ریسندگی و چیدن پشم برای تهیه گلیم

مواد اولیه‌ی مورد نیاز برای تهیه‌ی گلیم عبارت است از: پشم، مو، پنبه، ابریشم و ... و همچنین رنگ که به تفصیل در مورد آن توضیح داده خواهد شد.

تا پیش از قرن بیستم م بسیاری از طوایف در هنر بافندگی خویش، مطلقاً خودکفا بوده‌اند. یعنی در وضعی بوده‌اند که در اروپا از قرون وسطی به بعد ناشناخته است. منبع پشم یا موی حیوانی، جوی آبی که پشم چیده را در آن بخیسانند، گیاهان و ترکیباتی که برای رنگرزی به کار می‌رود و الواری که برای ساخت کارگاه از آن استفاده می‌شد، همه و همه در داخل مرزهای یک طایفه قرار داشت. گلیم‌های نواحی مختلف جغرافیایی متعلق به طوایف گوناگون بدین لحاظ تنوع شگفت‌انگیزی را از لحاظ رنگ و بافت نشان می‌دهد که قسمتی از آن‌ها به منابع بسیار ویژه‌ی محلی این مواد خام مربوط می‌شود.

ویژگی‌های هر گلیم ارتباط مستقیم با عوامل زیر دارد: نوع و جنس تار و پود، چگونگی نخ‌ریسی، انتخاب رنگ، شیوه‌ی بافت و بالاخره پرداخت‌های نهایی.

انواع گوناگون مواد اولیه، شیوه‌های بافندگی و رنگ‌آمیزی، بر اساس منابع، نیازها و سنت‌های هر قبیله، توسعه و تکامل یافته است به کمک تجزیه و تحلیل این عناصر می‌توان تا حدودی به قدمت و منشا گلیم پی برد. در تمامی کشورهای تولیدکننده گلیم، مواد اولیه‌ی لازم بافندگی، یعنی پشم گوسفند و کرک شتر و کرک و موی بز، و اسب و پنبه به سهولت به دست می‌آید. پشم اصلاح‌نژاد گوسفند از اجداد ماقبل تاریخ آن به نژادهای اهلی و اصیل امروز، از جمله با تکامل فنون و شیوه‌های بافندگی و نیاز انسان به استفاده از پشم مربوط می‌شده است.

پشم گوسفندهای اولیه زبر و نمدین و چیدن آن بسیار مشکل بود. از قریب به ده هزار سال پیش که انسان به دام‌پروری و اصلاح‌نژاد دام پرداخت به تدریج پشم گوسفند به الیاف بلند و نرمی که قابل ریسیدن بود تبدیل شد، خصوصیات پشم از مو، پنبه و ابریشم بسیار متفاوت است، گره‌های ریزی بر سطح الیاف پشم وجود دارد که هنگام ریسیدن به آن خاصیت در هم پیچیده شدن می‌بخشد و پارچه‌های بافته شده از پشم به دلیل درصد بالای چربی، عایقی ممتاز است و خاصیت فرم‌پذیری عالی دارد.

رنگ پشم نژادهای مختلف گوسفند بسیار متنوع و رنگ‌های عاجی، قهوه‌ای روشن، قهوه‌ای سیر، خاکستری، سیاه، کرم و حتی قرمز را شامل می‌شود. کیفیت پشم گوسفند بستگی به شرایط اقلیمی و سرسبزی مراتع دارد: پشم معروف خراسان شفافیت، لطافت و قابلیت رنگ‌پذیری مطلوب را از آب و هوای معتدل، مراتع حاصل‌خیز و توجه ویژه به پرورش گوسفند طی سده‌های پیاپی وام گرفته است در حالی که پشم گوسفند در صحرای داغ و شنزار دارای کیفیتی زبر و خشن است.

پشم، کهن‌ترین الیافی است که در بافندگی ایران به کار رفته است. اهلی کردن گوسفند احتمالاً از فلات ایران آغاز شد و تاریخ آن به دوره‌ی نوسنگی می‌رسد. بهترین پشم آن است که از گوسفند زنده و سالم چیده شده باشد. در ایران از مو و پشم حیوانات دیگری مانند بز، شتر و اسب نیز در بافت گلیم استفاده می‌کنند.

