روش ساخت دوتار (بخش چهارم)

بعد از نصب سیمگیر نوبت به ساخت گوشی و جاسازی آنها در جای گوشیها می‌رسد. برای ساختن گوشی می‌توانید از چوب گردو یا چوب زیتون یا چوب فوفل استفاده کنید. دو قطعه چوب از چوبهای ذکر شده را به پهنای ۵/۲ و به طول ۶ سانت و به ضخامت ۷ میلی‌متر ببرید و آماده کنید، گوشی دوتار را معمولاً ، مانند دو بال باز پروانه می‌سازند. ابتدا روی یک تکه مقوا شکل گوشی را بکشید و بالهای پروانه را که از دو طرف باز است، رسم کنید. دنبالۀ این بالها را از وسط به پهنای ۷ میلی‌متر جدا کرده، برای میله‌های گوشی بکشید.

بعد از کشیدن الگوی گوشی دو‌تار و انتقال آن به روی قطعات چوب، دور الگو را با قیچی ببرید و آن را روی چوبهای مورد نظر قرار دهید و دور آن را رسم کنید. پس از آن دو قطعه چوب را برای برش روی هم قرار دهید، این کار به این خاطر است که دو گوشی هم شکل بریده شوند بعد دو قطعه چوب را به طور مساوی روی هم قرار داده و لای گیره بگذارید و قطعات اضافی دور گوشه‌ها را ببرید. پس از بریدن به آنها شکل دهید، که باید ابتدا تخته‌ای مربع مستطیل را به ابعاد ۴ سانت در ۱۵ سانت و به ضخامت ۲ سانت انتخاب کرده و لای گیره قرار دهید و در وسط این قطعه تخته با سوهان گرد فرورفتگی‌ای به عمق ۸ میلی‌متر و به شکل نیم‌دایره ایجاد کنید تا بتوانید میله گوشیها را بین این نیم‌دایره قرار دهید.

اول میلۀ گوشیها را که مکعب مستطیل است با چوب ساب آج زیر به صورت استوانه در بیاورید. از آنجا که ابعاد میلۀ مستطیل شکل ۷×۷ میلی‌متر بود سعی شود در هنگام چوب ساب زدن، محلی که به بالهای پروانه اتصال دارد، از ابعاد میلۀ گوشی کمتر نشود. میلۀ گوشی را به صورت کینک تراش دهید، به طوری که قطر قسمت پایین میلۀ گوشی که باید در جای گوشی قرار بگیرد، با سوراخ جای گوشی‌ها هم قطر باشد. در زمان تراش میلۀ گوشی، ته گوشی را در سوراخ گوشی قرار دهید و امتحان کنید تا هم اندازه باشند. بعد از انجام مراحل فوق، ابتدا سر گوشیها را با یک چوب ساب نیم‌گرد آج ریز و بعد با سوهان آج درشت زرگری پرداخت کنید و سرگوشیها را به شکل دو بال باز پروانه شکل دهید، کار بسیار آسانی است اما مستلزم تمرکز دیده و حواس است.

این شکل دادن بیشتر به ساخت مجسمه شباهت دارد (حتی کل سازسازی) همین که کار شکل‌دهی گوشیها به اتمام رسید، باید آنها را در سوراخها تنظیم و جاسازی کنید. با یک سوهان آج متوسط گرد کینک که به ته آن به جای دسته، میله‌ای آهنی به قطر ۱ سانت و به طول ۱۰ سانت جوش آهن یا برنج داده‌اید و به شکل (T) در آمده، جای گوشیها را کینک کنید تا بتوانید میله گوشیها را که کینک کرده‌اید در آنها قرار دهید و با چرخاندن آنها در جای گوشیها، گوشیها را هم روان و جاسازی کنید. چنانچه گوشیها قدری از نظر قطر زیادتر باشد و در جای خویش قرار نگیرند، باید مجدداً با سوهان آج زیر آنها را با ظرافت باریک کنید تا روان شوند. بعد از روان کردن گوشیها ساخت دوتار به پایان می‌رسد و زمان پرداخت کردن و پرده بستن و سیم انداختن و به صدا در آوردن آن می‌رسد.

