روش‌های ساخت اشیاء پاپیه ماشه

در ساخت اشیاء لاکی، روش ساخت بسته به شیء مورد نظر تغییر می کند. برای ساخت قالب قلمدان معمولاً از چوب های سختی مانند چوب گردو استفاده می شود. مقوای قلمدان را به دو روش خمیری و کاغذی تهیه می کنند.

مقوای خمیری برای ساخت مقوای خمیری، کاغذهای باطله خردشده را در ظرف بزرگی خیس می کنند تا کاملاً نرم شود. سپس آب آن را با پارچه ای می گیرند و در هاون سنگی با سریش می کوبند تا خمیر قهوه ای رنگ مایل به خاکستری به دست آید. پس از آنکه به صورت خمیر کاغذ درآمد، با کمی کتیرا و شیره و سریش می آمیزند.

برای آماده کردن زبانهٔ قلمدان یا قسمت درونی، به جدار جانبی قالب چوبی ساخته شده به شکل قلمدان (به اندازهٔ ابعاد لازم) صابون می مالند یا تمام سطح قالب را با کاغذ روغنی می پوشانند تا منفذی باقی نماند. آنگاه با کاغذ خشک بدون چسب، دورتا دور جدار را می پوشانند؛ به گونه ای که قالب چوبی در میان کاغذهایی که دور آن پیچیده شده، آزاد باشد. سپس با شیوه ای خاص، اطراف قالب را بر روی کاغذی که سریش مالند، با قطر و ضخامت یکسان از خمیر تهیه شده پر می کنند. وقتی نیمه خشک شد، با تخته ای صاف به اطراف قالب ضربه می زنند تا خمیر فشرده شود.

پس از خشک شدن کامل، با سوهان چوب سازی نیمه زبر یا شیء صیقلی مهره می کشند و به صافکاری آن می پردازند. بعد از خشک شدن کامل نیز به همان روش، چند لایه خمیر دیگر برروی آن می کشند تا به ضخامت دلخواه برسد. هنگامی که از صاف و خشک بودن آن مطمئن شدند، دورتا دور قلمدان کاغذی می چسبانند. آنگاه کاغذ روی زبانه را می برند و بر می دارند. برای طبله یا قسمت بیرونی قلمدان نیز، خمیر را دورتا دور آن می گیرند و به همان ترتیب عمل می کنند.

مقوای کاغذی

در روش کاغذی، ابتدا قالب قلمدان را با دو کاغذ روغنی می پوشانند. سپس کاغذی را دور قالب می گیرند و کاغذهایی را که برای ساخت مقوای قلمدان در نظر گرفته اند، در اندازهٔ لازم می برند و به سریش آغشته می کنند و نخست، دوازده برگ کاغذ را یکی یکی روی هم چسبانده، بر قالب قلمدان می پیچند و هنگامی که نیم خشک شد، با سوهان چوب ساب پیوسته به آن ضربه می زنند تا الیاف کاغذها در هم فرو رود. سپس سریش آمیخته با شیره را روی کاغذ می مالند تا سوراخ های بسیار ریزی که بر اثر ضربه زدن پیدا شده، پر شود و فرصت می دهند تا خشک شود.

ادیب برومند در کتاب هنر قلمدان که به این مبحث می پردازد، اشاره می کند که پیش تر به جای سریش، از صمغ کتیرا و شیرهٔ انگور استفاده می کردند. این مسئله نشان می دهد که هر یکی از استادکاران در مراحل ساخت، روش خاصی داشتند. بعد از آن، «مغزی» را که سه لایه کاغذ به هم چسبیده بود، روی کاغذهای قبلی می چسبانند و پس از خشک شدن با چاقوی تیزی لبهٔ آن را برش می دهند تا چهار طرف کاغذ، تیز و یکنواخت بریده شود. کاغذهای بعدی را هم به همین ترتیب روی آن می چسبانند و به روشی که در مقوای خمیری ذکر شد، مرحلهٔ صافکاری و دهانه بری را انجام می دهند. نکته ای که در صافکاری مقوا باید به آن توجه کرد، یکنواختی ارتفاع سطوح جانبی قلمدان و کل عرض سطح روی و زیری آن است که با قطعه ای کاغذ اندازه گیری می شود.

