سبک اجرا و مرمت کاشی معرق در ایران

اجرای کتیبه‌های کاشی معرق در هر دوره تاریخی متفاوت بوده است، اما به طور کلی دو سبک ساخت کاشی معرق در ایران وجود دارد. سبک اول؛ کارهای اوائل قرن هشتم ه.ق.، که شامل قطعات بزرگ کاشی و معمولا ترکیبی از دو کاشی لاجوردی و فیروزه‌ای یا سفید است که از نمونه‌های آن می‌توان به مسجد جامع اشترجان اشاره نمود و سبک دوم؛ که از قطعات کوچکتر تشکیل می‌شود که مربوط به قرن نهم ه.ق.، و بعد از این دوره است که می‌توان به غیاثیه، مسجد امام و مسجد شیخ لطف الله اشاره نمود. در ایران غیر از موضوع سبک که مرتبط به شکل و اندازه کاشی‌ها در دوره‌های مختلف است دو شیوه ی ساخت کاشی (معرق) رواج دارد: اول؛ معرق به سبک خراسانی، کاشی معرق به سبک خراسانی از نوع کاشی جسمی است. نوع دوم؛ معرق به سبک اصفهانی، در معرق به سبک اصفهانی از کاشی گلی استفاده می‌شود.

طرح یا نقش‌‌هایی را که به کمک خطوط بر روی کاغذ مشخص شده‌اند، به وسیله کاغذبُر (این ابزار میله‌ای ست استوانه‌ای شکل به قطر تقریبی ۱۰ میلی‌متر، سر استوانه به شکل تبر، کمی قوس‌دار ساخته شده و لبه‌ی آن را مانند وسایل برنده دیگر تیز کرده‌اند ‌‌که به آسانی می‌تواند کاغذ را ببرد. طرز استفاده - کاغذبر را به طور عمودی (عمود بر کاغذ) در دست می‌گیرند و لبه‌ی تیز آن را روی خطوط کاغذ حرکت می‌دهند. این حرکت معمولا باید به طریقی انجام گیرد که دست ابزار مانع دید خطوط نشوند، و تیغه درست در وسط خط حرکت کند و قطعات کاغذ را ببرد و از هم جدا سازد) از روی خط‌ها می‌برند و از هم جدا می‌سازند. این بریده‌ها را اگر تشابهی داشته باشند جدا از هم جمع‌آوری می‌کنند و اگر قرینه نباشند، رنگ‌های متشابه را در یکجا قرار می‌دهند، که در موقع چسبانیدن روی کاشی پیشرفت کار سریع‌تر انجام گیرد. بریدن خطوط در طرح‌های اسلیمی، ختایی و نقش‌های متشابه مهارت خاصی لازم دارد، چون اینها خطوطی مستقیم نیستند که به وسیله خط کش یا ابزارهای دیگر بریده شوند. فقط ماهر بودن استاد فن است که باید کاغذبر را با دست روی خطوط نقش حرکت دهد و آنها را به دقت تمام جدا سازد. اگر کاغذبر به دقت از روی خطوط نقش عبور داده نشود، یا لرزش دست، کاغذبر را از مسیر اصلی منحرف سازد، وضع کج و معوج خطوط و تبعیت کاشی تراش از برش اولیه پس از نصب روی دیوار کاملا به چشم می‌خورد و نقش، اصالت خود را از دست می‌دهد.

کشیدن نقوش (یا حروف) بر یک سطح کاغذی، آماده کردن قالب بستر مورد نظر، این قالب ممکن است مستقیم یا غیر مستقیم باشد (لایه تخمین)، پیاده کردن طرح روی تخمین، در مرحله بعدی کلیه نقوش طرح بریده می‌شود و با شماره گذاری مرتب می‌شوند، هر قطعه نقش بریده شده روی یک کاشی رنگی می‌چسبانند و سپس آن را می‌تراشند. قطعات کاشی از طرف لعاب روی تخمين در جای خود چیده می‌شود. بعد از اتمام کار با دوغاب گچ به هم اتصال می‌یابند و پس از اتصال قطعات، کاشی را از تخمین جدا می‌کنند.

شیوه‌های رایج حفاظت و مرمت کتیبه‌های کاشی معرق در ایران

یکی از موضوعات مهم در ارتباط با کاشی معرق و بحث اصلی این کتاب، کتیبه کاشی معرق، مساله حفاظت و مرمت کتیبه‌های کاشی معرق در ایران است. در ایران از همان زمان ساخت تا به امروز، شیوه‌های مرسوم در حفاظت و مرمت را می‌توان به چهار گروه اصلی دسته‌بندی کرد که شامل بازسازی با کاشی جدید، رنگ گذاری، مرمت خنثی و بازسازی با فن دیگر است و البته مواردی نیز وجود دارد که کتیبه بدون هیچ گونه دخل و تصرفی به رغم فرسایش طبیعی، باقی مانده است.

