رنگ آمیزی سازهای ساخته و تعمير شده

ذکر این نکته ضروری به نظر می‌رسد که رنگ‌آمیزی ساز از چند جهت دارای اهمیت است: نگهداری از جریانات جوی و شرایط آب و هوایی. حفاظت در مقابل حشرات موذی چوبخوار، زیبا نشان دادن ساز از نظر شکل ظاهری. آشکار کردن و به نمایش درآوردن نسوج و بافت شکل گیرندۀ داخلی چوب و بروز ماهیت آن وسایلی برای رنگ کردن لازم است بدین قرارند: مقداری پارچۀ نخی (تنظيف)، یک بطری الکل صنعتی ۹۰ درجه، مقدار ۱۰۰ گرم لاک طلایی، مقداری پنبۀ طبیعی، پارافین غیر خوراکی مایع، یک حلقه چسپ کاغذی به پهنای ۲ سانت، ۲ عدد شیشۀ دهانه گشاد عسلی با در محکم شیشه‌ای با در محکم برای مازاد الكل، چند برگ کاغذ سمبادۀ آج متوسط و آج بسیار ریز (سمبادۀ نرم).

ابتدا بطرى الكل را باز کرده و نصف آن را در شیشۀ خالی بریزید. نصف لاک طلایی را هم در نصف بطرى الكل ریخته و به هم بزنید و بگذارید تا لاک کاملاً در الكل حل شود. وقتی که حل شد، قابل استفاده است. زمانی معلوم می‌شود که لاک کاملاً در الكل حل شده، که بعد از به هم زدن، مایع به طور یکنواخت به بدنه داخلی بطری بچسبد و انرژی از ورقه‌های بسیار نازک لاک در آن دیده نشود. بهتر است برای اطمینان بیشتر مایع لاک و الكل را از صافی رد کنید. می‌توانید از تنظيف استفاده کنید تا اگر جسم خارجی‌ای در آن باشد گرفته شود و با خیال راحت از آن استفاده نمایید. پس از آن با تنظيف کیسه‌ای به ابعاد ۵×۱۰ سانت بدوزید بطوری که گوشه نداشته باشد و به شکل بالشتکی بیضی درآید. بعد این کیسه را وارونه کرده و پر از پنبۀ طبیعی کنید.

توجه داشته باشید پارچه تنظیف نخی و عاری از هر گونه مواد مصنوعی باشد، همچنین پنبه‌ای که انتخاب می‌کنید باید پنبه خالص طبیعی باشد تا بهتر لاک و الکل را به خود جذب کنند و در موقع کار خوب پس دهد و روی کار بنشیند. مقدار پنبه‌ای که در کیسه ریخته‌اید، نباید بیشتر از حد باشد و خوب است چند کیسه درست کنید که در موقع لزوم بتوانید از آنها استفاده نمایید. لازم است یک جعبه چوبی هم برای جا دادن وسایل رنگ کاری بسازید که همه در یک جا جمع باشند. چند عدد کیسه پلاستیکی ۱۵ × ۲۵ هم در اختیار داشته باشید که بعد نحوه استفاده از آنها ذکر خواهد شد.

بعد از آماده کردن وسایل کار، اگر سازی که ساخته‌اید تار است، ابتدا باید کلیۀ زوایای آن را دقيقاً صاف و پرداخت نمایید در غیر این صورت از زیر رنگ خوب در نخواهد آمد. برای پرداخت به وسایلی به این شرح نیاز دارید، یک عدد سوهان تخت آج متوسط، یک عدد سوهان تخت آج ریز، دو عدد سوهان نیم‌گرد یکی آج متوسط دیگری آج بسیار ریز. برای اینکه کاغذهای سمباده بیشتر دوام داشته باشند، از هر نوع دو عدد انتخاب نمایید و با چسب زدن به پشت کاغذ، آنها را به هم بچسبانید و در یک محل کاملاً صاف قرار داده و روی آن نیز قطعه‌ای تخته بگذارید و جسم سنگینی هم روی آن قرار دهید و بگذارید کاملاً خشک شوند. بعد از خشک شدن آنها را قطعه قطعه کنید و در جاهایی که می‌خواهید، از آنها استفاده کنید.

