ریشه‌یابی نقوش گبه و رعایت اصول فنی و کارگاهی

هنر اصیل قالیبافی که متعلق به ایرانیان است و حاصل دست‌رنج زنان و مردان بافنده و زحمت‌کش این مرز و بوم، به طور کلی این دست‌بافت‌ها به شانزده نوع بافت متفاوت تقسیم می‌شوند که چهار نوع از آنها سوزنی هستند. این دست‌بافت‌ها علاوه بر جنبه‌های هنری، از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد.

این هنر که باعث به وجود آمدن میلیون‌ها فرصت شغلی شده است و در بازارهای جهانی ایرانیان در این هنر حرف اول را می‌زنند اما کشورهای دیگری چون ترکیه، افغانستان، چین، مصر نپال، پاکستان و هند رقیبان این هنر می‌باشند که اگر به تلاش خود نیفزاییم کشورهای دیگر گوی سبقت را می‌ربایند چون این کشورها با استفاده از نیروی کار ارزان به تولید مشابه دست‌بافت‌های ایرانی اقدام نموده‌اند، اگرچه از نظر کیفیت بافت و مواد اولیه قابل مقایسه با دست‌بافت‌های ایرانی نیست ولی گاه در بازارهای جهانی این نوع دست‌بافت‌ها به عنوان بافت‌های ایرانی به فروش می‌رسند و همین دلایل باعث اشباع بازار و رکود اقتصادی این هنر گردیده است.

باید در نظر داشت در موقعیت زمانی که قرار داریم باید طبق خواست و نظر مشتری عمل کنیم و از طرح‌های جدید و مواد اولیه مرغوب و در رنگرزی خامه‌ها بیشتر از مواد حتی‌المقدور طبیعی استفاده کنیم و کمتر از مواد جوهری و شیمیایی، و باید سعی کنیم با استفاده از رنگ‌ها و طرح‌های اصیل ایرانی و متنوع بودن آن را در نظر داشته البته به شرطی که کار را بهتر کند و طرح‌ها و نقشه‌ها ریشه از این مرز و بوم داشته باشد و منحصر به فرد باشد و هنر ایرانی را زیر سئوال نبرد.

در فرش و دیگر بافته‌ها باید به سلیقه بازار و مشتری توجه کنیم. به طوری که در قبل در بافته‌ها رنگ‌های تند و شاد بیشتر مورد استفاده بود اما امروزه بیشتر رنگ‌های بژ ملایم و کمی هم چرک مورد پسند مشتریان و بازار می‌باشد باید توجه داشت هر چه تلاشمان بیشتر باشد موقعیت ممتاز خود را در جهان حفظ کرده و توسعه داده‌ایم. چرا که طراحان فرش را تشویق کنیم تا طرح‌های جدید و مطابق با سلیقه بازار طراحی کنند و بافندگان از مواد مرغوب و صد در صد خالص استفاده نمایند و برای رنگرزی خامه‌ها از مواد جوهری خودداری نمایند، و از شیوه‌های استاندارد بافت استفاده کنند و همچنین نظارت دقیق به مراکز تولیدی اینگونه دست‌بافت‌ها انجام شود. و تعاونی‌های روستایی و دست اندرکاران از بافندگان روستایی و عشایر حمایت بیشتر نمایند و برای بالا بردن کیفیت و جلوگیری از هدر رفتن زمان با دادن آموزش‌ها و روش‌های اصولی و استاندارد راندمان کار را بالا برده و بافندگان را تشویق نمایند و از این قشر زحمت‌کش حمایت مساعدت بیشتری به عمل آورند و همچنین اقشار مختلف جامعه را آگاه سازیم تا این هنر را بیشتر و بهتر بشناسند و استقبال بیشتری از آن نمایند.

