روش ساخت اشیاء خاتم

گفتنی است در هر اینچ مربع یک خاتم کاری معمولی بیش از ۶۰۰ تکه کوچک به کار برده شده است. لذا بسیار به جا خواهد بود که تحقیق کنیم و بفهمیم هنرمند خاتم کار ایران چگونه تا به این پایه از دقت و ظرافت رسیده است. در کار خاتم کاری عملیات زیر صورت می‌گیرد:

بریدن و آماده کردن مواد خام

ابتدا بندهای اتصالات استخوان را می‌برند تا یک استخوان صاف و یک‌دست به دست آید. سپس با آب، پوست، رگ، پی و چربی آن را تا حد ممکن می‌شویند. بعد استخوان را در آب آهک می‌خیسانند. پس از مدتی استخوان به رنگ سفید در می‌آید و چربی‌های آن از بین می‌رود. پس از مراحل فوق استخوان را از مقطع بریده و ورقه ورقه گویند.

پس از اینکه کارهای مقدماتی تمام شد به شکل در آوردن شش‌ها آغاز می‌شود. شش‌های کوچک متساوی‌الاضلاع را مثلث و شش‌های بزرگتر با قاعده بزرگ را بغل شش (سه گوش) و شش‌های الماس گون را جو می‌نامند. خاتم کار برای اینکه شکل‌های مورد نیاز خود را به دست آورد تخته بلندی را روی چوب کار خود گذاشته و خود در طرف دیگر آن می‌نشیند.

این تخته دارای شیاری است که برای آن شکل به خصوص به کار برده می‌شود سیم مساوی نامیده می‌شود. شش را در شیار گذاشته و خاتم کار با سوهان دم پهنی که روی آن می‌کشد اندازه و شکل معینی را به دست می‌آورد. بدین طریق چوب و استخوان و شش‌های سیم، کامل شده و در بسته‌های بزرگ به گوشه‌ای گذاشته می‌شود.

سوار کردن شش‌های مرکب و میله‌ها

طرح مورد نظر توسط طراح کشیده شده و رنگ‌آمیزی می‌شود، تا بر اساس آن خاتم پیچیده شود. سپس شش‌ها را بر اساس طرح سوار می‌کنند.

نحوه پیچیدن خاتم

واحد اوليه خاتم سازی، یک مفتول با مقطع مثلث است. به سه طرف یک مفتول فلزی، سه مفتول چوبی می‌چسبانیم. دور مجموعه حاصل نخ می‌پیچیم تا محکم شود. طریق دیگری نیز وجود دارد که عکس این عمل است، یعنی مفتول وسط چوب و در کناره‌ها، سه مفتول فلزی چسبانده می‌شود. به مجموعه به دست آمده "پره" می‌گویند.

وقتی چسب خشک شد نخ‌ها را باز و سطح کار را با سوهان پرداخت می‌کنیم. شش عدد از این پره‌ها را در کنار هم می‌چسبانیم تا ″شش خاتم" یا شش ضلعی خاتم به دست آید. دور مجموعه حاصل نخ می‌پیچیم. پس از خشک شدن چسب، نخ‌ها را باز کرده و اطراف آن را می‌ساییم. در این مرحله، دور "شش خاتم"، شش عدد پره می‌چسبانیم. در این حال یک "ستاره" پدید می‌آید. با به کار بردن همان روش فنی که در مورد گلهای شش گوش اعمال شد نوع دیگری از میله که به شکل مثلث است و توگلو نام دارد، به دست می‌آید.

به هم چسباندن گلها و بسته‌بندی آنها

وقتی که خاتم کار درباره بزرگی و اندازه کار خاتم خود تصمیم گرفت لاهای روشن‌تر ‌و یا برش‌های استخوان به طول‌های مختلف کار (۷۵/۸ سانتیمتر پهنای آن است) آماده می‌کند و نیمی از آن را با قطعاتی که دو سر آن چسب زده شده و به ارتفاع کار می‌باشد ‌گرد می‌آورد.

گلهای شش گوش کوتاه و میله مثلثاتی توگلو را روی این تخته‌ها یا استخوان‌ها طوری می‌چسبانند که تمام فواصل میان قطعات انتهایی پر می‌شود.

سپس تخته دیگری روی آن قرار می‌دهند و همه آن را میان دو تخته گیره قرار می‌دهند و درون شکافی که در کنده درخت کنده شده و به نام تنگ موسوم است می‌نهند. دو تا گوه هم در جاهای خالی آن گذاشته و با چکش هر دو گوه را می‌کوبند تا سفت شود. این منگنه را تنگ زنگیره می‌نامند.

