ساختار و فنون بافت فرش‌های بدون پرز یا تخت‌بافت (بخش دوم)

بافت‌های ترکیبی که در بافته‌های ایلات و عشایر و روستایی به کار گرفته می‌شوند شامل شیوۀ زری‌بافی یا نقش‌زنی به سبک پود شناور الحاقی می‌باشد، که ممکن است این کار در زمینۀ بافت سادۀ پودنما (گلیم) یا در زمینۀ بافت ساده تارنما (جاجیم) به کار رود. شناوری پودها ممکن است پیوسته باشد از این شیرازه تا به آن شیرازه ادامه یابد) و یا ناپیوسته (که به طور گسترده در فضاهای جادار قطعه به کار رود) و یا اینکه ممکن است تعداد متغیری از تارها را در بر گیرد.

در بافت ترکیبی تکمیلی، مجموعۀ ثانوی از تارها و پودها را می‌توان بر روی کل گسترۀ ساختار به کار برد یا محدود به باریکه‌های تزئینی نمود (عمودی، در جهت تارها) و یا در قطعه‌های تزئینی (افقی در جهت پودها) از آن استفاده نمود. می‌توان نخ‌هایی با رنگ‌های متضاد در مناطق نقش‌دار روی بافته جایگزین کرد، تا عناصر به کار گرفته نشده در روی ساختار، در پشت بافته شناور شوند و یا می‌توان یکسان‌تر در سراسر بافته به کار گرفت. در هر وضعیت پشت و - روی بافته مشابه است، اما رنگ‌ها در دو سوی یعنی پشت و روی بافته، معکوس می‌شود.

پود چرخان (دوقلو) - نوع دیگری از ساختار ترکیبی (یا مركب) که برای تزئین زمینۀ بافته به کار می‌رود، پود چرخان است، که در آن یک جفت پود در رنگ‌های متضاد دور یکدیگر پیچیده می‌شوند و تارهای متوالی را در خود محصور می‌نمایند تا ردیفی از خط‌های مورب را ایجاد نمایند، پیچیدن پود چرخان ممکن است فقط در یک جهت یا در جهت عکس آن هم باشد.

پیچ‌باف (پود پیچی) - بافندگان ایلات و عشایر و روستایی انواع شیوه‌های پیچ‌بافی را به کار می‌گیرند که در آن پود در هر نوبت معمولاً دور دو یا چند تار پیچیده می‌شود. این پیچ‌بافی ممکن است کل سطح یک قطعه را بپوشاند و یا اینکه فقط به عنوان یک نقش تزئینی بر روی فرشینه‌بافی اضافه گردد. در بعضی از قطعات، زمانی که پیچ‌بافی کل سطح را بپوشاند، ممکن است پود سادۀ زمینه (۱:۱) از میان دو ردیف پود پیچ بگذرد، که در آن صورت پیچ‌بافی نسبت به پود زمینه، کار الحاقی تلقی می‌شود؛ چنین پیچ‌بافی الحاقی به «پودپیچی اضافی» موسوم است. بافت‌های تخت در ایران کلاً از پیچ‌بافی با پود زمینه یا بدون آن، تشکیل می‌شود که اغلب به نام «سماخ» یا «سماق» نامیده می‌شود که کلمه از منشأ بحث‌انگیزی نشأت گرفته است. پیچ‌بافی را می‌توان چنان بافت که ایجاد خط افقی، اریب و یا عمودی بنماید. مراحل پیچیدن را می‌توان به وسیلۀ تعدادی تار یا جفت تار و فاصلۀ پودها که به دور تار می‌گردد، طرح‌ریزی نمود و صور آن عبارتند از «جلو از رو» (fo)، «جلو از زیر» (fu)، «پشت از رو» (bo) و «پشت از زیر» (bu). امکان دارد کلیۀ این فاصله‌های اندک مایل، به یک جهت متمایل باشند که به عنوان «سماخ ساده» معروف است و یا ممکن است در ردیف‌های متوالی وارون گردند (جهت شیب عکس شود) تا شکل جناقی ایجاد نماید، که به «سماخ عکس» معروف می‌باشد. شکلی از پیچ‌بافی معروف؛ با عنوان «سماخ معکوس» بافته می‌شود که در آن فاصله‌های کوتاه پیچ‌بافی در سطح رویی بافته و فاصله‌های بلند در پشت آن می‌باشد که نشانگر توالی به صورت، پشت از رو ۲ تار، جلو از زیر ۴ تار، پشت از رو ۲ تار (یا Bo2، Fu4، Bo2) می‌باشد، در ضمن این‌گونه بافت، هم به عنوان بافت زمینه و هم به عنوان بافت تزئینی در بعضی از قطعه‌های تخت بافت ایران، بخصوص در شاهسونهای شمال غربی ایران دیده می‌شود. در سماخ مَعکوس فاصله‌های کوتاه‌تر درجۀ شیب کمتری از فاصله‌های بلندتر دارند، که به سماخ معکوس ویژگی ظاهری متفاوتی از سماخ بافت ساده یا سماخ عکس می‌دهد.