چیدن پشم

چیدن پشم را اصطلاحاً «چَرَه» می‌گویند و این واژه به مراتب بیش از پشم چینی در میان دامداران رایج است. چَرَه: دامداران یک بار در سال پشم گوسفند خود را چَرَه می‌کنند و آن را مورد استفاده در بافت قرار می‌دهند.

اکثر بافندگان در حال حاضر نخ پشمی یا نخ پود مصرفی خود را از بازار تهیه می‌کنند که نخ کارخانه‌ای می‌نامند. بافندگان از نخ‌های کارخانه‌ای رضایت ندارند و می‌گویند کم دوام است و خاک به خود جذب می‌کند و حالت مرده‌ای دارد. در بین بافندگان گلیم، بیشتر کسانی که در روستاها به این امر اشتغال دارند برخلاف بافندگان شهری گلیم‌بافی که بیشتر متکی بر تهیه‌ی نخ پشمی، ریسیده و رنگرزی شده از بازار هستند، به پشم دستریس که با مواد طبیعی رنگ شده باشد، علاقه دارند.

در آماده کردن پشم، بعد از چَرَه، نخستین مرحله، تفکیک پشم از نظر رنگ است و طی آن پشم که از گوسفندان مختلف چیده شده از یکدیگر جدا و هر یک را به طور مجزا می‌شویند. مراحل بعدی عبارت است از: حلاجی، ریسیدن، کلاف کردن، رنگرزی و گلوله کردن.

پشم‌های مورد مصرف دارای ویژگی‌های خاصی است که عبارت است از:

۱- پشم مورد نظر را باید قبل از وضع حمل گوسفند چید زیرا پشمی را که هنگام شیردهی گوسفند می‌چینند، استقامت چندانی ندارد.

۲- برای بافت گلیم از پشم گوسفندهایی که پشمشان می‌ریزد، استفاده نشود.

۳- الیاف کوتاه دست و پای گوسفند، با پشم‌های بلند مخلوط نشود.

۴- از پشم گوسفندان مبتلا به امراض پوستی به دلیل سستی و فقدان استقامت کافی به هیچ وجه جهت بافت گلیم استفاده نشود. ۵- پشم‌های حاصله از عملیات دباغی و نیز پشم‌های که چربی و رطوبت آن بیش از حدّ گرفته شده به دلیل خشکی و شکنندگی برای بافت گلیم مورد استفاده قرار نگیرد.

