رنگ‌کاری معرق و مراحل آن (بخش اول)

همانطور که گفته شد معرق بر دو نوع است زمینه چوبی و زمینه رنگی در اینجا طریقه رنگ‌‌آمیزی معرق، زمینه رنگی و چوبی شرح داده می‌شود.

به منظور پر کردن فضاهای خالی اعم از زمینه و خطوط برش یافته داخل طرح و هم‌سطح شدن چوب‌های مختلف با یکدیگر و همچنین محافظ کار از جمله آنهاست و جلوگیری از اکسید شدن چوب‌ها آن کار را باید رنگ کرد، ابزار و مواد مورد نیاز جهت رنگ‌کاری به شرح زیر است:

۱. سنباده: سنباده در سه نوع کاغذی- پارچه‌ای یا آهنی و پوست آب وجود دارد که در معرق بیشتر از سنباده‌های پوست آب و پارچه‌ای استفاده می‌شود. سنباده در بازار به صورت ورقی که اندازه آن ۲۸×۲۳ سانتیمتر یا ۱۱×۹ اینچ می‌باشد و اگر از طول آن را نصف کنیم اندازه برای ماشین سنباده لرزان دستی می‌شود. و دیگری به صورت رولی می‌باشد که با عرض‌های مختلف در بازار به فروش می‌رسد. نوع دیسکی یا گرد آن نیز موجود می‌باشد که برای ماشین پوست گرد استفاده می‌شود. نوع تسمه‌ای آن نیز برای ماشین پوست‌های نواری استفاده می‌شود. سنباده‌های پارچه‌ای به صورت رولی، گرد و تسمه‌ای می‌باشد. جنس دانه‌های ساینده سنباده‌ها معمولا از مواد مصنوعی یا طبیعی می‌باشد که می‌تواند از براده فلزات، کربور سیلیسیم، سنگ کوارتز، سنگ لعل و... باشد. پشت اوراق سنباده‌ها شماره‌ها و علائمی وجود دارد که تعداد دانه‌های ساینده در یک اینچ مربع، کد کارخانه، سازگاری با آب و هواهای مختلف، ضد آب بودن و نبودن، جنس دانه‌های ساینده و از قبیل را نشان می‌دهد. شماره سنباده کنار حرف P در پشت ورق سنباده ثبت می‌شود مثلا شماره ۱۲۰ یعنی تعداد دانه‌های ساینده ۱۳۰ دانه ساینده در یک اینچ می‌باشد. هر قدر شماره سنباده‌ها بزرگتر شود سنباده نیز نرمتر می‌شود و برعکس. هر قدر سنباده‌ها نرمتر شوند اندازه دانه‌های ساینده نیز کوچکتر می‌باشد و برعکس. سنباده از هر جنسی که باشد جهت صاف کردن و هموار کردن سطوح کار استفاده می‌شود. در رنگ کاری معرق از شماره ۶۰ تا۶۰۰ آن را می‌توان استفاده کرد.

۲. بتونه: بتونه انواع و اقسام مختلفی دارد که در اینجا فقط به دو نوع فوری و سریشی اشاره می‌شود. بتونه ماده‌ای است که برای پر کردن و صاف کردن ترک‌ها، درزها، ناهمواری‌ها و... استفاده می‌شود. بتونه سریشی تشکیل شده است از مل + آب + سریش. مل را باید به اندازه کار مورد نظر، سریش در حدود ۱۵٪ امل و آب آنقدر که بتونه حالت خمیری پیدا کند. سریش جهت چسبندگی می‌باشد که کم و زیاد کردن آن می‌تواند قدرت چسبندگی آن را کم و زیاد کرد. سریش بیش از اندازه عمل سنباده زنی را سخت می‌کند و سریش کمتر از اندازه بتونه را سست می‌کند، این بتونه در حدود ۱ ساعت زمان لازم دارد تا خشک شود. در صورت اضافه ماندن این بتونه می‌توان آن را در پلاستیکی قرار داد و مدتی بعد استفاده نمود.

بتونه فوری - بتونه فوری در قوطی‌های ۱و۴ کیلویی و به رنگ‌های قرمز و سفید به بازار عرضه می‌شود. و معمولا آن را روی سطح کار می‌پاشند. این بتونه را با تینر فوری رقیق می‌کنند سپس با پیستوله روی سطح کار می‌پاشند. از کاردک و لیسه نیز می‌توان استفاده نمود ولی این بتونه خیلی زود به صورت سطحی خشک می‌شود لذا فرد کارگر باید دارای مهارت زیادی باشد. مدت زمان خشک شدن نهایی آن حدود ۲ ساعت می‌باشد.

۳. رزین آلکیدی: رزین‌های الکیدی از موادی چون الکل‌های پلی‌هیدریک، اسیدهای چند ظرفیتی، اسیدهای چرب و روغن‌ها ساخته می‌شوند.