ویژگی‌های فنی گلیم گبه (گچمه)

۱. الیاف مورد مصرف در گلیم گبه باید از پشم صد در صد خالص و شسته شده و یا پشم‌هایی که به روش صحیح از پشم حیوان زنده چیده‌اند، باشد.

۲. قطر الیاف گلیم گبه باید از ۳۰ تا ۵۰ میکرون باشد.

٣. حداکثر چربی موجود در خامه‌ها بعد از کلاف شدن نباید از ۵/۱ درصد بیشتر باشد.

۴. برای ضد بید کردن گلیم گبه باید از مواد مخصوص ضد بید استفاده شود. این مواد شامل کافور، تنباکو و نفتالین و ... می‌باشد.

۵. رنگ‌ها در برابر شستشو باید ثبات خود را حفظ کنند و در شستشو گلیم گبه باید از مواد قلیایی و اسیدی استفاده نشود و از مواد پاک کننده و خنثی و یا مواد شوینده خاص استفاده شود.

۶. برای جلوگیری از تخریب گلیم گبه باید از عواملی چون رطوبت و تابش مستقیم نور خورشید بر روی آن جداً جلوگیری کرد.

۷. نمونه خامه گلیم گبه بر مبنای یک لا در سیستم تکس باید از ۲۰۰ تا ۳۴۰ باشد که در سیستم متر برابر ۳ تا ۵ می‌باشد به منظور استحکام بیشتر باید نخ دو لا باشد که تاب خامه می‌تواند به شکل S یا Z باشد.

۸. خامه باید در هر یک سانتی‌متر حداقل ۲۰ تاب داشته باشد.

ریشه یابی نقوش گلیم گبه

همانطور که در مبحث گبه ذکر شد طرح‌های گبه بیشتر ذهنی و الهام گرفته از طبیعت اطراف بافندگان می‌باشد. باید گفت طرح‌های گلیم گبه گاه ذهنی است و گاه هم دارای نقشه می‌باشد. بخشی از این نقوش که در گلیم گبه مورد استفاده قرار می‌گیرد تداوم نقوش اساطیری است که ریشه از روزگارانی بسیار دور دارد.

وجود نگاره‌ها و طرح‌هایی از قبیل ترنج و درخت، چادر، اشکال حیوانی و گل و برگ‌ها و ... هر کدام نشانه‌ای از خواست باطنی بافندگان برای سرسبزی و خرمی محیط زیست‌شان است به طوری که حاشیه لوزی نشانه از حرکت آب در یک جوی باریک یا داخل حوضچه است و وجود نقش گل خورشید در گلیم گبه حکایت از برکت خورشید و زایندگی خاک می‌باشد که نزد بافندگان روستایی و عشایری قابل احترام می‌باشد. نقش جقه یا بوته ترمه که حالت درخت سرو خمیده را دارد در عین حال سمبل نجات و زندگی در بافته‌های روستایی و عشایری است که به دلیل سربلندی و استقامت یکی از نمادهای زندگی است. نقوش گیاهی و جانوری نیاز بافندگان را به طبیعت و سرسبزی محیط و طول عمر می‌دانند و هر منطقه چه از نظر طرح و چه از نظر بافت و رنگ‌آمیزی مختصات و ویژگی‌های خاص منطقه‌ای خود را دارد.

توصیه‌های بهداشتی و ایمنی برای پیشگیری از حوادث در کارگاه‌های گبه بافی

١. توصیه می‌شود به علت وجود گرد و غبار حاصل از بافتن و گرد و غبار حاصله از پشم مصرفی که ممکن است به سلامت اشخاص آسیب وارد کند بهتر است کارگاه دارای تهویه مطلوب باشد و هوای کارگاه سالم و نور کافی باشد.

