رنگ و پشم مورد استفاده در بافت گبه‌های قدیمی و جدید

هنر گبه بافی یکی از هنرهای مورد نیاز و زیبای کشورمان است و در مناطق روستایی و عشایر دارای رونق بسیاری می باشد. این هنر که بافت آن دشوار می باشد، باید با رنگ ها و وسایل خاصی به اتمام رسد. بافت آن دارای معایبی است اما به دلیل عشق به این هنر، بافندگان چشم بر روی این معایب بسته و به بافت آنها مشغول هستند.

رنگ‌های مورد مصرف عشایر ایل قشقایی در گبه‌ها

چنانکه قبلا ذکر شد، در ایل قشقایی بیشتر از رنگ‌های گیاهی استفاده می‌شود. رنگ‌ها بیشتر از گیاهانی چون پوست انار، پوست گردو، روناس، جاشیر، سماق و... به دست می‌آید. بیشتر این گیاهان در منطقه فارس می‌رویند و در دسترس عشایر ایل قشقایی هستند، و گاه از اسپرک و نیل هم برای رنگرزی خامه‌ها استفاده می‌شود. از اسپرک به علت کم بودن و در دسترس نبودن کمتر استفاده می‌شود و نیل به علت گران بودن از نوعی نیل شیمیایی به نام ایندیگو برای رنگرزی خامه‌ها استفاده می‌شود.

رنگ قرمز یکی از پر استفاده‌ترین رنگ در نزد عشایر ایل قشقایی است. این رنگ به وفور در گبه‌ها و دیگر دست‌بافت‌های آنها به کار می‌رود. رنگ قرمز یا لاکی که در بین عشایر ایل قشقایی به گل گز شهرت دارد، بیشتر از گیاه روناس بدست می‌آید. دومین رنگی که استفاده زیادی در دست‌بافت‌های ایل قشقایی دارد رنگ زرد است که از گیاه اسپرک و جاشیر بدست می‌آید. و رنگ دیگری که در دست‌بافت‌های قشقایی‌ها زیاد دیده می‌شود انواع رنگ آبی است که از نیل شیمیایی حاصل می‌شود. انواع رنگ‌های آبی با موتیو و آنالیز کمرنگ و پررنگ حاصل از رنگرزی با ایندیکو است. و رنگ زرد و نارنجی و قهوه‌ای از گیاه جاشیر حاصل می‌شود. و برای بدست آوردن رنگ سبز روشن از گیاه سماق استفاده می‌کنند. و رنگ‌های قهوه‌ای تیره و روشن و رنگ‌های کرم و نخودی و حتی سیاه را از پوست انار و گردو به دست می‌آورند.

مقایسه گبه‌های قدیمی با گبه‌های جدید

گبه‌هایی که توسط قشقایی‌ها در گذشته بافته می‌شد به صورت خود رنگ بودند یعنی پشمی که از گوسفندان چیده می‌شد بدون هیچ گونه تغییر رنگی، که در بافت گبه مصرف می‌شد. گبه‌ها در قدیم به رنگ‌های خاکستری، سفید، سیاه، بودند. و گاه به صورت شطرنجی و با رنگ‌های خاکستری، سفید و سیاه بافته می‌شد که رویدادها و اتفاقات هر روزه برای شخص بافنده در آن منعکس می‌شد، اگر آن روز برای شخص بافنده روز خوبی بود یکی از چهارخانه‌های گبه به رنگ سفید و اگر آن روز برای بافنده روز بدی بود یکی از چهار خانه‌های گبه به رنگ سیاه بود و گاه چند رنگ سفید و یا سیاه و یا یک در میان سیاه و سفید در گبه مشاهده می‌شد.