قبلاً گفتیم که ساز را باید صاف و صیقلی کرد به گونه‌ای که کمترین ناصافی‌ای نداشته باشد و چنانچه به دست لمس شود، کاملاً مسطح و یکنواخت باشد. کاسه تار از چوب توت ساخته شده و چوب به طور کلی دارای دو نوع ساختار است، آوندهای چوبی و آوندهای آبکش. آوندهای چوبی بافت تشکیل دهندۀ چوب هستند و آوندهای آبکش مخصوص جذب و رساندن آب و مواد غذایی از زمین به درخت‌اند. این دو نوع ساختار عامل تشکیل تنه درخت می‌شوند. آوندهای چوبی از نظر جنس سخت و محکم و آوندهای آبکش سست و پوک‌اند که مجموع این آوندها به صورت حلقه‌ای به دور یک در میان تنه درخت را شکل می‌دهند. در زمان ساختن ساز از این تنه هم در موقع برش و هم در زمان ساخت و شکل‌دهی به این دو نوع جنس سخت و سست برخورد می‌کنید که احتیاط می‌طلبد، و باید به طور یکنواخت صاف گردد. برای این یکنواختی ابتدا با سوهان آج متوسط روی کاسه تار را هماهنگ و یکنواخت صاف کنید تا قسمتهای راه پوک و راه سفت یکدست و مسطح شوند.

بعد از اینکه روی تمام سطح کاسه تار را سوهان آج متوسط کشیدید، از سوهان نرم استفاده کرده و آن را هم روی تمامی سطح کاسه بکشید. زوایای کاسه تار را مثل فرورفتگی دو قسمت کاسه (کاسه بزرگ و کاسه کوچک نقاره) با طرف صاف سوهان نیم‌گرد سوهان بزنید البته اول با سوهان نیم‌گرد آج متوسط و بعد با سوهان آج ریز. بعد نوبت به سوهان زدن زوایۀ بین دو کاسه می‌رسد که باید با سوهان سه پهلوی آج متوسط و بعد با سوهان سه پهلوی آج ریز انجام گیرد. سپس باید بیخ دو طرف دسته کاسه را سوهان بزنید. سوهانی که برای بیخ دسته کاسه انتخاب می‌شود می‌تواند هم از طرف تخت سوهان نیم‌گرد و هم از سوهان سه پهلو باشد، تا بهتر زوایه و کنج بیخ دسته کاسه تار را صاف و هموار کند. توجه داشته باشید. ابتدا سوهان آج متوسط و در آخر کار سوهان آج ریز به کار ببرید.

بعد از سوهان‌کاری بیخ دسته کاسه باید به کاسه را هم سوهان بزنید که این قسمت هم از اهمیّت خاصی برخوردار است، زیرا چوب این قسمت و بیخ دستۀ کاسه از قسمت‌های دیگر کاسه محکم‌تر است و رد تیشه و همچنین چوب ساب در این دو بخش بیشتر محسوس است و سوهان زدن بیشتری لازم دارد. در پایان سوهان‌کاری ساز را خوب بررسی کنید و با پارچه‌ای تمیز گرد چوبهایی را که در اثر سوهان زدن روی کاسه باقی مانده، دقیقاً پاک کنید و ببینید که اثری از رد تیشه و چوب‌ساب باقی نمانده باشد، چنانچه به موردی برخورد کردید، با سوهان زدن مجدد آنها را بر طرف نمایید. آماده کردن دسته و سرپنجه مرحلۀ بعدی کار است توجه داشته باشید که به دسته تار که قبلاً آن را رو به راه کرده‌اید دست نزنید و فقط پشت دسته را سوهان بزنید و سرپنجه را به حال خود بگذارید. ناصافی پشت تار را با لیسه برطرف کنید و همچنین دو طرف سرپنجه تار را هم با لیسه صاف کنید.

می دانید که سمباده کشیدن مقداری خش و ناهمواری روی کاسه ایجاد می‌کند که باید با سمبادۀ نرم برطرف شود. در هنگام لاک و الكل زدن، توجه کنید که غبار چوب لای درزها و روی کار نمانده باشد، زیرا شفافیت کار را از بین می‌برد، بهتر است با پارچه‌ای نازک روی سطح تار را چندین بار تمیز کنید. بعد از آن با استفاده از پارچه تنظيف و مقدار کمی پارافین مایع غیر خوراکی سطح کاسه و تمام قسمتهای تار را از آخرین ذرۀ گرد و غبار پارک کنید، حال کار برای لاک و الکل زدن آماده است.

مقداری لاک و الکل را در ظرف کوچکی بریزید و برای اینکه دستها آغشته به لاک و الكل نگردد - که تمیز کردن آن خالی از اشکال نیست - بهتر است دستها را داخل کیسه پلاستیکی کرده و به آن کش ببندید که در موقع کار بیرون نیاید. در جایی که می‌خواهید رنگ زدن را شروع کنید، سفره‌ای تمیز پهن کرده و کیسۀ پر از پنبه را در ظرف لاک الکل فرو ببرید و بچرخانید تا لاک الکل در آن نفوذ کند. قبل از رنگ زدن چند نکته قابل ذکر است، اول اینکه ظرفی که برای لاک الکل در نظر می‌گیرید در دار باشد و در زمانی که نمی‌خواهید کار کنید در آن را ببندید تا لاک الکل تبخیر نشود. دوم اینکه همیشه مقداری الکل در دسترستان باشد و هرگاه که خواستید کار را متوقف کنید، چند قطره الكل روی کیسه حاوی پنبه بریزید و در ظرف را محکم ببندند. سوم هنگام لاک الکل کاری توجه داشته باشید که الكل قابل اشتعال است.