نحوه‌ی چیدن پشم

پشم چینی یک الی دوبار در سال انجام می‌شود و غالباً پس از پایان سرمای زمستان و در ماه‌های فروردین یا اردیبهشت یا چنانکه در قشقایی‌ها و بختیاری‌ها مرسوم است پس از کوچ گله به مراتع تابستانی انجام می‌شود. پشم چینی در مناطق ساحلی و گرمسیر مانند افریقای شمالی، عربستان، و جنوب ایران در ماه اسفند و در مناطق کوهستانی، با آب و هوای سردتر مانند نقاطی از ترکیه، شمال شرقی ایران و افغانستان در خردادماه آغاز می‌شود. محصول پشم هر گوسفند از یک تا سه کیلوگرم است. در مناطقی که بهترین پشم را تولید می‌کنند فرآیند آماده ساختن نخ با مراقبت‌های ویژه‌ای انجام می‌شود. پشم را به کرات شستشو و آب می‌کشند تا کاملاً پاکیزه شود و چربی طبیعی آن به میزان دلخواه برسد. از آنجا که اکثر بافندگان دامدار بوده‌اند، خودشان پشم‌های گوسفندانشان را می‌چیدند. پشم‌ها را در ظرف‌های مخصوص می‌شویند و با خشک‌کن خشک می‌کنند و آن را حلاجی می‌کنند و به صورت نخ درمی‌آورند. در منطقه‌ی چهارمحال و بختیاری بیشتر، بانوان کار ریسندگی را انجام می‌دهند و به وسیله‌ی دوک‌های چهاربری که در این منطقه به آن «پیلی Pili» می‌گویند که عبارت از یک میله‌‌‌ی عمودی به طول تقریبی ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر و ۴ بره با زوایای قایمه در اطراف آن است کار ریسندگی را انجام می‌دهند. زن ریسنده پشم حلاجی شده را دور مچ یک دست پیچیده و با انگشتان دست دیگر آن را می‌کشد تا باز شود و در همین حال آن را دور انگشتان خود پیچیده پیلی را می‌چرخاند، در این حال پشم تابیده به دور میله‌‌‌ی دوک پیچیده می‌شود و زن ریسنده هر از چندگاه یکبار، نخ حاصله را از میله دوک باز کرده و آنرا گلوله می‌کند. کلاف‌های دستریس به صورت یک‌لا است و ضخامت آن‌ها در طول نخ تغییر می‌کند ولی کلاف‌های ماشینی منظم‌تر است. نخ پنبه‌ای قابل مصرف در تار گلیم‌بافی بیشتر نخ ۱۲ یا ۱۵ لای نمره ۱۰ و ۲۰ ریسیده شده توسط ماشین‌های ریسندگی است. نخ پشمی مصرفی برای پود گلیم نیز معمولاً دستریس است. برای تأمین پشم مصرفی جهت تبدیل به نخ بهتر است به نکات زیر توجه کرد: ۱- پشم‌های هم‌رنگ گوسفندان را جدا کرده و به طور جداگانه شستشو دهید.

۲- از پشم گوسفندان شیرده پس از وضع حمل استفاده نکنید چرا که پشم آنها سست بوده و استقامت پایینی دارند.

۳- از پشم گوسفندانی که پشمشان می‌ریزد استفاده نکنید.

۴-از پشم گوسفندان مبتلا به بیماری‌های پوستی استفاده نکنید چرا که الیاف آن‌ها استقامت ندارند.

۵- پشم‌های دباغی شده و یا پشم‌هایی که چربی آنها گرفته شده است برای این کار مناسب نیستند.

اگر پس از چیدن پشم مجبور شویم که آن را به طور نشسته انبار کنیم باید بدانیم که احتمال بیدزدگی آن نسبت به زمانی که پشم شسته باشد ۳۰٪ افزایش می‌یابد. اگر مجبور شدیم پشم‌ها را به صورت نشسته انبار کنیم باید دمای انبار را به درجه حرارت ۶۵ درجه‌ی سانتیگراد برسانیم. البته این حرارت باید خشک باشد چرا که در غیر این صورت عوامل خارجی نظیر عرق بدن گوسفند، خار و خاشاک، چسبیده به پشم گوسفند به هنگام چرا، داروهای مصرفی برای معالجه امراض پوستی گوسفند و مواد شوینده پشم گوسفند و... باعث هجوم انواع قارچ‌ها و باکتری‌ها به پشم می‌شود.

به طور مثال کپک که از انواع قارچهای ذره‌بینی «ساپرفیت» در لابه‌لای پشم به وجود می‌آید. سبب بروز عوارضی در سطح خارجی الیاف شده و باعث از بین رفتن رنگ پشم می‌شود و کلیه‌‌‌ی الیاف کراتینی مانند پر و مو مورد هجوم انواع بید و قارچ قرار می‌گیرند. برای مبارزه با آنها می‌توان از سموم شیمیایی که به سه دسته تقسیم می‌شود استفاده کرد:

۱- سموم تنفسی که به صورت جامد (نفتالین) و یا مایع (اسپری) در اختیار مصرف‌کنندگان قرار دارد.

۲- سموم حلال در آب که بر الیاف اثر فیزیکی می‌گذارد و تا قبل از شستشو اثر خود را حفظ می‌کند.