الف) الكل‌های پلی‌هیدریک دو یا چند ظرفیتی هستند. که دو یا چند عامل هیدروکسیل دارند که پلی‌ال نام دارند. الکل‌های پلی‌هیدریک متداول و مورد استفاده در ساخت رزين الكيد عبارتند از:

۱. گلیسیرین: که مایعی است با گرانروی زیاد و نوع صنعتی آن گلیسیرول نام دارد. این الکل پلی‌ال اصلی در ساخت رزین آلکید می‌باشد.

۲. سوربیتول: مانند گلیسیرین دارای گرانروی بالایی است و در دماهای استری شدن آلكيد (۲۶۰-۲۱۹) درجه سانتیگراد آب‌زدایی می‌شود و با مقدار خیلی کم و با پنتا اریتریتول به کار می‌رود.

٣. پنتا اریتریتول:چهار عامل هیدرکسیل (-OH) دارد و از نظر اهمیت بعد از گلیسیرین است در بیشتر موارد از پنتا اریتریتول همراه گلیسیرین و اتیلن گلیکول برای کاهش خطر ژل شدن و ازدیاد حلالیت رزین به کار می‌رود. پنتا اریتریتول گرانروی زرین را زیاد، زمان خشک شدن را کوتاه وسختی، مقاومت و قابلیت انعطاف بیشتری در مقابل آب و بازها ایجاد می‌کند. در مقابل حرارت و زردی مقاومت بیشتری نشان می‌دهد.

۴. تری متیلول پروپان: سه عامل هیدروکسیل دارد. گرانروی رزین کم سختی و مقاومت آن را زیاد می‌کند.

۵. تری متیلول اتان: سه عامل هیدروکسیل دارد. زمان خشک شدن رزین را کوتاه‌تر و سختی، شفافیت، و مقامت آن را بیشتر می‌کند.

ب) اسیدهای چند ظرفیتی - که برای تهیه آلکيدها به کار می‌رود عبارتند از:

انیدرید مالئیک- انیدرید فتالیک - اسید فیوماریک

اسید مالئیک- اسید سباسیک - اسید آدیپیک

اسید سوکسنیک - اسید آزلائیک - اسید ایزوفتالیک

ج) اسیدهای چرب سینیتیک اشباع - پلارگونیک - ایزو دکائونیک - ایزو واکتاتونیک اتیل هگزانوئیک - روغن‌ها و اسیدهای چرب با ارزش یدی بیشتر خواص خشک شدن، سختی و برق بهتری به پوشش فیلم می‌دهند.

اصلاح کننده‌های رزین، رزین طبیعی - فنلیک - استیرن - سیلیکون‌ها - اسید بنزوئیک اپوکسی‌ها – ایزوسیانات‌ها و...

پلی‌استر: واکنش پلیمر شدن تراکمی بین الکل‌های چند ظرفیتی و اسیدهای چند ظرفیتی منجر به تولید محصولی به نام پلی‌استر می‌گردد. رنگ‌های پلی‌استری چوب بر پایه رزین‌های پلی‌استر غیر اشباع که معمولا از پروپیلن گلیکول و انیدرید مالئیک ساخته شده‌اند قرار دارد و هیچ‌گونه روغن اصلاح کننده‌ای در ساختمان آنها به کار نرفته است. حلال به کار رفته در آن استیرن می‌باشد که با پلی‌استر پیوند عرضی پیدا می‌کند و فیلمی صددرصد غیر فرار را تشکیل می‌دهد. هیچ نوع حلال اصلاح کننده دیگری مورد نیاز نیست زیرا در مدت مصرف و قبل از ژل شدن استیرن این نقش را بازی می‌کند به این پلی‌استرها پلی‌استر دو جزئی می‌گویند.

اکسیژن مانع خشک شدن سیستم‌های پلی‌استر می‌شود. واکس بیش از ژل شدن در سطح فیلم شناور شده و مانعی در مقابل اکسیژن هوا تشکیل می‌دهد. بعد از خشک شدن واکس فیلم را مات می‌کند. که با عملیات سنباده کاری و پولیش زدن شفاف و براق می‌شود.

نوعی از رزین‌های اصلاح شده پلی‌استری نیز ساخته می‌شود که بعد از مصرف و خشک شدن براقی و شفافیت مورد نظر را ایجاد می‌کند که در بازار به نام پلی‌استر ایستاده معروف است. واکس در کاهش تبخیر استیرن موثر است زیرا تبخیر کنترل شده استیرن موجب بروز نقص‌هایی در فیلم خشک شده رنگ می‌گردد. برای اینکه عمل سخت شدن فیلم در دمای اطاق انجام شود همراه پراکسید یون کبالت استفاده می‌شود. همیشه باید کبالت و پراکسید جدا از یکدیگر جدا نگهداری شوند زیرا مخلوط کردن این دو ماده ایجاد تولید حرارت و حتى انفجار می‌کند و در صورت استفاده از آنها باید به طور جداگانه به مخلوط پلی‌استر اضافه و خوب مخلوط شود.