بریدن بسته‌ها و لایه‌های پشت

در این مرحله، به پشت و همچنین روی "دو زاویه " دو چوب به همان ابعاد "دو زاویه" می‌چسبانیم. این عمل را "آستر کردن" خاتم می‌نامند و بدین دلیل انجام می‌شود ‌که خاتم هنگام اره کشی خرد نشود. خاتم آستر شده را از وسط برش می‌دهیم و دو تکه می‌کنیم. در این حال، روی هر تکه چوب، نقوش خاتم خودنمایی می‌کنند. پشت هر تکه خاتم به دست آمده از مرحله نه را با رنده به ضخامت یک میلیمتر می‌رسانیم.

برش طولی توره‌ها و سوار کردن ورقه‌ها

توره‌ها را بریده و به صورت ورقه‌های نازکی قاچ می‌دهند و این کار با اره ظریفی انجام می‌شود. برش‌ها به طریقی انجام می‌شود که اولین برش، لایه دو سایه را به دو قسمت تقسیم می‌کند و برش بعد آصر نخست را شکاف می‌دهد و همچنین عمل ادامه دارد تا بیست و چهار ورقه که لایه‌ای در حدود ۵/۱ میلیمتر خاتم کاری در یک طرف و ۳ میلیمتر آصر در سوی دیگر درست می‌کند. این ورقه‌ها را روی تخته رنده کشویی مخصوص صاف کرده سمباده می‌زنند وبه شیئی که باید تزیین شود می‌چسبانند.

عمل چسباندن با منگنه انجام نمی‌شود، بلکه چسب را با نوک چکشی که داغ کرده‌اند روی ورقه‌های نازک خاتم می‌مالند.

در بسیاری از موارد حاشیه‌های مخصوصی مورد نیاز است که به همان طریق تهیه می‌شود: اگر این حاشیه دارای طرح‌های شطرنجی باشد مدخر نامیده می‌شود.

بالاخره سطح خاتم کاری شده را سمباده کشیده و با مالیدن روغن سندالوس سطح آن را پرداخت دو در مقابل رطوبت و آب مقاوم می‌کنند.

خاتم‌های زبرتر و درشت‌تر ‌از شش‌های ضخیم‌تر ‌که متنی نامیده می‌شود ساخته می‌شود. کارهای ظریف‌تر ‌را (پره وروع) می‌نامند.

نصب خاتم

در این مرحله شیئی را که قرار است خاتم بر رویش نصب شود آماده می‌کنیم. پشت قطعات خاتم را چسب می‌زنیم و روی سطح کار می‌چسبانیم. موقعی که تمامی سطح شیء مورد نظر با خاتم پوشانده شد، شروع به بتونه کاری می‌کنیم. بتونه خاتم از ترکیب خاک استخوان و سریشم تهیه شده است. سپس با سوهان‌های مختلف، خاتم را پرداخت می‌کنیم.

در نقوش خاتم بیشتر از اشکال هندسی چون مثلث، لوزی و نیم دایره استفاده می‌شود. خاتم سازان اشکال را به صورت نقش‌های زیبایی در می‌آورند و با به کار بردن انواع چوب‌ها به رنگ‌های طبیعی سبز، قرمز، سیاه، قهوه‌ای، همین طور با استفاده از رنگ صدف، استخوان و برنج، جلوه زیبایی به این اشکال هندسی می‌دهند.

به هر ترتیب مرغوبیت و کیفیت خاتم به نقش‌های ریز آن وابسته است. هر چه نقش‌ها ریزتر باشند خاتم مرغوب‌تر ‌است. همچنین مواد اولیه مصرفی و مهارت استاد در پیچیدن خاتم نیز از اهمیت به سزایی برخوردار می‌باشد.

خاتم از نظر گل و نقش انواع گوناگون دارد:

خاتم پره‌وار - خاتم پره‌ای - نه گلی لایه‌دار ‌- شش و لوز- ابری ساده - ابری یک دور - ابری دو دور - خاتم دور رنگ - متنی سبز - جوسیمی - بته جقه‌ای - خیابانی - خاتم خطی - خاتم طاقی - عالم قمی - خاتم خیاقی و خاتم متن زنجیر سیم.

در خاتم‌های گران‌قیمت، قسمت‌های فلزی خاتم از طلا یا نقره تشکیل می‌شود ‌و به جای استخوان در ساخت آنها عاج به کار می‌رود. مرغوب‌ترین ‌خاتم، نوعی است که "پره وارو" نامیده می‌شود ‌و قسم دیگری که به "سیم‌دار″ مشهور است.

در این گونه خاتم، شش ضلعی‌ها به وسیله سیمی نازک از هم جدا شده‌اند. در مصالح نیز تغییرات زیادی داده نشده است. ابزار کار در بعضی موارد تا حدی پیشرفته‌تر ‌شده‌اند، مثلا امروزه گاهی از اره برقی، به جای اره دستی استفاده می‌شود.