۳- سموم قابل حل در آب که اثر شیمیایی بر الیاف دارد و بر اثر خاصیت شیمیایی‌شان در اثر حرارت جذب پشم شده و با کراتین آن ترکیب می‌شود و نمی‌گذارد پشم توسط حشره بید از بین برود. برخی از این سموم در حرارت زیاد و برخی دیگر در حرارت کم و گروهی در حین رنگرزی و تعدادی پس از عملیات رنگرزی قابل استفاده است و نام تعدادی از آنها به شرح زیر است:

میتین ال - پ (Mitin - LP ) - میتین اف - اف (Mitin FF )- میکروساید ال - پ - آ ( Microcide LPA )- ایلان ب – ال- اس (Elan BLS) مای استکس ای- ال- ان (Mystox ELN) – ایلام یو ۳۳ (Eulam u) با تمام این اوصاف، کارشناسان توصیه می‌کنند از انبار کردن پشم ناشور خودداری شود!

ریسیدن و تابیدن پشم

ریسندگی: ریسندگی کاری است دشوار و ظاهراً پایان‌ناپذیر که معمولاً به وسیله‌ی همه‌ی افراد خانواده انجام می‌گیرد. فقط در بین قشقایی‌ها است که کارِ ریسندگی در انحصار زنان است. رایج‌ترین شیوه‌ی ریسندگی با دوک نخ‌ریسی انجام می‌گیرد. پس از انجام عملیات ریسندگی، کار تابیدن نخ آغاز می‌شود. یعنی ۲ یا ۳ رشته نخ از کلاف‌های گوناگون را می‌گیرند و با هم می‌تابانند که اگر جهت تابش آن از سمت راست به چپ باشد به آن چپ‌تاب می‌گویند که در جهت حرف (S) است و اگر جهت تاب آن از چپ به راست باشد به آن راست‌تاب می‌گویند که در جهت حرف (Z) است.

طبق مشخصاتی که مؤسسه‌ی استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران برای نخ پشمی مصرفی جهت گلیم‌بافی تعیین کرده لازم است نخ پشمی تابیده شده دارای مشخصات زیر باشد:

۱- قطر الیاف پشم مصرفی باید بین ۳۰ تا ۵۰ میکرون باشد.

۲- نمره‌ی خامه بر مبنای یک‌لا در سیستم «تکس» (TeX) باید بین ۲۰۰ تا ۳۴۰ و در سیستم «متریک» (Metrick ) برابر ۲ تا ۵ باشد.( ۱- برای تعیین نمره‌ی نخ در هر یک از کشورها سیستمی ارایه شده است که رایج‌ترین آن عبارت است از سیستم متریک (Metriche) انگلیسی (English)، فرانسوی (Franzosisch) که در اینها نمره نخ با فرمول زیر به دست می‌آید. نمره نخ = (گرم) وزن نخ ÷ طول نخ (متر) در سیستم‌های تکس (Tex)، دنیر (denier ) و شوتیشر (Schottischer) نمره نخ از فرمول زیر به دست می‌آید. نمره‌ی نخ=(متر) طول نخ÷ وزن نخ (گرم)

به طور مثال در روش‌های دسته‌ی اول اگر ۵۰ متر از نخی، یک گرم وزن داشته باشد نمره نخ ۵۰ است پس هر چه عدد حاصله بزرگتر باشد نخ ظریف‌تر است. در روش تعیین نمره نخ در سیستم تکس وزن ۱۰۰۰ متر از نخ، نمره‌ی آن محسوب می‌شود به طور مثال ۱۰۰۰ متر از نخ ۵۰ گرم وزن داشته باشد نمره آن نخ ۵۰ است و هر چه عدد به دست آمده کوچکتر باشد نخ حاصله ظریف‌تر است.)

۳- برای پود گلیم به منظور استحکام بیشتر باید از نخ دولا استفاده شود و نخ مصرفی می‌تواند راست‌تاب یا چپ‌تاب باشد.

۴- طول متوسط الیافی که جهت ریسیدن مورد استفاده قرار می‌گیرد نباید کمتر از ۷ سانتیمتر باشد.