معمولاً دوتار را رنگ نمی‌زنند و اگر بزنند چندان محسوس نیست، اما پرداخت روی کاسه و دسته را به نحو احسن انجام می‌دهند. پشت کاسۀ دوتار از بیخ دستۀ کاسه تا ته سیمگیر یک برآمدگی قیطانی شکل می‌دهند. چنانچه مایل به انداختن این برآمدگی باشید ابتدا از وسط پشت کاسۀ دوتار دو خط موازی به فاصله ۴ میلی‌متر رسم کنید و با یک ارّۀ کوتاه و ظریف دندانه ریز با دقت تمام، بغل دو خط موازی را که در پشت کاسه کشیده‌اید به عمق حدود ۳ میلی‌متر ببرید و بعد با سوهان نیمه‌گرد زرگری، پشت کاسه را به مقدار ۳ میلی لیتر بسایید که برجستگی وسط دو خط موازی نمایان شود، این کار را در طول پشت کاسه انجام دهید تا یک خط قیطانی از بیخ دستۀ کاسه تا زیر سیمگیر ایجاد و نمایان گردد.

بعد از آن کلیۀ کاسه دوتار را اول با کاغذ سمبادۀ آج متوسط و بعد با کاغذ سمبادۀ آج ریز سمباده بزنید تا سطح کاسه و صفحه و دسته کاملاً صاف و صیقلی و نرم شود همچنان که گفته شده معمولاً دو تار را رنگ نمی‌زنند اما اگر مایل به رنگ کردن دو تار بودید، به فصل رنگ‌کاری که در قسمت‌های پیشین ذکر شد، رجوع کنید.

در این قسمت می‌پردازیم به انداختن سیمها و خرک دوتار. درازای خرک دوتار را ۲ سانت و ارتفاع آن را ۵ میلی‌متر و قطر آن را ۵/۳ تا ۴ میلی‌لیتر در نظر بگیرید. برای ساخت خرک دوتار، ابتدا باریکه‌ای از چوب شمشاد یا چوب گردد را به قطر ۴ میلی‌لیتر و پهنای ۶ میلی‌لیتر و طول حدود ۱۰ سانت انتخاب کنید و یک لبۀ آن را در دو طرف با سوهان يخ دهید که در دو طرف سر باریک این چوب به صفر برسد. قسمت زیر خرک را به حال خود بگذارید. حال این باریکه چوب را که قاعدۀ آن مثلثی شکل و خود باریک را به صورت منشور متساوی‌الساقین درآورده‌اید، روی یک ورق سمبادۀ آج ریز که زیر آن شیشه یا تخته‌ای کاملاً صاف و هموار گذاشته‌اید قرار دهید و با دو انگشت اشاره و شست این باریکۀ منشور مانند را با فشار روی کاغذ سمباده بکشید تا سطحی که به وسیلۀ سوهان ایجاد کرده‌اید، یکنواخت و صاف شود.

بعد آن روی دیگر این باریکه را صاف کنید. حال ۲ تا ۵/۲ سانت از آن را اندازه بگیرد و با ارّۀ کمانی دندانه زیر ببرید، و پس از آن دو سر این ۵/۲ سانت را هم به طرف سر خرک پخ دهید و بعد از انداختن سیمها روی دوتار آن را زیر سیمها قرار دهید. برای انداختن دو سیم دوتار از بهترین نوع سیمهای فولادی استفاده کنید. قطر سیمها  میلی‌لیتر (سیم نمره ۲۰) باشد، طول سیم را حدود ۱۳۰ سانت بگیرید و به این طریق دو طرف دو سر سیم را تاب دهید. ابتدا ۴ سانت از سر سیم را روی طول سیم قرار داده و بین انگشت شست و اشارۀ دست چپ محکم بگیرید و انگشت اشاره را در حلقۀ سیم که روی هم قرار داده‌اید، ببرید و آن را به طرف بیرون از بدن خود بچرخانید (به طرف راست) تا سیم، به حالت زنجیره‌ای تاب خورد، چنانچه تاب سر سیم کم باشد و امکان باز شدن آن در موقع کوک کردن احساس شود، قبل از اینکه سیم را روی دوتار بیندازید، محل تاب داده را بین انبردست قرار دهید و مجدداً تاب آن را بیشتر کنید.