اگر بخواهید تار را رنگ کنید، ابتدا دور لبۀ کاسۀ بزرگ و دور لبۀ نقاره را با نوار چسب کاغذی که پهنای آن ۲ سانت باشد طوری بچسبانید که ۵/۱ سانت از لبۀ کاسه را بپوشاند و لاک الکل زیر آن قسمت از لبۀ کاسه که بعداً باید به آن پوست بچسبانید نرود، و بقیه پهنای نوار را که ۵ میلی‌متر است، به داخل لبۀ کاسه برگردانید که استحکام بیشتری داشته باشد تا نوار از دور لبه کاسه کنده نشود.

کنون می‌توانید لاک الکل را به این نحو که ذکر می‌گردد به کاسه تار و سایر اجزای آن بزنید: اگر پنبه داخل کیسه بیش از حد معين لاک الکل جذب کرده باشد، آن را مقداری فشار بدهید که مازاد لاک الكل داخل ظرف بریزد. سپس کیسه مذکور را روی سطح کاسه با فشاری اندک و یکنواخت به تمام اجزای کاسه بکشید تا لاک الکل روی سطح کار بنشیند، اگر دیدید که لاک الكل کیسۀ پنبه‌ای رو به خشکی می‌رود، مجدداً آن را در ظرف لاک الكل فرو ببرید و خوب بچرخانید تا لاک الکل را کاملاً به خود جذب نماید و کار را ادامه دهید تا کلیه سطوح و زوایای تار آغشته به لاک الکل شود و قشری نازک از لاک الکل روی تار بنشیند، بعد آن را در جای نسبتاً خنک و در معرض کوران بگذارید.

بهتر است بدانید هرگز کار لاک و الكل زده را مقابل محل حرارت‌زا قرار ندهید. بعد از توقف رنگ‌آمیزی تمام وسایل را جمع‌آوری کنید، اگر مقداری از لاک الکل زیاد آمد، فوراً آن را در بطری بریزید و در آن را محکم ببندید. روی کیسۀ پنبه چند قطره الکل بریزید و آن را در کیسه پلاستیکی و کیسه را در شیشه‌های دردار قرار دهید و در آن را محکم ببندید. اگر در شیشه منفذی نداشته باشد، این کیسه خشک نخواهد شد و رطوبت خود را حفظ می‌کند و برای کار آمده است. ممکن است بعضی از قسمتهای چوب، رنگ بیشتری به خود جذب کند که می‌توانید با سمبادۀ نرم تمام کاسه تار را صاف کنید و زوایایش را با پارچه‌ای که قبلاً به پارافین آغشته کرده بودند، تمیز کنید، رنگ کاری باید در چند مرحله انجام شود و نیازمند دقت و علاقه‌مندی است زیرا رنگ خوب، جلوۀ خاصی به کار می‌دهد و ضمناً آن را در مقابل بعضی از آفات حفظ می‌کند. هر چه که لاک الکل بیشتری روی کار بنشیند، مدت زیادتری هم لازم دارد تا خشک شود، ضمناً طرز کشیدن وسیلۀ لاک الکل زدن در محلهای مختلف کار، با هم فرق دارد که در موقع مناسب ذکر خواهد شد.

نوبت سوم لاک الکل را مثل دفعۀ قبل شروع کنید یعنی مقدار لاک الکلی که به وسیله کیسه بر می‌دارید باید به اندازۀ همان بار اول و دوم باشد. به نقاطی که در بار اول و دوم رنگ کمتری خورده بیشتر رنگ بزنید تا از نظر پوشش رنگ مثل سایر نقاط شود، این رمز کار خوب و قابل قبول است.

بعد از اینکه این مرحله از لاک الکل خوب خشک شد ابتدا روی کار را کاملاً سمباده بکشید و بعد با پارچه آغشته به پارافین آن را تمیز کنید. مجدداً مقدار کمی پارافین به پارچه بزنید و روی کار بکشید تا قشر نازکی از پارافین روی آن بنشیند و بگذارید چند دقیقه بماند. سپس با یک پارچۀ خشک پارافین را پاک کنید و لاک الکل کاری را به این طریق شروع کنید. در بار چهارم باید غلظت لاک الکل را کم کنید (یعنی رقیق‌تر از دفعات پیشین باشد) برای رقیق کردن لاک الکل، مقداری الکل خالص را روی وسیلۀ لاک الکل کاری بریزید و با دو انگشت شست و اشاره، کیسه پنبه‌ای را خوب مالش دهید که الکل خالص، لاک الکلی قبلی را رقیق کند، سپس روی کار بکشید. این کار باید سریع انجام گیرد. اگر مکث کنید لاک الکل رقیق شده رنگ روی کار را زایل میکند (توجه داشته باشید مقدار الکل خالصی که روی وسیله لاک الکل کاری می‌ریزید نباید به حدی باشد که اگر آنرا فشار دهید قطرات لاک الکل از آن چکه کند).