۵- نخ تابیده شده می‌بایست حداقل دارای ۲۰ تاب در هر ۱۰ سانتیمتر طول باشد. مرحله‌ی بعدی، رنگرزی پشم‌های تابیده شده است که به دو شیوه‌ی ماشینی و سنتی انجام می‌شود. درجه‌ی ثبات رنگ خامه گلیم بر اساس استاندارد اعلام شده از سوی مؤسسه‌ی استاندارد ۴ است. در شیوه‌ی رنگرزی با ماشین ابتدا پشم‌ها را می‌شویند، خشک می‌کنند و مایع رنگ و آب را به میزان مخصوص می‌جوشانند و پشم را درون آن می‌اندازند و در زمان مخصوص با دمای کنترل شده پشم را رنگ می‌کنند که این کار خیلی سریع انجام می‌شود ولی معایبی نظیر عدم ثبات رنگ در برابر نور و رطوبت و... در این شیوه، از ارزش کارِ بافته شده توسط این نوع پشم‌ها می‌کاهد.

بعد از این که تفکیک پشم از جهت رنگ و عمل شستشوی آن تمام شد، نوبت به ریسندگی و تابیدن آن می‌رسد. در ابتدا پشم را با استفاده از دست یا کمان حلاجی آماده ریسیدن می‌کنند. ریسیدن پشم در روستاها توسط زنان و اغلب زنان سالخورده صورت می‌گیرد وسیله‌ی کار چوبی ساده به نام تکشی است. تکشی میله‌ی چوبی باریکی به طول تقریبی ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر که در میان یک صفحه‌ی گرد مانند چوبی چلیپا شکل فرو رفته و در سر آن شیاری وجود دارد که رشته‌ی پشم را پیش از ریسیدن در آن بند می‌کنند.

زنان ریسنده هنگام کار، پشم را دور مچ یک دست پیچیده و دوک را می‌چرخانند تا پشم تابیده و به دور میله‌ی دوک پیچیده شود و هر از چندگاه یکبار نخ حاصله را از میله‌ی دوک باز کرده و آن را گلوله می‌کنند. گلوله پشم تافته شده را «دست‌ریس» می‌نامند. بعد از رسیدن نخ، نوبت به تابیدن آن می‌رسد. در این جا ریسنده به نسبت ضخامت نخی که تهیه‌ی آن موردنظر است، دو یا سه رشته نخ را که از دو یا سه گلوله‌ی جداگانه باز می‌شود به کمک دوک به یکدیگر می‌تابد که چنانچه عمل تابیدن از چپ به راست و در جهت حرف z انجام شود.

نخ حاصله را راست‌تاب و در صورتی که عمل تابیدن از راست به چپ و در جهت حرف (S) انجام شود نخ حاصله را «چپ‌تاب» می‌نامند. نخ سیاه لبه‌ی گلیم – در گذشته لبه‌ی گلیم‌های بافته شده‌ی عشایری را جهت استحکام و جلوگیری از آسیب‌های ناشی از رطوبت، پاخوردگی و بیدخوردگی، با موی بز که در مقابل این موارد استحکام زیادی دارد می‌بافتند.

در حال حاضر هم برای استفاده شخصی این ماده را در بافت به کار می‌برند. در گلیم‌های سفارشی و حتی بعضی گلیم‌های محلی به جای موی بز از نخ پشم سیاه‌رنگ استفاده می‌کنند. کانوا - اخیراً به جای نخ پشم، کانوا نیز در بافت گلیم مورد استفاده قرار می‌گیرد. بدیهی است استفاده از کانوا از اصالت گلیم می‌کاهد و ارزش هنری آن را به شدت کاهش می‌دهد. پارچه –گلیم‌هایی را که نمی‌خواهند به بازار عرضه کنند و صرفاً برای استفاده‌ی شخصی است و جنبه‌ی تزیینی ندارد به سبک گلیم پارچه‌ای می‌بافند. مواد اصلی کار، پارچه‌های بی‌مصرف، کهنه و خرده پارچه‌های اضافی است.