بعد از آماده شدن قلمدان به روش هایی که بیان شد، آن را از قالب قلمدان جدا می کنند. سپس لبه های آن را به دلخواه بریده، سطح آن را مهره کشی می کنند تا کاملاً صاف و صیقلی و آمادهٔ کار شود. پس از اتمام اسکلت مقوایی و صاف و هموار شدن جوانب قلمدان، کل بدنهٔ آن را به طرز خاصی آسترسازی و برای نقاشی آماده می کنند. این نوع آسترسازی که زمینهٔ قلمدان را برای نقش کردن تصاویر آماده می کند، بوم سازی نامیده می شود. درگذشته، بوم سازی قلمدان ها را براساسی تنوع بوم ها و سلیقهٔ مقوا کاران، به دو طریق انجام می دادند:

یکی قبل از درآوردن بدنه از قالب چوبی و بریدن زبانه انجام می شد و یکی بعد از بریدن کله و درآوردن از قالب چوبی بوم سازی می کردند و تحویل نقاش می دادند. برای بوم سازی، بتونه را که لایهٔ بسیار نازکی از گچ بسیار نرم است، با کاردک مخصوصی به صورت آستر به تمام جوانب قلمدان می مالند. و پس از خشک شدن کامل، رویهٔ آن را با سمبادهٔ نرمی صاف و همواره می کنند و برای سخت شدن آستر گچی، لایهٔ بسیار رقیقی از روغن کمان برروی آن می کشند و یا ترکیب روغن کمان ممزوجی از صمغ سرو کوهی پختهٔ معروف به سندروس و روغن کتان، سطح گچ را می پوشانند.

پس از اینکه روغن کمان خشک شد، جوانب بدنه را با سریشم رقیق «واشور» می کنند. واشور کردن، مالیدن سریشم رقیق بر روی بدنهٔ قلمدان و جلدها و سایر آثار روغنی است. بدین جهت بوده که چربی روغن کمان را از بین برده و نقاش می توانست موضوعات دلخواهش را بر روی آن مصور سازد. قدیمی ترین سندی که اطلاعاتی دربارهٔ بوم سازی و بتونه کاری (بطانه) به دست داده، صادقی بیک افشار، نقاش نامی و کتابدار خاص شاه عباس کبیر است که در رسالهٔ قانون الصُّوَر چنین آورده است.

                  

بباید بوم کارت را رسانی  به آیین بطانه تا بدانی
بطانه آسترکاری است دریاب  سریش است وسریشم، گچ بدو ساب
ز بعدِ آسترکاری در این فن علاجت از سفیداب است و روغن
مکرر بایدت کردن سفیداب  که تا نیکو شود این کار نایاب
برو اکنون بر راهی که خواهی  بکن هر رنگ دلخواهی که خواهی

این نوع بوم سازی که صادقی بیک از آن یاد کرده، درحقیقت مادهٔ اصلی بتونه را تشکیل می داده که کالبدسازان از آن استفاده می کردند. بتونه ها بسته به تجریه و سلیقه نقاشان تهیه می شد. آنها مواد مختلف آن را کم و زیاد می کردندو بتونهٔ دلخواه خود را به دست می آوردند و چون سستی و محکمی بتونه ها بعد از خشک شدن معلوم می شد، هر استادی نحوهٔ آن را می دانست و به خواست خود عمل می کرد. پس از بوم سازی، نقاشان روی گچ را با مداد یا گرته طرح اندازی و به این ترتیب، جلد و کشوی قلمدان را با آب رنگ، نقاشی و طلاکاری می کردند.

در این مرحله، چند بار با پوشش بسیار رقیق و نازکی از روغن کمان، سطح نقوش قلمدان و ترسیمات کشوی آن را می پوشاندند و قلمدان خیس را در محفظه ای دور از گردوغبار، چند بار در مقابل آفتاب قرار می دادند تا خشک شود و روغن بر روی کار، شره و دلمه نشود. روغن کمان به دلیلی ویژگی های صمغی اش، محفظه ای سخت و پوششی بسیار محکم مانند شیشهٔ شفاف در سراسر اشیاء لاکی ایجاد می کرد؛ به طوری که این اشیا تا حد زیادی از آسیب های وارده مصون می ماند. بعدها در مواقع لزوم، به راحتی می توانستند سطح اشیا را با پارچهٔ لطیف نمدار تمیز کنند. قلمدان ها دارای سه نوع برش بود؛ البته اندازهٔ این نوع برش ها در قلمدان های کوچک و معمولی و بزرگتر، به نسبت قلمدان، بزرگ و کوچک می شد و متناسب با بدنهٔ قلمدان برش می خورد. اندازهٔ قلمدان ها عبارت است از:

۱. کوچک یا نیم بهره (۲×۱۳ سانتیمتر)

۲. متوسط یا یک بهره (۳/۷×۲۱ سانتیمتر)

۳. معمولی یا دو بهره (۴/۴×۲۳/۵ سانتیمتر)

۴. بزرگ یا سه بهره (۵/۵×۲۸ سانتیمتر)

در دوران قاجار، قلمدان سازان مهر خود را بر وجه داخلی غلاف قلمدان و نزدیک به دهانه ضرب می کردند. از جمله قلمدان سازان معروف دورهٔ قاجار که قلمدان مقوایی می ساختند، می توان به میرزا ابوالقاسم طباطبایی (معاصر ناصرالدین شاه)، مشهدی حسن تهرانی، عبدالحسین مقواساز اصفهانی و کریم مقواساز اشاره کرد.