پیچ‌بافی اریب با پود اضافی را می‌توان به عنوان تزئین در زمینۀ بافت ساده به کار گرفت، که ایجاد نوعی ساختار بافت ترکیبی می‌نماید. این کار بخصوص برای جلوه‌گری نقش مایه‌هایی که در رنگی متضاد با رنگ زمینه مجاور کار شده، استفاده می‌شود.

فرش‌های زیلو - نوعی فرش تخت‌بافت کاملاً متفاوت در ایران بافته می‌شود که کف پوشی کلفت و ارزان قیمت می‌باشد و به زیلو معروف است. این محصول معمولاً از نخ پنبه بافته می‌شود هر چند در گذشته گهگاهی از پشم هم استفاده می‌شده است و بر دستگاهی بافته می‌شود که به نام «دستگاه زیلوباف» معروف است و تولید آن بیشتر برای مصارف محلی است تا برای صادرات به نقاط دیگر.

ساختار فرش زیلو، بافت ترکیبی است. نوعی خاص از بافت سادۀ پودنما با دو مجموعه تار و پودهای جفتی که نسبت به یکدیگر تکمیلی می‌باشند. این ساختار، مشخصۀ کلی فرش می‌باشد تا مشخص کنندۀ محدوده و مناطق خاصی، هر یک از دو مجموعه تارها کارکرد متفاوت و اساسی دارند. یک مجموعه از تارها به عنوان تارهای اصلی یا تارهای محافظ شناخته می‌شوند که با پودها تداخل می‌نمایند تا ساختار بافته را تشکیل دهند. تارهای دیگر، به نام تارهای داخلی، و با تعیین اینکه، پودها در کدام طرف بافته ظاهر خواهند شد، نقش‌ها را کنترل می‌نمایند؛ خود تارهای داخلی را در هیچ یک از سطح‌ها نمی‌توان دید. این مجموعه تارهای داخلی مشخصۀ فرش زیلو از دیگر تخت‌بافت‌های ایرانی است. دو مجموعه پودها، که به صورت «پیوسته» و «جفتی» کار شده‌اند و نقش را شکل می‌دهند، نسبت به یکدیگر «تکمیلی» می‌باشند؛ و معمولاً در رنگ‌های مختلف‌اند. وقتی پودی از یک رنگ روی یک سطح ظاهر می‌شود، پودی از رنگ دیگر در همان ناحیه در سطح طرف دیگر نمود پیدا می‌نماید. بنابراین دو روی زیلو به شکل معکوس هم می‌باشند (یا به عبارت دقیق‌تر پشت، عکس روی آن می‌باشد). هنگامی که پودها فقط دو رنگ این، رنگها هستند که در ناحیۀ همانند نقش در هر یک از سطح‌ها معکوس شده‌اند، آن‌گونه که در یک بافته، خط نوشته در تصویر آئینه در جهت مخالف ظاهر می‌شود. در الگوی بافت سادۀ این ساختار، پودها (در هر دو روی بافته) روی سه‌تار شناور می‌شود (یکی داخلی، یکی محافظ، یکی داخلی) و بعد، از زیر یک تار محافظ می‌گذرد، و این کار پیش از آنکه در فاصلۀ بعدی از روی سه تار شناور شود، انجام می‌گیرد.