در زمان رنگ کردن مراقب باشید که کیسۀ آغشته به لاک الکل هنگام رنگ زدن کاسۀ بزرگ تار به بغل کاسۀ کوچک نخورد و بالعکس.

اکنون باید کیسۀ پنبه‌ای آغشته به لاک الکل را به طور دورانی روی کار بکشید. در این نوع لاک الکل زدن وسیله کار زیاد روان نباشد و به آسانی حرکت نکند و حتی مقداری از رنگ قبلی به آن بچسبد، برای رفع این حالت و سهولت کار اندکی پارافین روی کیسه لاک الکل بپاشید که هم مشکل را رفع می‌کند و هم جلای بیشتری به رنگ می‌دهد. پس از اتمام رنگ کاری کار را کنار بگذارید تا خوب خشک شود. این مدت کمتر از ۱۲ ساعت نباشد.

بعد از خشک شدن کامل، با کاغذ سمبادۀ نرم را روی کار بکشید و با پارچۀ آغشته به پارافین آن را تمیز کنید و برای مرحلۀ پنجم لاک الکل کاری آماده کنید. توجه داشته باشید که وسیلۀ لاک الکل کاری را از اول تا آخر کار نباید عوض کنید، زیرا این وسائل که چندین بار با آنها کار کرده‌اید، به اصطلاح جا می‌افتند و بهتر روی کار قرار می‌گیرند. من باب مثال هر چه گچ کارها از ماله کارشان بیشتر استفاده کنند بهتر جا می‌افتد، حتى قیمت آن از ماله نو بیشتر است. همچنین کاردکهای نقاشهای ساختمان و... بعد از نوبت پنجم باز باید بگذارید مدت ۱۲ ساعت خشک شود. بعد از اینکه کار به طور دلخواه رنگ شد و برق انداخت و تمام نقاط کار از لایه‌ای هماهنگ و یکدست پوشانده شد، کا را باید چندین روز کنار بگذارید، زیرا در این مدت بعضی از نقاط چوب که سست‌تر است فرصت پیدا می‌کند که رنگ را جذب کند. اگر بعضی از نقاط کدر شد، مجدداً آن را لاک الکل بزنید تا براق شود.

در اینجا بد نیست بدانید که هرگاه خواستید لاک الکل درست کنید، به اندازه باشد و اضافی نیاید زیرا اگر لاک الکل مدت زیادی در شیشه بماند به مرور تخمیر می‌شود و خاصیت خود را از دست می‌دهد. برای رنگ کردن سه تار و دوتار و تنبور مقداری لاک الكل در ظرفی کوچک بریزید و سر پروانه‌ای شکل گوشیها را تا آنجا که لازم است در جای گوشیها فرو ببرید و در گوشه‌ای بگذارید تا خشک شوند و بعد در جای گوشیها قرار دهید.

اکنون که به لطف خداوند متعال این کتاب به پایان رسید، بر خود لازم می‌دانم که نکته‌ای را مطرح کنم: برای استفاده بهینه از هر نوشته‌ای با قدری دقت و ممارست می‌توان با نویسنده آن ارتباط ذهنی و فکری پیدا کرد. از مفهوم نوشته به نحو احسن سود برد.

کتابی که اکنون در دست شماست زائیده ذهن فردی است که از اوان جوانی با تلاش و پشتکار بسیار در راه یادگیری دقیقه‌ای را به غفلت نگذرانده و همواره شاگرد بوده است، تمام پیچ و خم را پیموده، تا کاری بهتر و ارزشمندتری به جامعه عرضه نماید و هنوز هم که در دوران کهن سالی است خود را هنرجو می‌داند، زیرا هنر در هر زمینه همواره به روی کمال است و انتهایی ندارد. کسی که علاقه‌مند به یادگیری هنر است باید از کارهای استادان قدیم بهره‌برداری کند و در عین حال با زمان همراه باشد و آینده را هم در نظر بگیرد و سعی کند آنچه را که در این راه می‌آموزد، بدون کم کاست به دیگران منتقل نماید. این کتاب، چکیدۀ ۶۲ سال یادگیری است و از خداوند سپاسگزارم که توفیق داد تا آن را در اختیار آیندگان قرار دهم، گو اینکه بضاعتم اندک بوده اما امید است آنها که بیشتر می‌دانند، دانسته‌های خود را در همۀ زمانها، از هنرجویان دریغ نکنند.