ریخته‌گری مفرغ و آهن

در چهارچوب سفت و سخت نظام تقسیم کار، که از روشهای کهن ایرانست، ریختگران موقعیت و مقام ویژه‌ای دارند. مقدار کمی از فراورده‌های خود را مستقیماً به مصرف کننده می‌فروشد، به غیر از هاون، دسته هاون، چراغ پایه‌دار، زنگ شتر، چکش و دستگیره در و بعضی از ابزار مخصوص بنایی، اکثر قطعاتی که می‌ریزد مورد نیاز مشاغل دیگر است، از قبیل پیچ و مهره، دسته و شیر برای سماورسازان؛ لوله (دانه) و دسته آفتابه و اخیراً هم لوازم یدکی ماشین‌آلات نوین.

به واسطه این محدودیت ریختگری فقط در شهرهای بزرگ که سفارشات زیاد از مشاغل دیگر وجود دارد تأسیس می‌شود تا ساخت کوره‌های ریختگری از لحاظ اقتصادی با صرفه باشد. فلزهای اصلی که به کار برده می‌شوند عبارتند از مس، مفرغ (سفیداری)، برنج، ورشو و ترکیب معروف سیم و مفرغ به نام هفت‌جوش کرمان که مخلوطی از هفت فلز یعنی مس، سیم، قلع، کمی آنتیموان، سرب، زر و آهن است. این آلیاژ برای ساختن ماتریسهای گرمکوبی بسیار مناسب است زیرا هم سخت بوده و هم در مقابل فرسایش پایداری و ایستادگی می‌کند.

چدن و چدن چکشخوار (چدن قیچی) با احیای صنایع باختری بوجود آمد و این هر دو برای ساختن لوازم یدکی ماشین‌ها، اتومبیل‌ها و غیره به کار برده می‌شود. ریخته‌گری چدن معمولاً به وسیلهٔ شخصی که تخصصی در آن دارد و در کارگاههای مختلف انجام می‌شود. هیچکدام از روشهای قالبگیری روزگار باستان چون قالب سنگی منقور و قالب مومی دیگر به کار برده نمی‌شود. شیوه‌های قالبگیری امروزی ایران با روشی که در کارگاههای کوچک ریخته‌گری در اروپا انجام می‌شود چندان فرقی ندارد. در شیراز ریخته‌گر ماسهٔ نسبتاً خالص (گل) را به کار برده و آن را با روغن پنبه می‌آمیزد تا بتواند شکل‌پذیری آن را که مورد لزوم است بدست آورد.

در اصفهان ماسهٔ کلوخه‌ای «شن و ریگ» به کاربرده می‌شود و دو درصد هم نمک به آن اضافه می‌کنند تا آن را شکل‌پذیرتر کنند. ماسهٔ قالبگیری را در جعبه‌های بزرگ شن به نام ریگدان نگه می‌دارند. قالبها در جعبه‌های قالبگیری به نام درجه ساخته می‌شوند، نیمی از آن که قالب رو یا نر نامیده می‌شود دارای یک زوج گل میخ است و نیم دیگر آن را قالب ماده یا قالب زیر می‌نامند دو سوراخ برای گل میخها دارد. نمونه‌های کهن جعبه‌های قالب‌سازی از چوب ساخته شده در صورتی که جعبه‌های امروزی از چدن یا از آلیاژی از آلومینیوم ساخته می‌شود.

هر کدام از این نیمه‌های درجه دارای کناره‌ای محکم یعنی لب یا زه در طرف داخلی هستند که سبب محکم شدن قالب می‌شود و نمی‌گذارد که ماسه به بیرون ریخته شود. ماسه قالبگیری را روی مدل (شکل یا شکل مثالی) الک می‌کنند؛ ابتدا با یک الک ریز، و سپس وقتی که روی مدل از ماسهٔ نرم پوشیده شد با الک کام (الک درشت) جعبه را از ماسهٔ درشتتر پر می‌کنند. ماسه را با کوبه (بوکوب - کوب) می‌کوبند و سفت می‌کنند. قبل از قالبگیری، مدل را با خاکه ذغال بسیار نرم گردپاشی می‌کنند به این ترتیب که کیسهٔ خاکه ذغال را می‌تکانند این گرد زغال از سوراخهای کيسه زغال روی مدل پاشيده می‌شود. پس از برداشتن مدل بار دیگر روی قالب گردپاشی می‌کنند.

حفرهٔ قالب ممکنست هنوز احتیاج به یک ماهیچه، (لنگر) داشته باشد که آن را در جعبهٔ ماهیچه می‌سازند ماهیچه را، با مفتولهای پیچیده شده محکم می‌کنند، ماهیچه‌هایی که طول آنها از مقدار معینی بیشتر است با پل (دو پا) در جای خود نگهداری می‌شوند. مدلها اغلب از برنج است زیرا بسیاری از اشیاء را چندین بار می‌ریزند ولی گاهی اوقات نیز مدلهای چوبی به کار برده می‌شود. لوله‌های آشغالگیر (ناودان، راهگاه) و تغذیه را به وسیلهٔ کار تیغ (ماله رنگ) در قالب ایجاد می‌کنند.

با میل نفس‌کش (سوزن مخصوص)، سوراخهای هوا را درست می‌کنند و سرانجام درون حفرهٔ قالب را با آمیخته‌ای از آب و خاکه زغال و سقز (کتیرا) با قلم موی بسیار ظریفی رنگ می‌کنند. قالبهایی که برای ریختن آماده است به ردیف (بست) قرار داده و با فشاری یا با زنجیر و گاز به هم می‌بندند.

فلزات را در بوته می‌گدازند و هر بوته ۲۵ تا ۵۰ کیلو گنجایش دارد. بوته‌ها از خاک‌نسوز یا آمیخته‌ای از خاک رس گرافیت (مداد) ساخته شده است. بوته‌ها را با انبر بوته (انبرطوق) که یک طرف آن گیره‌دار و طرف دیگر آن دارای کمچه است حمل می‌کنند. کوره‌ها معمولاً به شکل کندوی عسل بوده و سر کوره در جلوی آن می‌باشد. در گذشته فقط از زغال چوب به عنوان سوخت استفاده می‌کردند ولی امروز کک و نفت نیز به کار برده می‌شود. جریان هوا با یک دستگاه دم دوطرفه که از میان دو لوله می‌گذرد تأمین می‌شود. گازهای سوخته شده از راه دودکش (گرازگاه) بیرون می‌رود و خاکستر در چالهٔ کوره (پس کوره) جمع می‌شود.

پس از گداختن با آب کردن فلز، آن را با سیخ آهنی هم می‌زنند ریخته‌گر پیش از آن که گداز را در قالب بریزد با گفتن یک بسم‌اله کوتاه از خداوند درخواست می‌کند که قطعهٔ او کامل و سالم باشد. پس از سرد شدن قالبها، آنها را باز می‌کنند و دو تا از شاگرادن سرگرم زدن لوله راهگاه آشغالگیر و لوله تغذیه «درجه بريدن» و سوهانکاری ریشه‌ها، هواکشها و پلیسه‌ها می‌شوند.