اجزای فنلی که در چوب به طور طبیعی یافت می‌شوند می‌توانند پراکسیدها را تجزیه کرده و باعث ضعف خشک شدن فیلم شوند، که قبل از استفاده از پلی‌استر لایه‌ای سیلر را روی سطح کار می زنند. فرق پلی استر با رزین آلکيد در این است که این رزین‌ها دارای اسید چرب نمی باشند و به جای گليسيرول پنتا اریتریتول از دیالها استفاده میشود. از اسیدهای اشباع نشده دو عاملی استفاده می شود. فیلم‌های پلی استر سخت در برابر مواد شیمیایی و حلالها مقاوم بوده ورق فیلم آنها بالا می باشد.

پلی‌استر در بازار در دو نوع پوست پولیش و بدون پوست پولیش یا ایستاده می‌باشند، که در قوطی‌های ۴ لیتری به فروش می‌رسند. که همراه با آنها مقدار معینی کبالت و پراکسید نیز می‌دهند. به پراکسید، خشک کن یا هاردنر و به کبالت شتاب دهنده نیز می‌گویند. مقدار افزودن این دو مواد به پلی‌استر در فصول سرد و گرم متفاوت می‌باشد. پراکسید بیرنگ مثل آب و کبالت به رنگ بنفش می‌باشد. افزودن بیش از اندازه علاوه بر ایجاد ضعف‌هایی در رنگ ایجاد رنگ مزاحم سبز را می‌کند. دمای مناسب برای پلی‌استر کاری ۲۳ تا ۳۰ درجه سانتیگراد می‌باشد و مکان مناسب برای اینکار باید بدون گردوغبار باشد. مقدار افزودن مواد کمکی باید بنا به توصیه کارخانه سازنده پلی‌استر باشد. ولی به طور عموم و در دمای مناسب مقدار ۲٪ پراکسید و ۵٪ كبالت کافی است. (البته مقدار غلظت این دو مواد در بازار فرق می‌کند) رزین آلکيد در بازار به صورت فله نیز به فروش می‌رسد که تفاوت آنها با پلی‌استر گفته شد. از رزین آلکید بیشتر برای ساخت خمیر مشکی استفاده می‌شود. بعد از خشک شدن پلی‌استر لایه‌ای از واکس روی سطح کار باقی می‌ماند که با سنباده کاری و پولیش زدن از بین رفته و پلی‌استر براق می‌شود.

هنگام کار با پلی‌استر حتما به نکات ایمنی فردی توجه شود.

خمیر مشکی: برای ساخت خمیر مشکی باید به مقدار مورد نیاز رزین را با دوده صنعتی چرب (گرانول) مخلوط کرده و آن را با یک همزن خوب مخلوط می‌کنیم. این عمل باید آنقدر انجام شود تا خمیر نرم بدست آید. کبالت و پراکسید را نباید به خمیر مشکی اضافه نمود. خمیر را در یک ظرف دربسته قرار داده و می‌توان تا مدت‌ها آن را در ظرف نگه داشته و به تدریج استفاده نمود. البته خمیر مشکی به صورت آماده در قوطی‌های او۴ کیلویی و یا فله به فروش می‌رسد.

۴. كله نمد: نمد فشرده شده یا ۱۵۰ تا ۲۰۰ تکه پارچه بریده شده گرد که به یکدیگر دوخته شده‌اند و به وسیله پیچ و مهره‌ای به ماشین پوست گرد نصب می‌گردد و همراه با پولیش قرمز و سفید جهت از بین بردن خطوط ناشی از سنباده لرزان استفاده می‌شود.

۵. پوست بره: پوست بسیار نرم و لطیف بره یا خرگوش که به صفحه ماشین پوست وصل می‌گردد و همراه با شیر پولیش خطوط نمد و پولیش را از بین برده و سطح کار را براق و شیشه‌ای می‌کند و در واقع پرداخت نهایی می‌باشد.

۶. پولیش (واکس): ماده‌ای خمیری است و در دو نوع زبر و نرم می‌باشد. خمیر زبر که قرمز مایل به صورتی می‌باشد به پولیش قرمز معروف می‌باشد. و خمیر سفید که تقریبا کرم‌رنگ می‌باشد به پولیش سفید معروف می‌باشد. که بعد از استفاده از پولیش قرمز از آن استفاده می‌شود. برای کم شدن اصطکاک می‌توان پولیش را به سطح کله نمد مالیده سپس سطح معرق را پولیش می‌کنند کار پولیش قرمز از بین بردن خش‌های بسیار ریز سنباده و پولیش سفید خش‌های بسیار ریز پولیش قرمز را از بین می‌برد و صابون پولیش نیز کار پولیش قرمز را می‌تواند انجام دهد این ماده جامد را به کله نمد مالیده و به سطح کار می‌زنند اگر همراه با پولیش از آب استفاده شود باعث روانتر حرکت کردن صفحه ماشین پوست می‌شود.