اما با گذشت زمان تغییر و تحولی که در گبه رخ داد و گبه‌ها با رنگ‌های گیاهی که از طبیعت اطراف گرفته می‌شد، رنگ‌آمیزی می‌شدند. پشم گبه‌ها با دست ریسیده می‌شد و بر روی دارهای افقی و زمینی بافته می‌شد. و کسی جز عشایر گبه بافی نمی‌کردند. طرح گبه‌ها تماما ذهنی بود و به سبک هندسی و دارای حاشیه بودند. حاشیه طرح را محدود می‌کرد و بیشتر طرح‌ها و نقش‌ها به صورت قرینه در طول و عرض گبه تکرار می‌شد. اما با گذشت زمان و استقبال بی‌نظیر از گبه رنگ‌های گیاهی جای خود را به رنگ‌های شیمیایی داد و برای ریسندگی نیز به جای پشم ریسی دستی از ماشین ریسندگی استفاده شد. دقت و حساسیت در مورد مرغوبیت پشم نیز از بین رفت و طرح‌های قدیمی جای خود را به طرح‌های جدید داد گبه‌ها کمتر به روش ذهنی بافته شد و به پیشنهاد بازار از طرح‌های جدید استفاده گردید. گبه‌ای که دارای حاشیه بود در طرح‌های جدید بدون حاشیه بافته می‌شد. با تغییر و تحول در گبه، زیبایی اصیل آن کمتر شد و تصویرگرایی جای طرح‌های قدیم را گرفت و طرح‌ها به صورت کوبسیم درامد. امروزه طرح‌های گبه‌ها بیشتر به یک نقاشی شبیه هستند و در عین حال زیبایی خاص خود را دارند، اگرچه اصالت گبه‌های قدیمی را ندارند اما بازار آن، هر چند کوتاه مدت، رونق فراوانی یافت، ولی بزودی و با همان سرعت بازارش را از دست داد. چرا که در زمان رونق بازار عوامل سودجو با سوء استفاده از تقاضای فراوان و به کار بردن مواد نامرغوب و پایین آمدن شدید کیفیت و دلایل دیگر، از رونق افتاد. به طور کلی دلایل این افول به شرح زیر است:  

۱. اشباع شدن بازار و استفاده از مواد نامرغوب در گبه‌هایی که به بازار عرضه می‌شد.

۲. از بین رفتن خلاقیت بافنده

۳. حرص و طمع تجار

۴. تحول جدید در طرح گبه ورود طرح کوبیسم که جای طرح‌های اصیل و قدیمی را گرفت و...

تقسیم‌بندی پشم

پشم یکی از مهم‌ترین مواد تشکیل دهنده بافت است از نظر مرغوبیت و کیفیت به سه دسته پشم درجه‌ی یک، پشم درجه دو و پشم درجه سه تقسیم می‌شود.

۱. قطر پشم‌هایی که از ۳۰ میکرون کمتر باشد درجه یک

۲. پشم‌هایی که قطر آن ۳۵ - ۳۰ میکرون باشد درجه دو

۳. پشم‌هایی که قطر ۴۰ میکرون دارند درجه سه می‌باشند.

پشم در زیر میکروسکوپ به صورت تنه درخت کاج است با فلس‌های مشخص که نام علمی آن کوتیکول است. پشم‌های کهنه و دباغی شده فاقد کوتیکول هستند و تعداد آنها در هر تار پشم کهنه کمتر از پشم‌های مرغوب است. هر چه تعداد فلس‌ها بیشتر باشد بر ظرافت پشم می‌افزاید. پشم‌ها از لحاظ ظراف و کیفیت و نوع رنگ به پنج دسته مهم تقسیم می‌شوند.

تقسیم‌بندی پشم از لحاظ ظرافت و کیفیت و نوع رنگ

١. پشم سفید درجه‌ یک: پشمی که بدون آلودگی رنگی است، این نوع پشم شامل پشم‌های سفید بدن گوسفند است جز پشم‌های دست و پای حیوان.

۲. پشم درجه دو: پشمی است که بر اثر عوامل طبیعی مثل رطوبت و به صورت کرم و یا زرد است، این نوع پشم شامل پشم‌های سفید دست و پای حیوان است.

٣. پشم شکری یا استخوانی: پشمی که به رنگ سفید و با کمی تیره‌تر از سفید است به طوری که نمی‌توان آنها را از هم جدا کرد.