طبق منابع ادب فارسی، فرش‌های معروف به زیلو از زمانهای قدیم، دست کم از قرن چهارم ه.ق (۱۰ میلادی) در ایران بافته می‌شده اما معلوم نیست با همین شیوۀ بافت و مواد اولیۀ زیلوهای امروزین، این کار انجام می‌گرفته است. کهن‌ترین زیلوی تاریخ‌دار نمونۀ نوع اخیر به تاریخ ۸۰۷ ه. ق (۱۴۰۵م) بافته شده است. امروزه زیلو معمولاً در مساجد، خانه‌ها، اتاق‌های مهمانخانه‌ها، ادارات و مغازه‌ها یافت می‌شود. بعضی از این قطعه‌ها بخصوص آنهایی که وقف مساجد شده‌اند تاریخ و دست نوشته دارند. منطقۀ اطراف یزد، بخصوص روستاهای میبد و اردکان سابقۀ طولانی و شهرتی در بافت این‌گونه فرش‌ها دارند.

شیرازه و ریشه‌های فرش - لبه‌های فرش‌های تخت بافت موازی تارها، مانند فرش‌های پرزدار ممکن است به صورت کناربافی از پود زمینه و یا با پیچیدن پود اضافی بر روی دو یا چند جفت تار به شکل موازی یا به شکل ∞ انجام گیرد. اگر شکل ∞ روی بیش از دو جفت تار پیچیده شود، ممکن است پود اضافی فوق‌العاده‌ای در رنگ متضاد، به طور عمودی بر روی قسمتی از شیرازه، به عنوان تزئین بیشتر، پیچیده شود.

شیوه‌های متعددی برای تمام کردن بالا و پایین فرش‌های تخت بافت به کار گرفته می‌شود، که می‌توان در دو گروه اصلی طبقه‌بندی نمود. این کار را ممکن است با برگردان چند سانتی‌متر به زیر بافته، به صورت تو گذاشتن لبه و دوختن آن انجام داد یا انتهای تارهای آزاد را به صورت ریشه‌های بافته درآورد. ریشه‌های بافته شده را می‌توان به شیوه‌های گوناگونی شکل داد:

۱. می‌توان قسمت انتهای تارها را گروهی یک گره زد.

۲. می‌توان گروهی از تارهای پشت سر هم را به صورت ردیف‌های متوالی به هم گره زد و  سپس نیمی از ریشه‌های هر گروه را به نیمی از ریشه‌های گروه مجاور دوباره گره زد تا ایجاد  شکل شبکه (توری یا تار عنکبوتی) نماید.

٣. نخ‌های تار به صورت منفرد یا گروهی در رشته ردیف‌های سه‌تایی، پنج‌تایی، زنجیر مانند درهم داخل می‌شوند.

۴. می‌توان گروه‌هایی از تارها را به شکل گیس‌باف، عمودی و تخت درآورد، به طوری که عرض هر کدام به اندازۀ ۲ سانتی‌متر باشد.

۵. می‌توان تنها انتهای نخ‌های تار را به صورت گیس‌باف اریب، در ساختاری شبیه بافت ساده درآورد تا ایجاد نواری حدود ۲ سانتی‌متر عرض نماید، به طوری که تمام عرض فرش را در بر گیرد؛ آنگاه قسمت‌های انتها را به صورت ریشۀ ساده گره زد.

۶. می‌توان نخ‌های تار را جفت، جفت به هم پیچید. اغلب انتهای این جفت تارها، نابریده رها می‌شوند.

۷. میتوان گروه‌هایی از تارها را با هم پیچ داد.