مردم رایج بود که بر روی آنها، تصاویر مختلفی از شاه، ملکه، افسر، سرباز، گرفت وگیر حیوانات، معاشقهٔ دو دلداده، الفیه و شلفیه، عروس وداماد، رقصنده ها و نقوش دیگر تصویر می کردند و در دسترس علاقه مندان قرار می دادند. چون آس ها دست به دست می گشت و تحت فشار قرار می گرفت، بوم آنها را از پارچه و چلوار درست می کردند؛ یعنی آنها را با لایه ای از سریشم و آهار کتیرا یا سریش معمولی آغشته کرده، لایه لایه روی هم می چسباندند و تحت فشار قرار می دادند. بعد از خشک و هموار شدن، به شکل مقوای محکمی در می آمد و نقاش بر روی آن نقش می کرد و روغن می زد. تعداد ورق آس ها، ۲۵ یا ۵۰ عدد و اندازهٔ معمول آنها، 6×4 سانتیمتر بود. پشت تمام آس ها سیاه یکدست و روی آنها به رنگ های مختلف بود. پنج ورق آس عبارت اند از:

بی بی با زمینهٔ سفید رنگ، آس با تصویر گرفت و گیر شیر و آهو با زمینهٔ مشکی رنگ، شاه با زمینهٔ سبز رنگ، سرباز با زمینهٔ زرد رنگ و لکات (تصویر زن رقصنده) با زمینهٔ سرخ رنگ.