۲. برای روشنایی کارگاه حتی‌المقدور از نور طبیعی خورشید استفاده شود. کارگاه دارای پنجره باشد تا نور بتواند کارگاه را روشن کند و همچنین از چراغ‌ها با نور سفید و زرد استفاده شود تا برای چشم مضر نباشد. و منبع روشنایی باید از بالا و پشت سر بافنده به دستگاه گبه بافی بتابد و طوری نباشد که روشنایی مستقیم به چشمان بافنده بتابد، زیرا موجب خستگی چشم می‌شود. ضمنا نور باید به طور یکسان و یکنواخت در همه جای کارگاه بتابد و فاصله چشم تا دستگاه گبه بافی نیز باید از ۳۵ سانتی‌متر کمتر نباشد تا به چشم بافنده آسیب نرساند.

۳. چون گبه بر روی دارهای افقی (زمینی) بافته می‌شود بهتر است بافنده زیاد روی دار خم نشود و چمباتمه نزند و در ضمن در فواصل کار کمی قدم بزند و به طور مدام در زمان طولانی بر روی دار کار نکند زیرا باعث عوارضی چون کمردرد، پادرد، درد مفاصل و تغییر شکل مفاصل لگن خاصره و... می‌شود و به سلامتی بافنده ضرر می‌رساند.  

۴. بهتر است شخص بافنده گبه از ماسک در حین بافت استفاده کند تا پشم باعث ایجاد حساسیت و بروز بیماری‌های تنفسی نشود.  

۵. از ابزار مناسب برای بافت گبه استفاده شود. و در صورت وجود عیب و نقص در ابزار و وسایل، بهتر است از آنها استفاده نشود.

۶. ابزار وسایل در محل مناسب قرار گیرند تا از افتادن آنها به زمین و خرابی آنها جلوگیری شود.

۷. از وسایل گرمازا حتى‌المقدور استفاده نشود و یا دور از دستگاه گبه بافی باشد و نیز از ایمن بودن آن اطمینان حاصل شود.  

۸. توصیه می‌شود بافندگان از کار کردن به طور مداوم و پشت سر هم خودداری کنند و هر ساعت چندین حرکت ساده ورزشی انجام دهند که هم موجب سلامت بافنده است و هم خستگی او را از بین می‌برد.

۹. بهتر است بافندگان گبه در مراکز بهداشتی واکسن کزاز تزریق کنند. همچنین چون دار زمینی برای خانم‌های حامله بسیار زیان‌آور است، زیرا باعث تغییر شکل لگن خاصره آنها می‌شود هنگام زایمان سزارین شوند.

۱۰. کف کارگاه باید با موزائیک و آجر مفروش باشد. کارگاه باید صاف و یکدست باشد کف کارگاه نباید لغزنده باشد.

۱۱. نظافت کارگاه گبه بافی باید به طور مرتب انجام شود بهتر است که در هنگام نظافت از ماسک برای پوشاندن بینی و دهان استفاده شود و عمل نظافت با دقت انجام شود و از ایجاد گرد و غبار در محیط کارگاه جلوگیری شود.

۱۲. چون در بافت گبه از روش گره زدن فارسی استفاده می‌شود بهتر است بافندگان را به روش ترکی باف (بافت با قلاب) تشویق کنیم. زیرا گره زدن به روش فارسی باف باعث بروز بیماری‌های پوستی و کج شدن انگشتان اشاره و سبابه می‌شود.

۱۳. در کارگاه وسایل برای مهار آتش سوزی مانند کپسول آتش نشانی وجود داشته باشد زیرا در صورت بروز حادثه بتوان آتش را فوراً مهار کرد.

۱۴. تعداد دستگاه‌های گبه بافی متناسب با فضای کارگاه باشد.

۱۵. وسایل کمک‌های اولیه و مواد بهداشتی حتما در جعبه کمک‌های اولیه وجود داشته باشد تا در صورت ایجاد حوادث از این وسایل استفاده شود و بهتر است کلیه افرادی در کارگاه گبه بافی کار می‌کنند کمک‌های اولیه را آموزش ببینند تا در صورت نیاز اقدامات لازم را انجام دهند.