توجه داشته باشید سیم را که در سر انبردست قرار داده‌اید، بیشتر از حد معمولی تاب ندهید زیرا امکان دارد که سیم در اثر تاب دادن زیاد از ته حلقه قطع شود. بعد از تاب دادن دو سر سیمها آنها را کنار بگذارید. پردۀ دوتار را باید از پرده‌هایی که در بازار موجود است و از رودۀ گوسفند ساخته شده است، تهیه کنید. برای بستن پرده روی دستۀ دوتار به فصلهای پیشین مراجعه کنید. پرده‌هایی که در جنوب خراسان و تربت جام روی دسته بسته می‌شود ۸ تا ۹ عدد است. اما در شمال خراسان مخصوصاً قوچان، تعداد پرده‌های دو تار ۱۲ عدد یعنی ۲ تا ۴ عدد بیشتر از پرده‌های جنوبی است، بنابراین دو تارهای جنوب و شمال خراسان تا حدودی متفاوتند، هم در بستن تعداد پرده‌ها و هم اینکه دوتار شمال دسته‌ای بسیار باریک‌تر از جنوب دارد و در ترکیب کاسه هم اندکی اختلاف وجود دارد.

بر اساس تحقیقاتی که در خصوص دوتار انجام دادم و از توضیحات استاد عثمان محمد پرست اطلاعاتی به دست آمد، از به الجمله چرا دو تارهای تربت‌جام ۸ پرده و دو تار شمال خراسان ۱۲ پرده دارد، استاد عثمان اظهار داشتند که چند پرده به تعداد پرده‌های دوتار اضافه کرده‌اند. به نظر می‌رسد که برای نواختن بعضی از آهنگها نیاز به پرده‌های بیشتر است، گو اینکه به علت طول کاسه نمی‌توان پرده‌های بیشتری روی دستۀ دوتار بست، از طرفی هم، آهنگهایی که به وسیلۀ این ساز نواخته می‌شود محدود است و از آن نمی‌توان در ارکسترها به صورت کامل استفاده کرد.

از آنجا که کولی‌ها هم از سازندگان این ساز هستند، و به دلیل کیفیت معیشتی خاصی که دارند و به تمام نقاط ایران و جهان سفر می‌کنند، این ساز را با خود به دیگر نقاط برده و دیگر شهرها و کشورها هم به نوعی از این ساز تقلید کرده و سازهای دسته بلند زخمه‌ای را ساخته‌اند و نام دیگری بر آن نهاده‌اند. به همین دلیل که اندازه‌های  معین دیگر سازها را ندارد، می‌توان گفت که دوتار، سازی وحشی و مهاجر است، مهاجر به این خاطر که همراه کولی‌ها به سایر نقاط رفته و اشکال گوناگونی پیدا کرده است. قابل ذکر است که ساز دوتار قدمتی دیرین دارد، می‌توان آن را اولین ساز دسته بلند ایرانی و حتی جهان دانست. بر اساس تحقیقات به عمل آمده، زادگاه سازهای زهی زخمه‌ای دسته بلند ایران بوده و به تدریج به نواحی مختلف جهان راه یافته‌اند، و آنها را می‌توان در زمرۀ قدیمی‌ترین متنوع‌ترین فراوان‌ترین و بالاخره رنگارنگ‌ترین سازها در جهان اسلام به حساب آورد.

اکنون باید پرده‌های دوتار را میزان کنید. چنانکه ذکر شد، تعداد پرده‌های دوتار جنوب خراسان، بین ۸ تا ۹ عدد است، چنانچه پرده‌های دوتار را به ترتیبی که شرح داده شد، بسته باشید، می‌توانید سیمها را روی کاسه و دسته بکشید: ابتدا دو سر تاب دادۀ سیم را نگاه کنید، هر یک از آنها که دقیق‌تر و بهتر تاب خورده بود برای انداختن به دندانه‌های سیمگیر انتخاب کنید و سر دیگر را به این ترتیب دور سر گوشی و میلۀ گوشی بپیچید. ابتدا میلۀ گوشی را وارد حلقۀ تاب دادۀ گوشی کنید و پس از آن آنرا به طور ضربدر روی سر گوشی که به شکل دو بال باز پروانه ساخته‌اید، بپیچید تا مقداری که لازم است روی میلۀ گوشی پیچیده شود.