۴. پشم الوان: پشمی که از مخلوط رنگ‌های متفاوت است، این مخلوط از پشم‌های سیاه، قهوه‌ای، شتری و خاکستری و سایر رنگ‌ها است.

۵. پشم مشکی: پشمی که دارای رنگ سیاه باشد و یا بیشتر به رنگ سیاه شبیه باشد، و چون در رنگرزی به صورت یکنواخت رنگ نمی‌شود، این گونه پشم معمولا الوان و دارای کیفیت پایین است.

پشم به طور طبیعی به رنگ‌های سفید، سفید تیره، زرد، خاکستری، قهوه‌ای و یا سیاه دیده می‌شود که بهترین و با ارزش‌ترین آنها پشم سفید است زیرا می‌توان آن را به رنگ دلخواه درآورد. این نوع پشم خاصیت رنگ‌پذیری بالاتری نسبت به رنگ‌های دیگر دارد.

معروف‌ترین کشورهایی که پشم آنها به پشم ایران نزدیک است:

کشورهای استرالیا، آرژانتین، اروگوئه و زلاندنو معروف‌ترین کشورهایی هستند که پشم آنها به پشم ایران شباهت زیاد دارد.

پشم قسمت‌های مختلف بدن گوسفند از نظر کیفیت

از نظر کیفیت پشم قسمت‌های مختلف بدن گوسفند به ۱۴ دسته تقسیم می‌شود که به ترتیب ۱. پشم ناحیه شانه، ۲. پشم ناحيه پهلو، ۳. پشم ناحيه‌ی تحتانی گردن ۴. پشم ناحیه فوقانی گردن، ۵. پشم ناحیه پهلو در قسمت جلو و پهلو ۶. پشم گرده ۷. پشم ناحیه پهلو در قسمت عقب پهلو، ۸. پشم ناحیه پشت، ۹. پشم ناحیه تهی‌گاه، ۱۰. پشم شکم، ۱۱. پشم ناحیه بالای زانو، ۱۲. پشم ناحیه سینه، ۱۳. پشم ناحیه سر ۱۴. پشم ناحیه ساق پا.

پشم را از نظر مرغوبیت به پشم بهار، پشم پائیزه، پشم دباغی شده تقسیم‌بندی می‌کنند:

پشم بهاره: پشمی است که در فصل بهار، از اواسط فروردین تا آخر اردیبهشت، می‌چینند. الیاف این گونه پشم لطيف و بلند و دارای مرغوبیت بالا است و هنگام ریسندگی و رنگرزی بسیار با کیفیت ریسیده می‌شود اگر ریسندگی توسط دست انجام شود و رنگرزی طبیعی و گیاهی باشد، این گونه پشم از ثبات و شفافیت بالایی برخوردار است و از نظر مرغوبیت و کیفیت و خاصیت رنگ‌پذیری بسیار عالی است.

پشم پائیزه: این نوع پشم در فصل پائیز و معمولا در اوایل مهر تا اواخر آبان از گوسفند چیده می‌شود، این گونه پشم از مرغوبیت کمتری نسبت به پشم بهاره برخوردار است و الیافی کوتاه دارد نسبت به پشم بهاره خامه دهی پشم پائیزه بیشتر از پشم بهاره است. پشم پاییزه مرغوبیت رنگ‌پذیری کمتری نسبت به پشم بهاره دارد.

پشم دباغی شده: پشمی که از گوسفند ذبح شده گرفته شده این گونه پشم فاقد بسیاری از ویژگی‌های پشم مرغوب بوده و دارای مواد چرب و معدنی و حاوی ادرار و عرق گوسفند است. این گونه پشم در تقسیم‌بندی از نظر مرغوبیت در مرحله آخر قرار دارد و بسیار کم کیفیت است. این نوع پشم دارای اليافی کوتاه است و فاقد کوتیکول می‌باشد و در رنگ‌پذیری بسیار درصد کمی نسبت به پشم‌های مرغوب دارد و خاصیت رنگ‌پذیری خوبی ندارد.