بازسازی با کاشی جدید

در این شیوه کتیبه‌های کاشی معرق با استفاده از کاشی جدید مطابق با فرم، شکل و رنگ اولیه بازسازی شده‌اند، ‌‌این روش از شیوه‌های مرسوم در ایران است و بسیاری از بناهای بررسی شده در ایران در این گروه قرار می‌گیرد. از عمده‌‌ترین ‌‌شهرهایی که از این شیوه استفاده کرده‌اند، می‌توان به اصفهان (بناهایی مثل امامزاده جعفر، مسجد جامع، مسجد شاه (امام)، مسجد شیخ لطف الله، مسجد مقصودبیگ، درب کوشک و مسجد جامع ورزنه)، یزد (مسجد جامع یزد)، کرمان (مسجد جامع کرمان)، مشهد (بنای مسجد گوهرشاد)، تربت جام (مجموعه شیخ احمد جامی)، تایباد (مزار ابوبکر زین الدین تایبادی) و اردبیل (مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی اشاره کرد.

در همین گروه نیز می‌توان یک گروه را به عنوان زیر مجموعه ذکر کرد و کتیبه‌های کاشی معرقی هستند که با کاشی بازسازی شده‌اند ‌‌اما بدون توجه به متن و نوشته‌های کتیبه کاشی معرق اصلی، فقط در قسمت‌های تخریب شده کاشی همرنگ جایگزین کرده‌اند ‌‌مانند؛ مسجد نصر آباد و مسجد علی اصفهان و قسمت‌هایی از کتیبه کاشی معرق صحن ایوان مزار ابوبکر زین‌الدین تایبادی.

رنگ گذاری

در گروه دوم؛ قسمت‌های تخریب شده را با روش رنگ گذاری، درست مثل فن موزون سازی نقاشی بازسازی کرده‌اند. شیوه‌ی اجرا به این صورت است که ملات‌های باقی مانده از کاشی معرق قدیمی را تراشیده و یک لایه ملات روی آن اجرا می‌شود، سپس طرح را با توجه به نمونه‌های موجود، اسناد و مدارک باقی مانده روی ملات اجرا می‌کنند و سپس رنگ گذاری انجام می‌شود.

در این روش قسمت‌های اصیل و جدید کاملا متمایز هستند و کمتر در ایران مورد استفاده قرار گرفته است. از این گروه می‌توان به مسجد کبود تبریز (عکس۲۰)، منبر مسجد بندر آباد یزد، مسجد ریگ مجومرد یزد و قسمت‌های داخلی مسجد شاه مشهد اشاره کرد.

مرمت خنثی

در این گروه قسمت‌های تخریب شده کتیبه کاشی معرق را با یک لایه از گچ زبره می‌پوشاندند. شاید بتوان این روش را یک نوع «مرمت خنثی» دانست و بیشتر جنبه حفاظتی دارد و از نمونه‌های آن می‌توان به بناهای مدرسه مصلی یزد، نمای بیرونی مسجد کبود تبریز، مسجد جامع ابرقو، شهاب‌الدين طراز، مسجد جامع ورامین، مسجد شاه مشهد و مجموعه شیخ احمد جامی اشاره نمود. با توجه به نمونه‌های مطالعه شده بعد از روش بازسازی با کاشی جدید (گروه اول)، این شیوه یکی از مهم‌‌ترین ‌‌و پرکاربردترین روش در امر مرمت کتیبه‌های کاشی معرق است.

بازسازی با تکنیک‌های دیگر فن کاشیکاری

در مواردی از فن کاشیکاری هفت رنگ و یا استفاده از کاشی‌های تک رنگ برای بازسازی کمبودها استفاده کرده‌اند. از نمونه‌های مهم در این گروه مسجد ساباط یزد است که در قسمت‌های تخریب شده کتیبه، از کاشی تک رنگ برای ترمیم بخش از دست رفته، استفاده شده است. در این روش بدون توجه به رنگ، فرم و شکل و سبک و دوره کتیبه اصلی، کاشی جدید را جایگزین می‌کنند. نمونه دیگری از این قسم مرمت‌ها، در مورد کاشی معرق راهرو ورودی سمت راست مسجد امام اصفهان است که برای قسمت‌های تخریب شده‌ی کاشی معرق از کاشی هفت ‌رنگ استفاده کرده‌اند.

بدون دخالت و درمان

در مواردی کتیبه‌های کاشی معرق به همان حالت نیمه خراب باقی مانده‌اند. آگاهی از فن کاشی معرق این موضوع را تقویت می‌کند که ممکن است تمام کتیبه کاشی معرق در اثر آسیب دیدن بخش کوچکی از کتیبه، تخریب شود. از نمونه‌های این گروه؛ قبه سبز، برج مقبره سلطان حیدر، گنبد غفاریه، مدرسه غیاثیه خرگرد، مدرسه مظفری، مسجد جامع شیراز، مدرسه گنجعلی خان و مدرسه شهاب‌الدين طراز است. البته بناهایی وجود دارد که دیگر اثری از کتیبه کاشی معرق باقی نمانده و داغ (اثر) کاشی است که بر روی لایه‌های زیرین یا لایه ملات باقی مانده است مثل؛ بنای آبشخاتون (آرامگاه خاتون قیامت شیراز).