سپس دیگر حلقۀ آزاد و سیم را به درز دندانه‌های سیمگیر وارد کنید، به طوری که کاملاً در زیر دندانۀ سیمگیر جای گیرد، بعد مقدار اضافۀ سیم را که برای پیچیدن روی میلۀ گوشی گذاشته‌اید، از طرف چپ پیچ دهید و پس از آن میلۀ گوشی را در جای گوشی قرار دهید و گوشی را با چرخاندن به طرف چپ قدری محکم کنید، همین که دو سیم را به طرز ذکر شده روی دوتار انداختید، با بستن چند دور پردۀ محکم به سیمها و دستۀ پشت شیطانک به طرف سر دسته ببندید تا سیمها روی شیطانک بخوابد و برای کوک کردن و نیز میزان کردن پرده‌ها آماده شود.

ابتدا خرک را زیر سیمها در فاصله لبه شیطانک تا لبۀ خرک که ۸۱ سانت است قرار دهید. که در واقع، مقدار سیم آزاد روی صفحه و دسته دوتار است که باید با پرده‌های روی دسته میزان شود برای اطمینان از اینکه خرک درست در جای معین قرار گرفته باشد، باید از لبۀ كاسه تا محل قرار گرفتن خرک ۵/۷ سانت باشد. حال اگر طول سیم را از لبه شیطانک تا لبه کاسه اندازه بگیرید، ۵/۸۸ سانت است. چنانچه مقدار ۸۱ را از ۵/۸۸ کم کنید، ۵/۷ سانت نتیجه می‌شود که همان اندازه لبۀ خرک تا لبۀ پشت کاسه می‌شود، که باید همیشه ثابت باشد. و خرک از این محل تعیین شده نباید به جلو یا عقب حرکت کند تا پرده‌های میزان شده هم ثابت بماند.

بعد از معین شدن جای خرک باید پرده‌های دوتار را تنظیم کنید. ملاک ما، از لبۀ شیطانک تا لبۀ خرک است که برحسب سانتی‌متر قید می‌شود، این تنظیم تقریبی است و بعداً باید توسط استادی مجرب دقیقاً تنظیم گردد تا صدای حقیقی نتها از آن شنیده شود. نخست سیم اول را کوک کنید این سیم همیشه صدای نت دو را می‌دهد و سیم دوم را که صدای دو نت را نسبت به سیم اول می‌توان کوک کرد، یکی نت «سل» و دیگری نت «فا» است. حال با اندازه‌گیری دقیق از طرف لبۀ خرک به طرف شیطانک ۵/۷۲ سانتیمتر جدا کرده که اندازۀ پردۀ اول دوتار از بالا دسته به طرف رأس خرک است. اندازۀ پرده دوم را از لبۀ خرک ۷/۶۵ سانت و اندازۀ پرده سوم را از لبه خرک ۵/۶۰ سانت، اندازۀ پرده چهارم را از لبۀ خرک ۶/۵۴، اندازۀ پرده پنجم را از لبه خرک ۷/۴۹، اندازۀ پرده ششم را از لبۀ خرک ۸/۴۵، اندازۀ پرده هفتم را از لبه خرک ۶/۴۰، اندازه پرده هشتم را از لبه خرک ۳۶ و اندازۀ پرده نهم را از لبۀ خرک ۵/ ۳۴ جدا کنید. اعدادی که ذکر شد، اندازۀ پرده‌هاست. از لبه خرک تا محل اعداد مذکور باید علامت‌گذاری شود و پرده‌ها روی اندازه‌های  قید شده به طور دقیق قرار گیرند.

در پایان متذکر می‌شود که معمولاً سوراخهایی که برای بهتر کردن صدا در روی صفحۀ دوتار ایجاد می‌کنند، کمتر از سوراخهایی است که روی صفحۀ سه‌تار و تنبور تعبیه می‌کنند. در دو تار سوراخی در ته وسط کاسه روی خط قطانی شکل، ایجاد می‌کنند که قطر آن حدود ۴ میلی‌لیتر است و روی صفحه هم چند عدد که بهتر است نزدیک به بیخ دستۀ کاسه دوتار باشد. هرگز دو طرف خرک و نزدیک آن را سوراخ نکنید زیرا ارتعاشات سیمها را به طور محسوسی کم خواهد کرد.